Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Świątynie prawosławne w Lublinie

Prawosławna cerkiew pw. Przemienienia Pańskiego przy ulicy Ruskiej oraz dzieje innych lubelskich świątyń prawosławnych.

Pierwsza wzmianka o lubelskiej cerkwi prawosławnej zawarta jest w dokumencie z 1390 roku w sprawie tzw. ruszycy. Ten łacińskojęzyczny dokument mówi o zabiciu dwóch kobiet udających się ze wsi Kolechowice (40 km na północny-wschód od Lublina) na „przasznik santi Spaas scismaticze ante Lublin”, czyli na prawosławne święto Przemienienia Pańskiego do Lublina. To znak, że w końcu XIV wieku była już w Lublinie znana w okolicy cerkiew prawosławna. Niemniej niektórzy badacze poddają w wątpliwość autentyczność tego dokumentu.
Bliskie sąsiedztwo ziem ruskich pozwalało Lublinowi stać się ważnym ośrodkiem handlowym. Przybywali stamtąd kupcy, a z czasem powstała stała kolonia.

 


 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Prawosławna cerkiew pw. Przemienienia PańskiegoBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Ulica Ruska jest jedną z najstarszych ulic w Lublinie i może być pozostałością dzielnicy zamieszkałej przez ludność ze wschodu. Dlatego w tej dzielnicy powstała cerkiew prawosławna pw. Przemienienia Pańskiego.
Cerkiew pw. Przemienia Pańskiego (Spasa) to pierwszy prawosławny sobór, który powstał w 1447 roku w Lublinie. Pierwsza cerkiew była drewniana.  Została zniszczona w wyniku pożaru w roku 1587. Odbudowano ją z fundacjji Zygmunta III Wazy. Z dokumentu metropolity kijowskiego Michała Rahozy dla bractwa lubelskiego z roku 1594 dowiadujemy się, że cerkiew Przemienienia Pańskiego znajdowała się „...na Czwartku, na górze przy gościńcu Litewskim i Ruskim". Również ona, na początku XVII wieku, została strawiona przez ogień.
Istniejący do dziś budynek cerkwi został wystawiony w 1607 roku i poświęcony w 1633 roku. Obecnie znajduje się w sasiedztwie dworca głównego PKS przy ulicy Ruskiej. Jest to budowla jednonawowa z wysoką, dosyć ciężką wieżą, wzmocniona oskarpowaniem, z widocznymi dekoracyjnymi cechami renesansowymi.

>>> dowiedz się więcej

Lubelskie bractwo prawosławneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Jednym z pierwszych bractw w Rzeczypospolitej było bractwo lubelskie, założone przez prawosławnych mieszczan 15 stycznia 1586 roku. Lubelskie bractwo zorganizowane było na wzór najstarszych bractw cerkiewnych – lwowskiego (1439) i wileńskiego (1458). Jego działalność nie ograniczała się wyłącznie do sfery religijnej, bractwo lubelskie założyło m.in. przytułek dla ubogich, szpital i szkołę bracką.

Proboszczowie lubelskiej parafiiBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Proboszczami lubelskiej cerkwi byli wówczas wybitni duchowni, jak np. Piotr Passki, który napisał księgę objaśnień i pouczeń dla ludu, czy jego młodszy syn Sawa, który dokonał nowego przekładu zbioru kanonów cerkiewnych, najbardziej zgodnych z greckim, a była to pierwsza taka próba w metropolii kijowskiej. Dzięki autorytetowi, jaki posiadał Sawa Passki, do lubelskiego bractwa w 1601 roku wstąpiło wielu przedstawicieli znakomitych ruskich rodów, m.in. książęta Konstanty Ostrogski, Hryhorij Sanguszko-Kaszyrski, Akim Korecki, Paweł Drucki-Lubecki, Jurij Czartoryjski, Hrihorij Czetwertyński. Zaś bracia Ostrogscy przekazali wówczas, jako dar dla lubelskiej cerkwi, ikonę Matki Boskiej, zwaną później „Lubelską”.

Lubelskie konsekwencje unii brzeskiejBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Koniec XVI wieku przyniósł znaczące zmiany w sytuacji Cerkwi prawosławnej. W 1596 roku w Brześciu została zawarta unia kościelna, czyli przyłączenie Cerkwi prawosławnej w Rzeczypospolitej do Kościoła katolickiego. Jednym z inicjatorów unii był król Zygmunt III; udzielił on Kościołowi katolickiemu i unitom wszechstronnego wsparcia, zaś Cerkiew prawosławna była częstokroć prześladowana.
Aby kontynuować tradycję cerkiewną, ważną rolę w prawosławiu zaczęły odgrywać bractwa cerkiewne, które stały się wkrótce najprężniejszymi, obok monasterów, ośrodkami oporu przeciw narzucaniu unii. Pojawiły się wtedy próby przejęcia cerkwi przez unitów popieranych przez Kościół katolicki i władze miasta. Próbując przejąć cerkiew, unici wielokrotnie sądzili się z prawosławnymi w lubelskim Trybunale.
W marcu 1633 roku odbywał się w Krakowie sejm koronacyjny, na którym nowo wybrany król Władysław IV uznał istnienie Cerkwi prawosławnej, wyraził zgodę na odrodzenie hierarchii wydał wiele przywilejów potwierdzających prawa prawosławnych. Dwa z nich dotyczyły cerkwi lubelskiej. W pierwszym król wyłączał lubelską parafię spod jurysdykcji unickiego biskupa chełmskiego, w drugim zaś obiecywał osobistą opiekę nad lubelską cerkwią. Na ich podstawie zatwierdzony wówczas przez króla nowy metropolita kijowski Piotr Mohyła, jeden z najwybitniejszych hierarchów na katedrze kijowskiej, wracając prawdopodobnie z Krakowa do Kijowa, zajechał do Lublina i 5 (lub 15) marca 1633 roku wyświęcił nową murowaną cerkiew Przemienienia Pańskiego. Niedługo potem cerkiew przeszła w ręce unitów, co zostało usankcjonowane w roku 1638 przez króla Władysława IV.
Niemal przez cały XVII wiek cerkiew kilka razy przechodziła z rąk prawosławnych do unitów i odwrotnie. Pod koniec XVII wieku unici przejęli ostatnie cerkwie. W Lublinie większość parafian oraz mnisi miejscowego monasteru przyjęli unię dopiero w 1695 roku.
Po roku 1695 przy cerkwi Przemienienia Pańskiego w Lublinie działać zaczęła parafia unicka, wchodząca w skład unickiej diecezji chełmskiej oraz klasztor bazylianów. A w 1752 roku powstało przy tej parafii bractwo pod wezwaniem św. Onufrego. Przez okres unicki postępowały procesy latynizacyjne i polonizacyjne. W wystroju cerkwi pojawiło się wiele elementów zachodnich jak: łacińskie ołtarze boczne, organy, dzwoneczki; dominował też język polski. Po upadku powstania styczniowego, któremu poparcia udzieliła m.in. część duchowieństwa unickiego, ukazem carskim z roku 1864 zostały zlikwidowane wszystkie klasztory bazyliańskie w Królestwie Polskim, w tym także lubelski klasztor św. Onufrego. Ostatecznie w rękach unitów cerkiew znajdowała się do 1875 roku. Nieco wcześniej przeprowadzono remont cerkwi, likwidując elementy łacińskie. W kolejnych latach ks. M. Kolenkowski przywrócił wschodni charakter obrzędowości i nabożeństw, przygotowując wiernych do powrotu do Prawosławia. Jedenastego maja 1875 roku parafia weszła w skład nowo powstałej prawosławnej diecezji warszawsko-chełmskiej.

Cerkiew pw. Narodzenia NMP (przy ulicy Zielonej)Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Oprócz cerkwi Przemienienia Pańskiego istniały przez jakiś czas inne cerkwie w Lublinie. Kiedy w 1785 roku zamieszkali w Lublinie kupcy greccy, otrzymali oni od króla Stanisława Augusta pozwolenie na budowę nowej cerkwi prawosławnej pw. Narodzenia NMP (przy ulicy Zielonej), a do parafii greckiej przyłączyli się także prawosławni Rusini z Lublina. Zmieniona w XIX wieku na kościół św. Jozafata świątynia służyła dwóm obrządkom: wschodniemu i zachodniemu.

Sobór pw. Podwyższenia Krzyża Pańskiego (na placu Litewskim)Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W latach 1873–1876 na placu Litewskim wzniesiono sobór pw. Podwyższenia Krzyża Pańskiego. Lublin stał się też wówczas tytularną stolicą biskupów prawosławnych, a sobór stał się katedrą biskupów lubelskich. Po wybudowaniu soboru gubernator lubelski, uznając, że w Lublinie wystarczy jedna parafia prawosławna, proponował zlikwidowanie parafii przy cerkwi Przemienienia Pańskiego. Nie zgodził się na to biskup lubelski Modest. Sobór rozebrano w roku 1925.

Prawosławie w kościele powizytkowskimBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W 1839 roku na pewien czas nieco przebudowano ówczesny kościół wizytek, aby służył wyznawcom prawosławia.

Cerkiew-grobowiec pw. Świętych Niewiast Niosących WonnościBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Na początku XX wieku, w latach 1901–1904 na cmentarzu przy ulicy Lipowej wzniesiono cerkiew-grobowiec pw. Świętych Niewiast Niosących Wonności, ufundował ją prezes Izby Skarbowej w Lublinie – Andrej Dejgun (istnieje do dzisiaj).

Cerkiew garnizonowa (przy Alejach Racławickich)Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W 1904 roku wzniesiono przy rogatce warszawskiej cerkiew dla wojska, obecnie rzymskokatolicki kościół garnizonowy przy Alejach Racławickich.

Prawosławie w Lublinie po roku 1918Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Po I wojnie cerkiew prawosławna była traktowana jako pozostałość zaborów, toteż prawosławnym odebrano większość cerkwi oraz wiele nieruchomości (w tym jeden z cmentarzy). W dyspozycji prawosławnych pozostała jedynie cerkiew Przemienienia Pańskiego i kaplica na cmentarzu. Sobór na placu Litewskim w latach 1924–1925 został rozebrany. Materiały uzyskane z rozbiórki przeznaczono na budowę Domu Żołnierza w Lublinie.
Z kolei cerkiew grecką pw. Narodzenia NMP wybudowaną w końcu XVIII wieku przy ulicy Zielonej przekazano powstającemu w Lublinie Instytutowi Misyjnemu, którego zadaniem było prowadzenie „misji” wśród prawosławnych (w ramach tzw. neounii), i zmieniono jej wezwanie na św. Jozafata.
Jednak równocześnie osiedliła się w Lublinie grupa emigrantów z Rosji i Ukrainy, uciekających przed bolszewikami. Życie religijne zaczęło odradzać się od roku 1920, gdy do Lublina przybył duchowny prawosławny. Zaistniała konieczność uzupełnienia wyposażenia cerkwi i utensylii cerkiewnych, które wywieziono do Rosji. Szczególnie bolesną była utrata cudownej ikony Matki Boskiej. Lecz pewnego dnia dwaj parafianie zobaczyli na targu w Lublinie podobną ikonę i kupili ją. Później okazało się, że była to wierna kopia cudownej ikony, która przed wojną znajdowała się w soborze na placu Litewskim. Kopia ta zajęła miejsce oryginału w cerkwi Przemienienia Pańskiego.
W 1921 roku przy parafii utworzono Prawosławne Towarzystwo Dobroczynności, którego zadaniem było udzielanie pomocy ubogim i sierotom. Odrodziło się również bractwo cerkiewne. Od roku 1927 w Lublinie działał także oddział Ukraińskiego Komitetu Centralnego, który organizował życie towarzyskie i kulturalne osiadłej tu emigracji ukraińskiej, w większości prawosławnej.
Podczas II wojny światowej w 1940 roku lubelska parafia weszła w skład odrodzonej prawosławnej diecezji chełmsko-podlaskiej, której zwierzchnikiem został arcybiskup Iłarion. Natomiast po zakończeniu wojny parafia lubelska weszła w skład archidiecezji warszawsko-bielskiej.
Przełomem był rok 1989, kiedy cerkiew Przemienienia Pańskiego, po raz pierwszy w swej historii, stała się katedrą biskupa diecezjalnego, a arcybiskupem diecezji lubelsko-chełmskiej został Abel (Popławski).
Oprócz cerkwi katedralnej wspólnota prawosławna posiadała na cmentarzu przy ulicy Lipowej wspomnianą dwukondygnacyjną kaplicę pw. Świętych Niewiast Niosących Wonności z dolną świątynią pw. proroka Eliasza, a także w Domu Spokojnej Starości przy ulicy Dolińskiego 1 kaplicę pw. Podwyższenia Krzyża Pańskiego.
Istnieje znakomity chór parafialny kierowany przez mgr Włodzimierza Wołosiuka. W 1985 roku rozpoczęło w Lublinie działalność Bractwo Młodzieży Prawosławnej, a w 1993 roku, po raz kolejny, odrodziło się bractwo cerkiewne pod patronatem św. męczennika Atanazego Brzeskiego. Od 1956 roku działało również w Lublinie koło Ukraińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego (obecnie Związek Ukraińców w Polsce), skupiające w dużej części prawosławnych Ukraińców. Wiosną każdego roku w lubelskiej cerkwi służona jest panachida za ukraińskiego wieszcza Tarasa Szewczenkę, a jesienią za cara Rosji Mikołaja II i jego rodzinę, zamordowanych przez bolszewików. Od 1992 roku ukazuje się pismo poświęcone życiu wspólnoty prawosławnej.
 

Opracowanie: Anna Szlązak, Anna Wójtowicz, Emil Majuk

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Kuprianowicz G., Roszczenko M., Cerkiew prawosławna Przemienienia Pańskiego w Lublinie, Lublin 1993.
Kurzątkowski M., Zabytki późnorenesansowego snycerstwa dekoracyjnego Ziemi Lubelskiej, „Studia i Materiały Lubelskie” t. 1, Lublin 1963.