Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Stowarzyszenie Teatralne „Gardzienice”

Zanim Włodzimierz Staniewski stał się jednym z najbardziej oryginalnych twórców teatralnych, a Gardzienice jednym z najbardziej rozpoznawalnych miejsc na polskiej mapie teatralnej, musiał zmierzyć się trudnym wyzwaniem budowania działalności teatralnej od podstaw oraz odnaleźć swoje miejsce w Lublinie i Gardzienicach. Poszukiwania te zawiodły go m.in. do Bramy Grodzkiej.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Kalendarium

1976 – przybycie Włodzimierza Staniewskiego do Lublina i początek współpracy z teatrem Scena 6.
1976 – początek współpracy z lubelskim Towarzystwem Kultury Teatralnej, Towarzystwem Wiedzy Powszechnej, spotkania w siedzibie TKT przy Krakowskim Przedmieściu 55.
1977 – w pomieszczeniach Uniwersytetu Ludowego w Gardzienicach odbyło się seminarium teatralne zorganizowane przez lubelski oddział Towarzystwa Kultury Teatralnej; prezentacja działań teatralnych grupy Staniewskiego.
1978 – Włodzimierz Staniewski nadaje swojej grupie nazwę Ośrodek Badań i Realizacji Praktyk Teatralnych „Gardzienice”.
1978 – zespół wynajął kaplicę ariańską pałacu w Gardzienicach.
1978 – Urząd Wojewódzki w Lublinie na wniosek trzydziestu dwóch członków-założycieli, rejestruje Stowarzyszenie Teatralne „Gardzienice”.
1981 (?) – przejęcie lokalu w piwnicy przy ul. Grodzkiej 34 po Teatrze Wizji i Ruchu.
1982 – wyrzucenie Stowarzyszenia Tetralnego „Gardzienice” z siedziby przy ul. Grodzkiej 34.
1986 – Ośrodek otrzymał na swoje biuro pomieszczenia w kamienicy przy ul. Grodzkiej 5a.
1989 – decyzją Naczelnika Gminy Piaski oficyna pałacowa została przekazana w wieczystą dzierżawę Ośrodkowi Praktyk Teatralnych „Gardzienice”.
1990 – Ośrodek Praktyk Teatralnych „Gardzienice” przekształcił się w państwową instytucję kultury.

Współpraca Włodzimierza Staniewskiego ze środowiskiem lubelskim

Włodzimierz Staniewski swoją artystyczną drogę teatralną rozpoczął już w czasach studenckich w Krakowie, kiedy to związał się z Teatrem STU Krzysztofa Jasińskiego. Jego kolejnym przystankiem teatralnym stał się Wrocław i teatr Laboratorium Jerzego Grotowskiego (1971–1976)1.
Spotkanie, a następnie współpraca z lubelskim ruchem studenckim, a w szczególności z teatrem Scena 6, prowadzonym przez Henryka Kowalczyka, przywiodła Włodzimierza Staniewskiego w 1976 roku do Lublina i na Lubelszczyznę.
„Bardzo możliwe, że Włodek co innego zapamiętał, ale kiedyś głośno przyznał, że zawdzięcza swoją obecność tutaj mojej osobie. Zaczęliśmy zaraz po festiwalu w Zielonej Górze, czyli w 1976 roku. Chyba w wakacje zaczęliśmy tzw. przygodę. Szukaliśmy miejsca, w Gardzienicach byliśmy chyba dwa tygodnie. Wspólnie byliśmy w Kozłówce, i tu w Kozłówce była prezentacja [przedstawienia pt. O nas samych – przyp. aut.]” – wspominał Henryk Kowalczyk2.

Staniewski potrzebował ludzi i środowisk, którzy mogliby stanowić wsparcie instytucjonalno-formalne dla jego inicjatyw. W 1976 roku rozpoczął współpracę z lubelskim Towarzystwem Kultury Teatralnej3. Jego członkowie, m.in. Irena Szychowa czy Edward Balawejder, udostępnili mu biuro Towarzystwa na Krakowskim Przedmieściu 55. Innymi instytucjami, dzięki którym Staniewski mógł pozyskiwać środki finansowe i materialne na swoją działalność, było Towarzystwo Wiedzy Powszechnej, a także Wojewódzki Dom Kultury. Ludzie zgromadzeni w tych organizacjach i instytucjach przekonani o wyjątkowości inicjowanych przez Staniewskiego działań, dopingowali go do dalszej pracy na Lubelszczyźnie.
Edward Balawejder wspominał: „Miejsce mieliśmy w Towarzystwie Wiedzy Powszechnej – nikt nas nie krępował, mogliśmy się spotykać. Włodek przyjeżdżał ze swoimi współpracownikami, spotykaliśmy się tam, odbywaliśmy posiedzenia, wspólnie staraliśmy się usankcjonować tę aktywność. No i udało się utworzyć Stowarzyszenie Teatralne Gardzienice”4.
Wojewódzki Wydział Kultury i Sztuki wspierał Stowarzyszenie przekazywaniem etatów na zatrudnienie aktorów jako instruktorów teatralnych. Skromne fundusze zespołu opierały się jedynie na jednorazowych dotacjach i umowach-zleceniach lubelskiego TWP i TKT5.

Ośrodek Badań i Realizacji Praktyk Teatralnych „Gardzienice”

Wokół Staniewskiego zgromadzili się ludzie, którzy angażowali się w realizację jego koncepcji teatru oraz tzw. programu wiejskiego, odwołującego się do tradycji i źródeł ludowych. W skład nieistniejącego jeszcze formalnie zespołu teatralno-badawczego weszli w sierpniu 1977 roku m.in.: Henryk Andruszko, Jan Bernad, Tomasz Rodowicz, Waldemar Sidor, Jan Tabaka i Wanda Wróbel6. Grupa wypracowała odrębny, nowy sposób badania kultury ludowej, poprzez aktywne powoływanie sytuacji i zdarzeń prowokujących miejscowe prezentacje, mające ponadto walor autentyczności w odróżnieniu od schematycznego sposobu zbierania materiałów przez profesjonalnych naukowców. Systematycznie raz w miesiącu podejmowano wyprawy na tereny wiejskie w celu „prowadzenia badań i gromadzenia wiedzy, dokumentów z zakresu form obrzędowych, gawęd oraz różnych przejawów ludowej działalności kulturalnej”7.

W 1978 roku Staniewski nadał swojej eksperymentalnej grupie nazwę Ośrodek Badań i Realizacji Praktyk Teatralnych „Gardzienice”8. O Staniewskim i Gardzienicach zaczęło robić się głośno, a prasa pisała: „Miasto [Lublin – przyp. aut.] jest aktywnym ośrodkiem twórczości studenckiej. [...] Dobrym przykładem niech będzie tu coraz bardziej znany nawet poza granicami kraju «program wiejski» Włodzimierza Staniewskiego”9.

Siedziba w Gardzienicach

14 sierpnia 1977 roku, w pomieszczeniach Uniwersytetu Ludowego w Gardzienicach odbyło się seminarium teatralne zorganizowane przez lubelski oddział Towarzystwa Kultury Teatralnej. W trakcie spotkań i wędrówek po Gardzienicach i okolicznych wsiach zespół zaprezentował miejscowej ludności efekty swojej pracy teatralnej10. Dla celów teatralnych zespół wynajął kaplicę ariańską pałacu w Gardzienicach, pochodzącym z przełomu XVI i XVII wieku. Mieszczący się w nim od 1944 roku Uniwersytet Ludowy, udostępnił zespołowi trzy pomieszczenia do pracy11. Walka o pozyskanie środków na ich wyremontowanie trwała kilka lat12.

Stan techniczny użytkowanych pomieszczeń oraz kontakty z Uniwersytetem Ludowym wydawały się zmierzać do sytuacji, kiedy to Ośrodek miałby opuścić Gardzienice i szukać dla swojej działalności teatralnej nowej siedziby. W notatce służbowej z rozmowy z 30 stycznia 1981 roku, przeprowadzonej u dyrektora Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Lublinie w sprawie sytuacji Ośrodka i Stowarzyszenia Teatralnego „Gardzienice” pomiędzy dyrektorem Wydziału oraz władzami Stowarzyszenia, znajduje się następująca informacja: „W. Staniewski poinformował, że w myśl uzgodnień poczynionych w październiku u Wojewody oraz w miarę możliwości transportowych, dokonano oględzin kilku obiektów, do których Zespół miałby się przenieść z Gardzienic. Nie nadają się one do adaptacji […]. Przypomniał równocześnie, że z dniem 1 czerwca Ośrodek musi zwolnić pomieszczenia w Uniwersytecie Ludowym”.

Pomimo tych trudności zespół nadal tworzył swoje wyjątkowe spektakle w Gardzienicach, a także organizował tam międzynarodowe warsztaty, sympozja i konferencje. 14 grudnia 1989 roku, decyzją Naczelnika Gminy Piaski, oficyna pałacowa została przekazana w wieczystą dzierżawę Ośrodkowi Praktyk Teatralnych „Gardzienice”. Był to początek intensywnego remontu i odbudowy pomieszczeń popałacowych13.

Powstanie Stowarzyszenia Teatralnego „Gardzienice”

„Chciałem tylko Stowarzyszenia, czyli takiej formuły organizacyjnej, która byłaby oddolną inicjatywą grupy ludzi, opartą na ważnej do dzisiaj ustawie z roku 1932. Konsultacje prawne, układanie statutu, zbieranie ludzi, przygotowanie gruntu, działalność praktyczna, która miała być argumentem jako dorobek, zajęły przeszło rok” – wspominał Włodzimierz Staniewski14.

Zarejestrowanie Stowarzyszenia było możliwe dzięki życzliwości i wsparciu kilku osób. Jedną z nich była Irena Szychowa – człowiek kultury, dawny żołnierz Andersa, która skutecznie przekonywała dyrektorów instytucji kulturalnych i działaczy społecznych w mieście do poparcia przyszłego Stowarzyszenia15.
18 stycznia 1978 roku Urząd Wojewódzki w Lublinie, na wniosek trzydziestu dwóch członków-założycieli, zarejestrował Stowarzyszenie Teatralne „Gardzienice” i zatwierdził jego statut w oparciu o ustawę z 1932 roku. Osobami, które tworzyły Stowarzyszenie, byli m.in.: Edward Balawejder (Lublin), Jerzy Bartmiński (Lublin), Jan Bernad (Zgorzelec), Maria Brzezińska (Lublin), Barbara Koterwas (Lublin), Krystyna Kotowicz (Lublin), Danuta Mirosław (Lublin), Jerzy Młotkowski (Lublin), Bolesław Resch (Lublin), Tomasz Rodowicz (Warszawa), Włodzimierz Staniewski (Wrocław), Irena Szczepowska-Szychowa (Lublin), Jan Tabaka (Gniezno), Katarzyna Wilska (Warszawa), Wanda Wróbel (Ostrowiec Świętokrzyski).

Pierwszym prezesem Stowarzyszenia został Edward Balawejder, prezes Towarzystwa Wiedzy Powszechnej. Funkcję wiceprezesa objął Włodzimierz Staniewski. W późniejszych latach prezesem Stowarzyszenia została Danuta Mirosław. Jednostką nadrzędną Stowarzyszenia był Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Lublinie.
Stowarzyszenie, które od strony formalnej konstytuuowało istnienie Ośrodka Ośrodek Praktyk Teatralnych „Gardzienice”, od 1 stycznia 1990 roku zmieniło swój status prawny, przekształcając się w państwową instytucją kultury16.

Pierwsze miejsca pobytu grupy Staniewskiego w Lublinie

Włodzimierz Staniewski decydując się na pozostanie w Lublinie, potrzebował miejsca, które pozwoliłoby na stworzenie bazy do realizacji działań artystycznych. Takim miejscem, które stało się na kilka lat biurem i oficjalną siedzibą Stowarzyszenia Teatralnego „Gardzienice”, była prywatna pracownia malarska artystki Teresy Targońskiej mieszcząca się na poddaszu kamienicy przy ul. Sławińskiego 10a/51 [dzisiaj ul. Niecała – przyp. aut.]17.
„Przyszedł czas, kiedy znalazłam się blisko Gardzienic. Po prostu Gardzienice zamieszkały wtedy w mojej pracowni, zaczęły się urządzać, organizować. Pani Irena Szychowa zapytała mnie kiedyś, czy muszę w tej chwili z pracowni korzystać, bo ona by na jakieś trzy miesiące chciała, żeby tam zrobić bazę dla ludzi z Gardzienic z Włodkiem Staniewskim. Pracownia nie była mi szczególnie potrzebna, więc ją wypożyczyłam. I w ten sposób zaczął się mój bliski kontakt z Gardzienicami, moja z nimi przyjaźń, moje z nimi życie, po prostu” – wspominała Teresa Targońska18.

Dzięki pomocy i wsparciu przyjaciół lubelskiego środowiska artystycznego i animatorskiego – z lubelskiego oddziału Towarzystwa Kultury Teatralnej oraz Towarzystwa Wiedzy Powszechnej – grupa Staniewskiego mogła korzystać z pomieszczeń zajmowanych przez te podmioty. W notatce prasowej z 1979 roku pojawiła się informacja iż, Włodzimierz Staniewski „w trudnych dla siebie i zespołu chwilach znalazł przytulisko (dosłownie) w siedzibie oddziału [TKT] na Krakowskim Przedmieściu 55”19.

Siedziby Stowarzyszenia Teatralnego „Gardzienice” na ul. Grodzkiej

Wraz z przeniesieniem się siedziby TKT do kamienicy przy Bramie Grodzkiej, Włodzimierz Staniewski z przyjaciółmi znalazł tam nowe miejsce spotkań. Stowarzyszenie otrzymało okresowo pomieszczenia w budynku Studia Wizji i Ruchu, o których informuje wspomniana wyżej notatka służbowa z 30 stycznia 1981 roku. Ustalono wówczas, że zostanie zainicjowana rozmowa zainteresowanych stron na temat zasad korzystania z pomieszczeń. Włodzimierz Staniewski wspomina: „Ktoś z dobrych ludzi zaoferował nam lokal po Teatrze Wizji i Ruchu. Zaproponowano nam piwnice – trzy pomieszczenia. Lochy, jakiś kocioł, jakieś straszne rury, zimno jak cholera... Myśmy to natychmiast odmalowali – ile było spontanicznego działania, energii nuklearnej w naszych poczynaniach. Przywieźliśmy tam taką tablicę i kazaliśmy wmurować: Ośrodek Praktyk Teatralnych Grodzka 34”20.
Na jednym z dokumentów Stowarzyszenia widnieje oficjalna pieczątka Stowarzyszenia oraz Ośrodka Praktyk Teatralnych z adresem: ul. Grodzka 32/34, tel. 228-31, 20-112 Lublin21.

Dalsze problemy z lubelskim lokalem Stowarzyszenia pojawiły się w stanie wojennym. Włodzimierz Staniewski tak wspominał ten okres:
„W stanie wojennym nas stamtąd wyeksmitowano, to znaczy wyrzucono na bruk. Pamiętam, jak ktoś – z nazwiska nie wymienię – osobiście odbijał dłutem i młotkiem tę tablicę. To był taki akt ostrego dania do zrozumienia, że ani ja, ani to całe towarzystwo, które u siebie skupiam, nie jest dobrze widziane w Lublinie”22.
Fakt ten znajduje swoje potwierdzenie w dokumencie pt. Plan pracy Stowarzyszenia Teatralnego „Gardzienice” na rok 1984, w którym jest zamieszczona informacja: „Brak lokalu biurowego i archiwalnego w Lublinie nadaje pracy organizacyjnej i dokumentacyjnej charakter chałupniczy. Od roku 1982, kiedy to «wyprowadzono» nas z pomieszczeń przy kotłowni [sic!] na ul. Grodzkiej, nie ma żadnych propozycji. Znane Wydziałowi [Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Lublinie – przyp. aut.] trudności organizacyjne biorą się właśnie z braku zaplecza”.
Problemy te zakończyły się na dobre dopiero w marcu 1986 roku, kiedy to Ośrodek otrzymał na swoje biuro pomieszczenia w kamienicy przy ul. Grodzkiej 5a, które użytkuje do dziś23.

 

Opracowała Dominika Majuk
Redakcja: Monika Śliwińska

 

 

Przypisy

1 Z. Osiński, Gardzienice – więcej niż teatr, „Radar”, grudzień 1979, s. 8–28.
2 Rozmowa z Henrykiem Kowalczykiem, przeprowadzona 2.09.2013 r. w ramach programu „Historia Mówiona” Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”.
3 Z. Osiński, Gardzienice – więcej niż teatr, „Radar”, grudzień 1979, s. 8–28.
4 Rozmowa z Edwardem Balawejderem, przeprowadzona 24.01.2013 r. w ramach programu „Historia Mówiona” Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”.
5 E. Morawiec, Żywy ogień, „Życie Literackie”, grudzień 1978.
6 [online:] http://www.gardzienice.org/Kalendarium.html, [dostęp: 18.11.2013].
7 E. Morawiec, Żywy ogień, „Życie Literackie”, grudzień 1978.
8 [online:] http://www.gardzienice.org/Kalendarium.html, [dostęp: 18.11.2013].
9 K. Sielicki, Powyżej średniej, „Scena” 1979, nr 10, s. 4. [TKT w Lublinie]
10 [online:] http://www.gardzienice.org/Kalendarium.html, [dostęp: 18.11.2013].
11 E. Morawiec, Żywy ogień, „Życie Literackie”, grudzień 1978.
12 [online:] http://www.gardzienice.org/Kalendarium.html, [dostęp: 18.11.2013].
13 Tamże.
14 W. Staniewski, Rozmowa z Włodzimierzem Staniewskim, rozm. I. Bodnar, „Pismo” 1986/3, s. 132–144.
15 [online:] http://www.gardzienice.org/Kalendarium.html, [dostęp: 18.11.2013].
16 Tamże.
17 Tamze.
18 Rozmowa z Teresą Targońską, przeprowadzona 22.10.2004 r. w ramach programu „Historia Mówiona” Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”.
19 K. Sielicki, Powyżej średniej, „Scena” 1979, nr 10, s. 4 [TKT w Lublinie].
20 Rozmowa z Włodzimierzem Staniewskim, przeprowadzona 4.07.2005 r. w ramach programu „Historia Mówiona” Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”.
21 Plan pracy Stowarzyszenia Teatralnego „Gardzienice” na rok 1984.
22 Rozmowa z Włodzimierzem Staniewskim, przeprowadzona 4.07.2005 r. w ramach programu „Historia Mówiona” Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”.
23 [online:] http://www.gardzienice.org/Kalendarium.html, [dostęp: 18.11.2013].

 


 

Literatura

Bodnar I., Rozmowa z Włodzimierzem Staniewskim, „Pismo” 1986/3, s. 132–144.
Burzyński T., Na wieś, ku źródłom – rzecz nowa, „Trybuna Ludu”, 11.I.1979, nr 8.
Burzyński T., Na wieś, ku źródłom, „Scena” 1979, nr 4, s. 18–20.
Mordyńska-Nowakowa Z., Stowarzyszenie Teatralne „Gardzienice”, „Scena” 1978, nr 4 (?), s. 34 (Sygnały).
Morawiec E., Żywy ogień, „Życie Literackie” 24–31, grudzień 1978, nr 52–53.
Sielicki K., Powyżej średniej, „Scena” 1979, nr 10, s. 4 [TKT w Lublinie].
Osiński Z., Gardzienice – więcej niż teatr, „Radar”, 1979 grudzień, s. 8–28.
„Ośrodek Realizacji i Badań Praktyk Teatralnych”, Stowarzyszenie Teatralne „Gardzienice”.
„Ośrodek Realizacji i Badań Praktyk Teatralnych”, [program działalności 1977–1978].


Źródła
Plan pracy Stowarzyszenia Teatralnego „Gardzienice” na rok 1984.
Wyprawy jesienne (1981).
Nota informacyjna o działalności Stowarzyszenia Teatralnego „Gardzienice”, Lublin, 16.09.1980.
Notatka służbowa z rozmowy w dniu 30 stycznia 1981 roku, przeprowadzonej u dyrektora Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Lublinie w sprawie sytuacji Ośrodka Stowarzyszenia Teatralnego „Gardzienice”.