Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Świątynie prawosławne w Lublinie

Prawosławna cerkiew pw. Przemienienia Pańskiego przy ulicy Ruskiej oraz dzieje innych lubelskich świątyń prawosławnych.

Pierwsza wzmianka o lubelskiej cerkwi prawosławnej zawarta jest w dokumencie z 1390 roku w sprawie tzw. ruszycy. Ten łacińskojęzyczny dokument mówi o zabiciu dwóch kobiet udających się ze wsi Kolechowice (40 km na północny-wschód od Lublina) na „przasznik santi Spaas scismaticze ante Lublin”, czyli na prawosławne święto Przemienienia Pańskiego do Lublina. To znak, że w końcu XIV wieku była już w Lublinie znana w okolicy cerkiew prawosławna. Niemniej niektórzy badacze poddają w wątpliwość autentyczność tego dokumentu.
Bliskie sąsiedztwo ziem ruskich pozwalało Lublinowi stać się ważnym ośrodkiem handlowym. Przybywali stamtąd kupcy, a z czasem powstała stała kolonia.

 


 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Prawosławna cerkiew pw. Przemienienia Pańskiego

Ulica Ruska jest jedną z najstarszych ulic w Lublinie i może być pozostałością dzielnicy zamieszkałej przez ludność ze wschodu. Dlatego w tej dzielnicy powstała cerkiew prawosławna pw. Przemienienia Pańskiego.
Cerkiew pw. Przemienia Pańskiego (Spasa) to pierwszy prawosławny sobór, który powstał w 1447 roku w Lublinie. Pierwsza cerkiew była drewniana.  Została zniszczona w wyniku pożaru w roku 1587. Odbudowano ją z fundacjji Zygmunta III Wazy. Z dokumentu metropolity kijowskiego Michała Rahozy dla bractwa lubelskiego z roku 1594 dowiadujemy się, że cerkiew Przemienienia Pańskiego znajdowała się „...na Czwartku, na górze przy gościńcu Litewskim i Ruskim". Również ona, na początku XVII wieku, została strawiona przez ogień.
Istniejący do dziś budynek cerkwi został wystawiony w 1607 roku i poświęcony w 1633 roku. Obecnie znajduje się w sasiedztwie dworca głównego PKS przy ulicy Ruskiej. Jest to budowla jednonawowa z wysoką, dosyć ciężką wieżą, wzmocniona oskarpowaniem, z widocznymi dekoracyjnymi cechami renesansowymi.

>>> dowiedz się więcej

Lubelskie bractwo prawosławne

Jednym z pierwszych bractw w Rzeczypospolitej było bractwo lubelskie, założone przez prawosławnych mieszczan 15 stycznia 1586 roku. Lubelskie bractwo zorganizowane było na wzór najstarszych bractw cerkiewnych – lwowskiego (1439) i wileńskiego (1458). Jego działalność nie ograniczała się wyłącznie do sfery religijnej, bractwo lubelskie założyło m.in. przytułek dla ubogich, szpital i szkołę bracką.

Proboszczowie lubelskiej parafii

Proboszczami lubelskiej cerkwi byli wówczas wybitni duchowni, jak np. Piotr Passki, który napisał księgę objaśnień i pouczeń dla ludu, czy jego młodszy syn Sawa, który dokonał nowego przekładu zbioru kanonów cerkiewnych, najbardziej zgodnych z greckim, a była to pierwsza taka próba w metropolii kijowskiej. Dzięki autorytetowi, jaki posiadał Sawa Passki, do lubelskiego bractwa w 1601 roku wstąpiło wielu przedstawicieli znakomitych ruskich rodów, m.in. książęta Konstanty Ostrogski, Hryhorij Sanguszko-Kaszyrski, Akim Korecki, Paweł Drucki-Lubecki, Jurij Czartoryjski, Hrihorij Czetwertyński. Zaś bracia Ostrogscy przekazali wówczas, jako dar dla lubelskiej cerkwi, ikonę Matki Boskiej, zwaną później „Lubelską”.

Lubelskie konsekwencje unii brzeskiej

Koniec XVI wieku przyniósł znaczące zmiany w sytuacji Cerkwi prawosławnej. W 1596 roku w Brześciu została zawarta unia kościelna, czyli przyłączenie Cerkwi prawosławnej w Rzeczypospolitej do Kościoła katolickiego. Jednym z inicjatorów unii był król Zygmunt III; udzielił on Kościołowi katolickiemu i unitom wszechstronnego wsparcia, zaś Cerkiew prawosławna była częstokroć prześladowana.
Aby kontynuować tradycję cerkiewną, ważną rolę w prawosławiu zaczęły odgrywać bractwa cerkiewne, które stały się wkrótce najprężniejszymi, obok monasterów, ośrodkami oporu przeciw narzucaniu unii. Pojawiły się wtedy próby przejęcia cerkwi przez unitów popieranych przez Kościół katolicki i władze miasta. Próbując przejąć cerkiew, unici wielokrotnie sądzili się z prawosławnymi w lubelskim Trybunale.
W marcu 1633 roku odbywał się w Krakowie sejm koronacyjny, na którym nowo wybrany król Władysław IV uznał istnienie Cerkwi prawosławnej, wyraził zgodę na odrodzenie hierarchii wydał wiele przywilejów potwierdzających prawa prawosławnych. Dwa z nich dotyczyły cerkwi lubelskiej. W pierwszym król wyłączał lubelską parafię spod jurysdykcji unickiego biskupa chełmskiego, w drugim zaś obiecywał osobistą opiekę nad lubelską cerkwią. Na ich podstawie zatwierdzony wówczas przez króla nowy metropolita kijowski Piotr Mohyła, jeden z najwybitniejszych hierarchów na katedrze kijowskiej, wracając prawdopodobnie z Krakowa do Kijowa, zajechał do Lublina i 5 (lub 15) marca 1633 roku wyświęcił nową murowaną cerkiew Przemienienia Pańskiego. Niedługo potem cerkiew przeszła w ręce unitów, co zostało usankcjonowane w roku 1638 przez króla Władysława IV.
Niemal przez cały XVII wiek cerkiew kilka razy przechodziła z rąk prawosławnych do unitów i odwrotnie. Pod koniec XVII wieku unici przejęli ostatnie cerkwie. W Lublinie większość parafian oraz mnisi miejscowego monasteru przyjęli unię dopiero w 1695 roku.
Po roku 1695 przy cerkwi Przemienienia Pańskiego w Lublinie działać zaczęła parafia unicka, wchodząca w skład unickiej diecezji chełmskiej oraz klasztor bazylianów. A w 1752 roku powstało przy tej parafii bractwo pod wezwaniem św. Onufrego. Przez okres unicki postępowały procesy latynizacyjne i polonizacyjne. W wystroju cerkwi pojawiło się wiele elementów zachodnich jak: łacińskie ołtarze boczne, organy, dzwoneczki; dominował też język polski. Po upadku powstania styczniowego, któremu poparcia udzieliła m.in. część duchowieństwa unickiego, ukazem carskim z roku 1864 zostały zlikwidowane wszystkie klasztory bazyliańskie w Królestwie Polskim, w tym także lubelski klasztor św. Onufrego. Ostatecznie w rękach unitów cerkiew znajdowała się do 1875 roku. Nieco wcześniej przeprowadzono remont cerkwi, likwidując elementy łacińskie. W kolejnych latach ks. M. Kolenkowski przywrócił wschodni charakter obrzędowości i nabożeństw, przygotowując wiernych do powrotu do Prawosławia. Jedenastego maja 1875 roku parafia weszła w skład nowo powstałej prawosławnej diecezji warszawsko-chełmskiej.

Cerkiew pw. Narodzenia NMP (przy ulicy Zielonej)

Oprócz cerkwi Przemienienia Pańskiego istniały przez jakiś czas inne cerkwie w Lublinie. Kiedy w 1785 roku zamieszkali w Lublinie kupcy greccy, otrzymali oni od króla Stanisława Augusta pozwolenie na budowę nowej cerkwi prawosławnej pw. Narodzenia NMP (przy ulicy Zielonej), a do parafii greckiej przyłączyli się także prawosławni Rusini z Lublina. Zmieniona w XIX wieku na kościół św. Jozafata świątynia służyła dwóm obrządkom: wschodniemu i zachodniemu.

Sobór pw. Podwyższenia Krzyża Pańskiego (na placu Litewskim)

W latach 1873–1876 na placu Litewskim wzniesiono sobór pw. Podwyższenia Krzyża Pańskiego. Lublin stał się też wówczas tytularną stolicą biskupów prawosławnych, a sobór stał się katedrą biskupów lubelskich. Po wybudowaniu soboru gubernator lubelski, uznając, że w Lublinie wystarczy jedna parafia prawosławna, proponował zlikwidowanie parafii przy cerkwi Przemienienia Pańskiego. Nie zgodził się na to biskup lubelski Modest. Sobór rozebrano w roku 1925.

Prawosławie w kościele powizytkowskim

W 1839 roku na pewien czas nieco przebudowano ówczesny kościół wizytek, aby służył wyznawcom prawosławia.

Cerkiew-grobowiec pw. Świętych Niewiast Niosących Wonności

Na początku XX wieku, w latach 1901–1904 na cmentarzu przy ulicy Lipowej wzniesiono cerkiew-grobowiec pw. Świętych Niewiast Niosących Wonności, ufundował ją prezes Izby Skarbowej w Lublinie – Andrej Dejgun (istnieje do dzisiaj).

Cerkiew garnizonowa (przy Alejach Racławickich)

W 1904 roku wzniesiono przy rogatce warszawskiej cerkiew dla wojska, obecnie rzymskokatolicki kościół garnizonowy przy Alejach Racławickich.

Prawosławie w Lublinie po roku 1918

Po I wojnie cerkiew prawosławna była traktowana jako pozostałość zaborów, toteż prawosławnym odebrano większość cerkwi oraz wiele nieruchomości (w tym jeden z cmentarzy). W dyspozycji prawosławnych pozostała jedynie cerkiew Przemienienia Pańskiego i kaplica na cmentarzu. Sobór na placu Litewskim w latach 1924–1925 został rozebrany. Materiały uzyskane z rozbiórki przeznaczono na budowę Domu Żołnierza w Lublinie.
Z kolei cerkiew grecką pw. Narodzenia NMP wybudowaną w końcu XVIII wieku przy ulicy Zielonej przekazano powstającemu w Lublinie Instytutowi Misyjnemu, którego zadaniem było prowadzenie „misji” wśród prawosławnych (w ramach tzw. neounii), i zmieniono jej wezwanie na św. Jozafata.
Jednak równocześnie osiedliła się w Lublinie grupa emigrantów z Rosji i Ukrainy, uciekających przed bolszewikami. Życie religijne zaczęło odradzać się od roku 1920, gdy do Lublina przybył duchowny prawosławny. Zaistniała konieczność uzupełnienia wyposażenia cerkwi i utensylii cerkiewnych, które wywieziono do Rosji. Szczególnie bolesną była utrata cudownej ikony Matki Boskiej. Lecz pewnego dnia dwaj parafianie zobaczyli na targu w Lublinie podobną ikonę i kupili ją. Później okazało się, że była to wierna kopia cudownej ikony, która przed wojną znajdowała się w soborze na placu Litewskim. Kopia ta zajęła miejsce oryginału w cerkwi Przemienienia Pańskiego.
W 1921 roku przy parafii utworzono Prawosławne Towarzystwo Dobroczynności, którego zadaniem było udzielanie pomocy ubogim i sierotom. Odrodziło się również bractwo cerkiewne. Od roku 1927 w Lublinie działał także oddział Ukraińskiego Komitetu Centralnego, który organizował życie towarzyskie i kulturalne osiadłej tu emigracji ukraińskiej, w większości prawosławnej.
Podczas II wojny światowej w 1940 roku lubelska parafia weszła w skład odrodzonej prawosławnej diecezji chełmsko-podlaskiej, której zwierzchnikiem został arcybiskup Iłarion. Natomiast po zakończeniu wojny parafia lubelska weszła w skład archidiecezji warszawsko-bielskiej.
Przełomem był rok 1989, kiedy cerkiew Przemienienia Pańskiego, po raz pierwszy w swej historii, stała się katedrą biskupa diecezjalnego, a arcybiskupem diecezji lubelsko-chełmskiej został Abel (Popławski).
Oprócz cerkwi katedralnej wspólnota prawosławna posiadała na cmentarzu przy ulicy Lipowej wspomnianą dwukondygnacyjną kaplicę pw. Świętych Niewiast Niosących Wonności z dolną świątynią pw. proroka Eliasza, a także w Domu Spokojnej Starości przy ulicy Dolińskiego 1 kaplicę pw. Podwyższenia Krzyża Pańskiego.
Istnieje znakomity chór parafialny kierowany przez mgr Włodzimierza Wołosiuka. W 1985 roku rozpoczęło w Lublinie działalność Bractwo Młodzieży Prawosławnej, a w 1993 roku, po raz kolejny, odrodziło się bractwo cerkiewne pod patronatem św. męczennika Atanazego Brzeskiego. Od 1956 roku działało również w Lublinie koło Ukraińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego (obecnie Związek Ukraińców w Polsce), skupiające w dużej części prawosławnych Ukraińców. Wiosną każdego roku w lubelskiej cerkwi służona jest panachida za ukraińskiego wieszcza Tarasa Szewczenkę, a jesienią za cara Rosji Mikołaja II i jego rodzinę, zamordowanych przez bolszewików. Od 1992 roku ukazuje się pismo poświęcone życiu wspólnoty prawosławnej.
 

Opracowanie: Anna Szlązak, Anna Wójtowicz, Emil Majuk

Literatura

Kuprianowicz G., Roszczenko M., Cerkiew prawosławna Przemienienia Pańskiego w Lublinie, Lublin 1993.
Kurzątkowski M., Zabytki późnorenesansowego snycerstwa dekoracyjnego Ziemi Lubelskiej, „Studia i Materiały Lubelskie” t. 1, Lublin 1963.