Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Stanisław Jan Nepomucen Łęcki „Mapa generalna całego miasta JKM-ci Lublina...” z 1783 roku

Po pierwszym rozbiorze Polski powstają w wielu miastach kraju Komisje Dobrego Porządku, których celem jest poprawa i uporządkowanie sytuacji organizmów miejskich. W Lublinie Komisja Boni Ordinis powstała w 1780 roku. Zmiany przestrzenne wymagały informacji o stanie tejże przestrzeni. Dlatego też w 1783 roku powstał przedstawiany plan, którego autorem był Stanisław Jan Nepomucen Łęcki, geometra lubelskiego Trybunału Koronnego.

 

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

„Mapa generalna całego miasta JKM-ci Lublina...”

Po pierwszym rozbiorze Polski w wielu miastach kraju powstały Komisje Dobrego Porządku, których celem była poprawa i uporządkowanie sytuacji organizmów miejskich. W Lublinie Komisja Boni Ordinis powstała w 1780 roku. Z jej inicjatywy wiele ulic zostało wybrukowanych, odnowiono budynki, uregulowano kwestie prawnie ważne dla funkcjonowania miasta (m.in. stan sanitarny, ochronę przeciwpożarową). Zmiany przestrzenne wymagały informacji o stanie tejże przestrzeni. Dlatego też w 1783 roku powstał plan, którego autorem był Stanisław Jan Nepomucen Łęcki, geometra lubelskiego Trybunału Koronnego i (być może) absolwent miernictwa w Akademii Krakowskiej lub, podległej jej, Szkoły Wydziałowej w Lublinie.

Plan nie zachował się do dzisiejszych czasów, znamy go jedynie z kilku kopii, wykonanych przez różne osoby w różnych technikach i zróżnicowanym formacie. Zgodnie z tytułem, na planie przedstawione jest całe miasto - od klasztoru i kościoła św. Krzyża oraz (wtedy oddzielnego) miasteczka Wieniawa na zachodzie, po przedmieście Kalinowszczyzna na wschodzie. Na południu plan sięga po most na Bystrzycy (na drodze do przedmieścia Piaski) i folwark Rury, a na północy po Lemszczyznę i kościelne grunty karmelitów oraz parafii na Czwartku.

Autor dokładnie przedstawił stan zabudowy i układ ulic, choć widoczne są różnice w prezentacji obiektów na poszczególnych kopiach. Twórcy kopii wybierali też różne obiekty do oddzielnego oznaczenia (numerami) i opisania (w legendzie bądź też na samym planie). Różnie przedstawione są także tereny zielone, ale przeważnie wyszczególnieni są właściciele danych gruntów (najczęściej miasto lub zakony).

Podobnie jak i na poprzednim planie układ dróg w mieście znacznie różni się od dzisiejszego. Ważną drogą jest oś Starego Miasta, brak jest dzisiejszego placu Litewskiego, a trakt dzieli się w tym miejscu (na tzw. placu na rozdrożu) na drogę prowadzącą na Kraków oraz na Warszawę, która biegnie później północnym skrajem doliny Czechówki.

W dolinie tej zwraca uwagę duży staw, który istniał jeszcze w XX wieku. Pozostałości innego zbiornika – Wielkiego Stawu Królewskiego – widoczne są na Bystrzycy w okolicy Tatar i Kalinowszczyzny. Na prezentowanym planie widać też, nieobecny na większości innych opracowań, niewielki strumień płynący przez Kalinowszczyznę. Jest to rzeczka Muchawiec, która wyschła w XIX wieku. Wśród budynków wyróżniają się oczywiście kościoły (z racji ich oznaczenia sygnaturą krzyża i opisania), widać zatem, że w porównaniu z planem d"Orkena starszym o prawie siedemdziesiąt lat, przybyło kilka obiektów - kościół i klasztor kapucynów na Krakowskim Przedmieściu (wraz z ogrodem), kościół misjonarzy na terenie seminarium duchownego oraz kościół i klasztor wizytek (również z dużym ogrodem) przy dzisiejszej ul. Hempla. Plan daje też szczegółowy obraz ówczesnego stanu zamku, który wtedy był kompleksem kilku obiektów. Przebudowa nastąpiła dopiero w latach dwudziestych następnego wieku, co widoczne będzie na kolejnych planach.

Kopie planu przechowywane są w Archiwum Państwowym w Lublinie. Z 1802 roku pochodzi niemieckojęzyczna kopia geometry Jana Kierłowicza (sygnatura 2), a z 1852 roku (sygn. 3) - ówczesnego inżyniera wojewódzkiego Feliksa Bieczyńskiego. Istnieją również dwie kopie (sygnatury 1 i 1a) wykonane w czasie II wojny światowej przez inżyniera Mieczysława Pawlaka (jedna z nich ma formę rozwijanego planu ściennego). W Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie znajduje się kopia autorstwa Maxymiliana Billewicza.

 

Opracował Kamil Nieścioruk

Przypisy

Literatura:

Nieścioruk Kamil, Palcem po planie, „Scriptores”, nr 29, s. 52–58.