Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Sobór prawosławny pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Lublinie (nieistniejący)

W latach 1876–1925 na placu Litewskim znajdował się sobór pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, który był główną świątynią prawosławną w Lublinie. Dziś w mieście nie ma śladu po tej cerkwi. Pod powierzchnią placu zachowały się jedynie fundamenty soboru. 

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

Cerkiew została wybudowana w centrum miasta, na placu Litewskim. Usytuowano ją pomiędzy pałacem Gubernatora a siedzibą Rządu Gubernialnego. Świątynię otaczał ogrodzony plac, obsadzony dębami. 

Funkcja budynku

Sobór pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w latach 1876–1915 był główną świątynią prawosławną w Lublinie.  

Historia

Pomysłodawcą budowy cerkwi był gubernator lubelski generał major Michał Bukowski, który stanął na czele Komitetu Budowy Soboru w Lublinie. Projekt cerkwi wykonał generał Chlebnikow. Projekt został zmodyfikowany przez budowniczego gubernialnego Ludwika Szamotę i pod jego kierunkiem zrealizowany. 17 sierpnia 1872 roku Komitet Techniczno-Budowlany wydał zgodę na budowę świątyni. Wykonanie prac zaplanowano na trzy lata. Przez pierwszy rok miały zostać wykonane fundamenty i cokół, w drugim budowla miała zostać doprowadzona do stanu surowego, a w trzecim zrealizowane miały zostać prace wykończeniowe. We wrześniu 1873 roku odbyła się uroczystość położenia kamienia węgielnego. Roboty murarskie zostały zlecone Janowi Dobrowolskiemu i Michałowi Bahnowi. W czasie trwania budowy członkowie Komitetu Budowy Soboru starali się o elementy wyposażenia świątyni. W 1875 roku prawdopodobnie odlane były już dwa dzwony, które zostały wykonane w Warszawie w fabryce dzwonów M. Petersrlga i A. Zwolińskiego. W warszawskiej fabryce A.E. Stalewskich wykonano cztery piece kaflowe. 29 września 1876 roku uroczystej konsekracji dokonał biskup diecezji warszawsko-chełmskiej Leoncjusz. Lublin stał się stolicą biskupów prawosławnych – wikariuszy nowo powstałej wówczas prawosławnej diecezji warszawsko-chełmskiej.

W 1915 roku Lublin opuściła ludność prawosławna, która zabrała z sobą wyposażenie cerkwi. Po I wojnie światowej opuszczoną świątynię przekazano ordynariatowi wojska polskiego. Wówczas w społeczeństwie polskim nasilały sie nastroje antyrosyjskie, dochodziło do głosów usunięcia reprezentacyjnych świątyń prawosławnych z miast polskich (jak na przykład Sandomierza, Płocka). Rada Miejska w Lublinie w 1923 roku po wielu dyskusjach podjęła decyzję o zniszczeniu soboru. Rozbiórkę rozpoczęto w kwietniu 1924 roku, a ukończono w maju 1925 roku. Materiały budowlane uzyskane podczas rozbiórki świątyni przeznaczono na budowę Domu Żołnierza przy ulicy Żwirki i Wigury. Do dziś pod powierzchnią placu zachowały się fundamenty obiektu, które nie zostały usunięte. Obecnie w miejscu cerkwi znajduje się plac z fontanną.

Kalendarium

17 sierpnia 1872 – wydano zgodę na budowę cerkwi
7 września 1873 – uroczystość położenia kamienia węgielnego
29 września 1876 – uroczysta konsekracja cerkwi
1923 – decyzja o rozbiórce soboru
1924–1925 – rozbiórka świątyni

Architekt

Cerkiew została zaprojektowana przez generała Chlebnikowa. Plan został zmodyfikowany przez Ludwika Szamotę. 

Wymiary

Wysokość wieży – 43 m
Długość budowli – około 40 m
Szerokość nawy – 19 m 

Materiały i techniki

Sobór został wzniesiony z cegły i kamienia, był w całości otynkowany. Konstrukcja dachu wykonana była z drewna, pokryta blachą cynkową. Wapienia kunowskiego użyto do budowy schodów zewnętrznych, a wewnątrz posadzkę wyłożono marmurem. Ściany wewnętrzne pokryte były tynkiem i sztukateriami. 

Opis

Cerkiew była budowlą orientowaną. Świątynia składała się z czterech członów: wieży, łącznika (przednawie), nawy i półkolistej absydy. Od zachodu znajdowała się czterokondygnacyjna wieża. Pierwsza kondygnacja mieściła przedsionek, wzniesiony na planie zbliżonym do kwadratu, kolejne dwa poziomy były ośmioboczne, a ostatni cylindryczny nakryty kopułą cebulastą. Przednawie na planie prostokąta nakryte dwuspadowym dachem. Nawa wzniesiona była na planie kwadratu, za pomocą czterech filarów wydzielono krzyż grecki. Nad nawą w centralnej części na wysokim tamburze umieszczono cebulastą kopułę, na której znajdował się prawosławny krzyż. Na narożach znajdowały się cztery kopuły o takim samym kształcie i zakończeniu. Absyda zamknięta była półkoliście, nakryta dachem wielopołaciowym.

Elewacje świątyni były pomalowane na biało, a kopuły miały kolor zielony, na których znajdowały się wyzłocone krzyże.

Przedsionek sklepiony był sklepieniem lunetowym z niewielką ślepą kopułką. Podobnie przesklepione zostało miejsce powyżej przedsionka. Pomieszczenie dzwonne w wieży przesklepione było kopułą z otworem w szczycie. W łączniku zastosowano sklepienie krzyżowe. Część środkową nawy przesklepiona kopułą, a ramiona krzyża zamknięto sklepieniami krzyżowymi. W sanktuarium umieszczono sklepienie konchowe. W piwnicach obiektu zastosowano sklepienie krzyżowe. 

Wnętrze cerkwi

Nie wiele wiadomo o wewnętrznym wyglądzie świątyni, a także o jej wyposażeniu. Jedyną fotografią przedstawiającą wystrój cerkwi jest pocztówka z około 1915 roku.
Ikonostas soboru zamówiono w moskiewskim zakładzie Iwana Kartaszowa, gdzie wykonano prawdopodobnie jego konstrukcję. Przy ikonach ikonostasu pracował profesor lubelskiego gimnazjum Piotr Kołczyn i Iwan Piotrowicz Trutniew z Wilna, któremu zlecono również wykonanie malowideł na elewacji świątyni. Nie znany jest dokładny zakres prac jaki wykonali artyści. Wykończenie ikonostasu powierzono warszawskiemu złotnikowi Karolowi Szonertowi.
Ikonostas był bogato dekorowany (m.in. kolumienki, ornamentyka staroruska i barokowa). Środkowa część czterokondygnacyjnego ikonostasu była wysunięta w formie trójbocznego ryzalitu. W części górnej na osi znajdowała się ikona Ostatniej Wieczerzy a po bokach ikony z przedstawieniami najważniejszych świąt. Brak informacji o tematyce ikon dolnej kondygnacji, a także o lokalizacji drzwi diakońskich.

Przy filarach we wschodniej części nawy umieszczone były kioty, którym nadano formę edikul. Środkowe pola ozdobiono kolumienkami, które wspierały kokoszniki zwieńczone krzyżami. Kiot w północnym ramieniu nawy zwieńczony był przyczółkiem, który podtrzymywała para kolumienek.

Warto wspomnieć, że do naszych czasów przetrwała kopia cudownej ikony Matki Boskiej Lubelskiej, która obecnie znajduje się w cerkwi pw. Przemieniania Pańskiego przy ulicy Ruskiej. Władysław Zieliński autor monografii Lublina z 1878 roku, zwrócił uwagę na obrazy olejne które wyróżniały się wykonaniem, były to dzieła przedstawiające św. Magdalenę, Matkę Boską z Dzieciątkiem, Jezusa i dwóch diakonów.

Cerkiew oświetlał duży wieloramienny żyrandol podwieszony do sklepienia nawy oraz kandelabry ścienne. Oświetlenie zostało odlane w fabryce Sztatnego w Petersburgu. Wnętrze zdobiły cztery piece kaflowe oraz wysokie świeczniki, które znajdowały się przy wschodniej ścianie nawy.  

Ważniejsze badania

Najważniejsze badania dotyczące soboru oracowowała Alberta Rożek. Jest to analiza architektoniczna ujęta w kontekście historycznym – na podstawie zachowanych materiałów archiwalnych. (Rożek A., Sobór pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Lublinie, próba monografii, Lublin 2000).
 

Opracowała: Anna Kończanin

Literatura

Archiwalia
Archiwum Państwowe w Lublinie, Komitet Budowy Soboru w Lublinie, sygn. 7, Plan przyziemia, plan piwnic, widok elewacji frontowej, widok elewacji bocznej, przekrój poprzeczny, 1872.
Archiwum Państwowe w Lublinie, Komitet Budowy Soboru w Lublinie, sygn. 8, Projekt budowy cerkwi prawosławnej w mieście Lublinie,17–18 październik 1872.
Archiwum Państwowe w Lublinie, Komitet Budowy Soboru w Lublinie, sygn. 9, Konstrukcja i pokrycie dachów, 17–18 październik 1872.
Archiwum Państwowe w Lublinie, Plany miasta Lublina, sygn. 113, Plan soborowej prawosławnej cerkwi Podwyższenia Krzyża w m. Lublin.
Archiwum Państwowe w Lublinie, sygn. 1, Akta parafii prawosławnej województwa lubelskiego: Lublin Sobór Podwyższenia Krzyża Św. 1887–1914.
Archiwum Państwowe w Lublinie, sygn. 1–5, Sobór Podwyższenia Krzyża w Lublinie.

Opracowania publikowane
Ciświcki T., Czy Lublin był miastem rosyjskim i prawosławnym, Lublin 1914. 
Denys M., Krótkie dzieje wielkiego soboru, „Dziennik Wschodni”, 3.12.2004.
Gawarecki H., O dawnym Lublinie. Szkice z przeszłości miasta, Lublin 1974.
Ikonografia dawnego Lublina. Materiały z sesji, Lublin 24 kwietnia 1999 r., red. Z. Nestorowicz, Lublin 1999.
Kościół prawosławny w Polsce dawniej i dziś, red. L. Adamczuk, A. Mironowicz, Warszawa 1993.
Kuprianowicz G., Roszczenko M., Cerkiew prawosławna Przemienia Pańskiego w Lublinie, Lublin 1993.
Kurzątkowski M., Plac Litewski w Lublinie, Spotkanie z Zabytkami 1990, nr 6, s. 19.
Rożek A., Sobór pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Lublinie, próba monografii, Lublin 2000.
Zieliński W., Monografia Lublina, t. 1, Lublin 1878.

Opracowania niepublikowane
Teodorowicz-Czerepińska J., Ewidencja parku, Plac Litewski w Lublinie, Lublin 1993 (mps w archiwum WUOZ w Lublinie).
Teodorowicz-Czerepińska J., Rozpoznanie historyczne o nieistniejącej cerkwi prawosławnej na Placu Litewskim w Lublinie, Lublin 1993 (mps w archiwum WUOZ w Lublinie).

Źródła internetowe (stan na 14.02.2012)
Żywicki J., Prawosławny Sobór, http://lublin.gazeta.pl/lublin/1,85539,4244540.html

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Audio

Inne materiały

Słowa kluczowe