Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Słowniczek drukarza


 

Spis treści

[RozwińZwiń]

A–F

Big – rowek wciśnięty w miejscu zagięcia kartonu lub tektury, bigowanie – wyciskanie tychże rowków.
Blok książki – sfalcowane arkusze książki, zebrane według kolejności, zszyte i obcięte, gotowe do dalszej oprawy.
Broszura – niewielka książka, do 64 stron, w miękkiej oprawie.
Debit – prawo rozpowszechniania druku na obszarze kraju.
Diapozytyw – pozytyw wykonany na przezroczystym, światłoczułym materiale fotograficznym, stosowany w reprodukcji poligraficznej do wykonania formy kopiowej.
Dodruk – dodatkowe egzemplarze publikacji sporządzone z matryc lub zatrzymanego składu w ramach tego samego wydania.
Falc – zagięcie zadrukowanego arkusza, powstające przy składaniu go dla uzyskania zamierzonego formatu druku, falcowanie – proces składania arkuszy.
Farba drukarska – mieszanina barwników, pigmentów, środków wiążących oraz różnorodnych substancji nadających właściwości odpowiednie do danych technik druku.
Forma drukowa, forma drukarska, płyta (blacha) drukowa – zestaw elementów drukujących i niedrukujących umieszczony na wspólnym nośniku, przystosowany do przenoszenia w procesie druku farby drukowej na odpowiedni materiał, np. papier.
Forma kopiowa – negatyw, diapozytyw, wydruk komputerowy umieszczony na przezroczystym podłożu, przeznaczony do wykonania formy drukowej.
Fotografia reprodukcyjna, fotoreprodukcja – kopia oryginału reprodukcyjnego wykonana metoda fotograficzną na materiałach światłoczułych dla potrzeb poligrafii.
Fotoskład, skład fotograficzny – skład wykonany na materiale światłoczułym na fotoskładarce (np. komputerze), naświetlany na błonie i skierowany do kopiowania na płyty fotopolimerowe lub blachy offsetowe.

G–N

Gilotyna – patrz: krajarka.
Hektografia – patrz: powielanie spirytusowe.
Introligatorstwo – ręczny lub maszynowy proces wykończeniowy arkuszy druków przeprowadzony w celu nadania im ostatecznego kształtu, np. książki, czasopisma, broszury.
Kolportaż – rozprowadzanie książek i czasopism wśród czytelników, odbywające się w formie sprzedaży bezpośredniej lub wysyłkowej oraz prenumeraty i subskrypcji.
Krajarka, gilotyna – maszyna używana w introligatorstwie do cięcia, krajania, przekrawania zadrukowanych i niezadrukowanych arkuszy papieru.
Łamanie – formowanie kolumn ze składu zecerskiego lub komputerowego i klisz zgodnie ze wskazówkami zawartymi w maszynopisie lub makiecie wydawniczej.
Makieta – dokładny plan układu graficznego druku sporządzony w postaci zbioru kart rozrysowanych lub wyklejonych z odbitek korektorskich składu oraz ilustracji.
Maszyna offsetowa – maszyna do druku offsetem.
Matryca – nośnik pisma drukarskiego w postaci formy służącej do wykonania druku.
Matryca powielaczowa – forma drukowa dostosowana do powielacza.
Nakład – liczba wydanych jednorazowo egzemplarzy książki.
Naświetlanie tekstu – przetwarzanie tekstu polegające na uzyskiwaniu utajonego obrazu składu na materiale światłoczułym w naświetlarkach lub fotoskładarkach.
Negatyw – obraz fotograficzny o odwrotnym w stosunku do oryginału oddaniu jasności, uzyskany na papierze lub błonie fotograficznej.

O–P

Offset, druk offsetowy, płaskodruk – odmiana techniki druku płaskiego, polegająca na dwukrotnym przenoszeniu obrazu (z formy drukowej na gumowy cylinder, a z niego na zadrukowywane podłoże) oraz zwilżaniu formy drukowej specjalnym roztworem; formy drukowe offsetowe mają tak przygotowaną fotochemicznie powierzchnię, że znajdujące się na jednakowej płaszczyźnie elementy drukujące stają się – po zwilżeniu – oleofilowe (hydrofobowe) i przenoszą farbę drukową, elementy niedrukujące stają się oleofobowe (hydrofilowe) i nie przenoszą farby.
Płyta offsetowa (blacha offsetowa) – forma drukowa aluminiowa, cynkowa lub wielometalowa stosowana w technice offsetowej.
Powielacz – urządzenie do powielania dokumentów w niewielkich nakładach
Powielanie –(1) wykonywanie większej liczby odbitek z oryginału jakąkolwiek techniką, (2) wykonywanie odbitek za pomocą powielacza
Powielanie białkowe – jego nazwa pochodzi od matrycy powleczonej nośnikiem białkowym (wadą tych matryc było szybkie rozkładanie się warstwy białkowej, szczególnie, jeśli były to matryce produkcji polskiej, w omawianym okresie występowały też matryce amerykańskie, duńskie, francuskie i chińskie – bardzo cenione). Tekst do powielenia przepisywano na pojedynczą matrycę, używając maszyny bez taśmy, na matrycy powstawały otwory w kształcie liter, przez które farba przesączała się na papier. Stosowano podkładkę z papieru, która oderwana od matrycy stanowiła podstawę do korekty tekstu. Do powielania stosowano (1) powielacze płaskie i (2) powielacze bębnowe.
(1) Powielacz płaski, tzw. ramkę, można było zbudować samemu, składała się z ciężkiej deski o grubości kilku centymetrów, niewiele większej od kartki papieru i drewnianej ramki. Pod spód deski przyklejano gumę, a na wierzchu filc, przy krótszych bokach deski mocowano zawiasy, a na nich ramkę, na której rozpinano na flaneli tkaninę stilonową lub jedwabną. Pod spodem ramki mocowano matrycę. Na desce pod ramkę układano do 150 kartek papieru. Na flaneli rozsmarowywano równą warstwę farby. Ramkę dociskano do papieru, przejeżdżano wałkiem po flaneli, farba przez matrycę przesączała się na papier. Ramkę podnoszono i wyciągano kartkę, po czym ramkę ponownie opuszczano w dół, aby zadrukować następną kartkę. Zamiast wałka stosowano też raklę (właśc. rakiel, patrz: Słowniczek) – podłużny kawałek gumy w drewnianej oprawce, niekiedy dorabiano do niego rączkę. Na jednej matrycy można było zadrukować od 500 do 4000 egz. papieru.
(2) Powielanie elektryczne, bębnowe – produkowane fabrycznie ręczne lub elektryczne urządzenia do powielania (np. cyklosy, gestetnery). Miały wydajność kilkakrotnie większą niż ramki, ale wydawały hałas, co zmuszało do szukania dla nich specjalnych pomieszczeń lub wyciszania. W powielaczach elektrycznych, oprócz matryc białkowych, można było stosować matryce z tworzyw sztucznych.
Powielanie spirytusowe (hektografia) – kalkę hektograficzną (bibułka powleczona cienką warstwą wosku lub inną tłustą substancją połączoną z barwnikiem anilinowym, była możliwa do kupienia w sklepach papierniczych) wkręcano w maszynę do pisania razem ze sztywną kartką papieru, np. półkredowego. Kalka przylegała do kartki tuszem. Czcionki maszyny uderzały w papier, co dawało na klace obraz lustrzany – była to matryca, z której powielano tekst za pomocą (1)szyby lub (2)powielacza hektograficznego. (1) Matrycę należało przykleić na szybie tekstem do góry, na nią kładziono kartkę, na której wcześniej rozprowadzano spirytus (najczęściej denaturat), który rozpuszczał tusz hektograficzny, następnie papier dociskano wałkiem, tekst matrycy odbijał się na kartce. (2) Powielacz miał dwa przylegające do siebie wałki. Napisaną matrycę napinano na jednym z nich, pomiędzy wałki wkładano nasączony spirytusem papier. Kręcenie wałkami powodowało odbijanie się tekstu na nasączonej kartce. Metoda ta pozwalała na wykonanie 50-100 egz. odbitek. Odbity druk był gruby i nierównomierny, miał charakterystyczny, granatowy kolor. Metoda ta była stosowana rzadko – w latach 70-tych i w czasie stanu wojennego.
Przedruk – powtórny druk niezmienionego tekstu dzieła lub jego fragmentu na podstawie wcześniejszego wydania.

 

R–Z

Rakiel – urządzenie w prasie sitodrukowej służące do przeciskania farby przez siatkę na zadrukowywane podłoże
Ramka – oprawka do matryc
Reprodukowanie – odtwarzane metodą powielania bądź druku obrazu, tekstu, odbitki fotograficznej
Ryza – miara papieru równa 500 arkuszom
Sekretarz redakcji – członek kierownictwa redakcji czasopisma odpowiedzialny za całokształt spraw organizacyjnych związanych z gromadzeniem i oceną materiału oraz redagowaniem i wydawaniem czasopisma
Sitodruk, druk sitowy, serigrafia, filmdruk – technika drukowania bezpośredniego, w której używa się form drukowych z siatki (np. tkaniny z jedwabiu naturalnego, z tworzywa sztucznego); elementami drukującymi są oczka siatki przepuszczające farbę drukową. W sitodruku używano ramki identycznej, jak przy powielaniu białkowym. Na siatkę nakładano w ciemni emulsję światłoczułą (np. ulano). Tekst przeznaczony do powielania fotografowano, by otrzymać na błonie obraz pozytywowy. Taką kliszę przykładano do emulsji i przyciskano szybą, następnie naświetlano emulsję żarówką 500 lub 1000 W. Uczuloną emulsję wypłukiwano wodą i siatkę suszono, po czym wykonywano retusz. Gotową matrycę przymocowywano do ramki i przystępowano do drukowania. Przez wypłukane z emulsji miejsca farba dostawała się na papier. Tym sposobem można było zadrukować do kilkudziesięciu tysięcy sztuk papieru. Sito można było zmyć przy pomocy nadmanganianu potasu, pirosiarczynu sodu i wody i mogło służyć do nowej pracy.
Skład– zestaw jednolitych wierszy tekstu, może być naświetlony na materiałach światłoczułych (fotoskład) bądź mieć postać wydruku z drukarki komputerowej, maszynopisu
Składka, arkusz sfalcowany, lega– zadrukowany bądź czysty arkusz papieru złożony (sfalcowany) jedno - lub wielokrotnie na dany format
Szycie – łączenie za pomocą nici lub drutu arkuszy lub poszczególnych kartek w blok książki, potrzebny do umocowania okładki
Wydawca – osoba fizyczna lub prawna uprawniona do wydawania książek lub czasopism, wyspecjalizowany pracownik wydawnictwa
Wykrojnik, sztanca – narzędzie do wyciskania bądź wycinania na skórze, bądź w innym materiale przeznaczonym na okładkę linii, ornamentów
Zaciąganie – oklejanie okładką miękką wydrukowanych i zszytych arkuszy
Zbieranie – ręczne lub maszynowe składanie sfalcowanych arkuszy według ich kolejności
Zszywki – klamra z drutu łącząca (spinająca) kartki w składce.

Literatura

Słowniczek drukarza został sporządzony na podstawie publikacji Słownik wydawcy, Warszawa 1997.

Hasła: „powielanie białkowe”, „powielanie elektryczne, bębnowe”, „powielanie spirytusowe” sporządzono na podstawie publikacji Szczepana Rudki Poza cenzurą. Wrocławska prasa bezdebitowa 1973–1989, Warszawa–Wrocław 2001.