Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Sejm Czterech Ziem (Waad Arba Aracot) 1580–1764

W XVI wieku Lublin stał się jednym z najważniejszych w Rzeczypospolitej Obojga Narodów skupisk ludności żydowskiej. Od początków stulecia działała w mieście jedna z najlepszych uczelni rabinackich w Europie, kwitła nauka i kultura. Tu także przez szereg lat obradował żydowski parlament – Sejm Czterech Ziem.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Ważne daty

1580 – powołanie sejmu żydowskiego Waad Arba Aracot
1623 – wyodrębnienie się sejmu Żydów na Litwie

Samorząd żydowski w dawnej Rzeczypospolitej

Żydzi stanowili w Rzeczypospolitej odrębną grupę prawną. Podlegając częściowo pod jurysdykcję królewską, dysponowali własnym samorządem oraz sądownictwem. Posiadali swobodę działania we wszystkich dziedzinach życia społecznego i gospodarczego. Struktura samorządowa społeczności żydowskich przypominała piramidę. Jej podstawę tworzyły liczne gminy żydowskie – kahały (hebr. Kehilot) – zakładane z inicjatywy osiedlającej się ludności żydowskiej na podstawie przywileju lokacyjnego wydawanego przez władzę królewską lub dominialną. Umożliwiał on założenie bóżnicy, cmentarza, oraz powołanie odpowiednich instytucji gminnych jak zarząd, komisje i bractwa.
Kolejną część stanowiły prowincje – ziemstwa (hebr. aracot) – składające się z okolicznych kahałów. Powołano cztery ziemstwa: Wielkopolski, Małopolski, Wołynia i Rusi. Przedstawiciele kahałów poszczególnych ziemstw i okręgów spotykali się na sejmikach żydowskich, które zwoływały władze terytorialnej organizacji gminnej. W sejmikach tych brali udział zamożni przedstawiciele gminy, wybitni talmudyści i przypuszczalnie średnio zamożne pospólstwo. Jednocześnie z obradami sejmików żydowskich odbywały się posiedzenia sądów ziemskich i okręgowych.
Kahały, gminy i ziemstwa od 1580 roku zostały podporządkowane naczelnemu organowi samorządu żydowskiegoSejmowi Czterech Ziem – ewenementowi na skalę europejską. Podobna instytucja centralnego organu samorządowego Żydów nie istniała w żadnym innym kraju Europy.

Waad Arba Aracot

Sejm Żydów Korony powstał w Lublinie, najprawdopodobniej w celu rozwiązania skomplikowanych kwestii podatkowych. Aby usprawnić system rozdziału podatków między poszczególne ziemstwa i gminy żydowskie, konieczne było powołanie przedstawicielstwa Żydów na szczeblu ogólnokrajowym. Prawdopodobnie rabini, delegaci z największych polskich miast – Krakowa, Poznania, Lwowa i Lublina – powołali naczelny organ samorządowy.
Kompetencje sejmu żydowskiego były szerokie. Debatowano nad wysokością podatków, opłat skarbowych i sądowych dla sędziów Trybunału Koronnego w Lublinie, zmian w terytorialnej organizacji kahalnej, spraw organizacji gminnych i sądowniczych, religijnych i wychowawczych, problemów gospodarczych skupisk żydowskich, interwencji w sprawach bezpieczeństwa Żydów, utrzymywania kontaktów z zagranicą.
Sejm składał się z około pięćdziesięciu przedstawicieli poszczególnych ziemstw i okręgów. Liczba ta z czasem wzrastała. W 1623 roku Żydzi Litwy oddzielili się od sejmu ogólnokrajowego i utworzyli własny Waad.
Jednocześnie z Sejmem Czterech Ziem powstała wyższa instancja sądowa naczelnego organu samorządu żydowskiego – Trybunał Waadu Czterech Ziem – wzorowana na Trybunale Koronnym. W jego skład wchodzili rabini oraz wybrane osoby świeckie. Trybunał wybierał własnego marszałka, zazwyczaj rabina, i obradował w czasie zjazdów sejmu.

Obrady sejmowe w Lublinie

Najczęściej deputaci i wysłannicy na sejm spotykali się dwukrotnie w ciągu roku w Lublinie i Jarosławiu. Lubelskie zjazdy rozpoczynały się w niedzielę, równocześnie z tak zwanym jarmarkiem „gromnicznym” (2 lutego) i trwały kilka dni. Sporadycznie sesje odbywały się w pobliżu Lublina, w Łęcznej, Opolu Lubelskim bądź Tyszowcach. W II połowie XVII wieku zjazdy odbywały się na przemian w Lublinie i Jarosławiu, a od 1680 roku przeważnie w Jarosławiu.
Waad Arba Aracot zyskał sobie duży autorytet wśród Żydów w całej Europie. Słano do Sejmu Czterech Ziem posłów z pytaniami zasadniczej wagi dla wspólnot żydowskich. Kres istnienia żydowskiego sejmu przyniosły reformy państwowe w II połowie XVIII wieku. Kłopoty z prawidłowym funkcjonowaniem aparatu podatkowo-fiskalnego spowodowały, że w 1764 roku rozwiązano Sejm Czterech Ziem, uznając jego działalność za zbędną dla królewskiej władzy skarbowej. Po blisko dwustu latach Żydzi w Polsce stracili swoje przedstawicielstwo.

 
Opracowała Marzena Baum