Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Sceny, budynki i miejsca teatralne w Lublinie

W historii widowisk w Lublinie wielokrotnie zmieniały się miejsca, gdzie prezentowana była sztuka teatralna. Plenery, budynki adaptowane, wreszcie gmachy teatralne – spójrzmy na mapę historycznych i dzisiejszych miejsc teatralnych Lublina.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Teatr szkolny jezuitówBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Od końca XVI do drugiej połowy XVIII wieku w gmachu jezuickim przy placu katedralnym działał teatr kolegium jezuickiego. Sala teatralna – jak podają źródła – szeroka o ośmiu oknach, wychodzących na ulicę Jezuicką, mieściła się na drugim piętrze i przystosowana była do odgrywania dużych przedstawień o rozbudowanej, barokowej widowiskowości.

Czytaj więcej>>> o historii teatru w dawnym Lublinie
 

Komedialnia na KorcachBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Pierwszą lubelską sceną dla zawodowych aktorów była tzw. Komedialnia na Korcach, pod dzisiejszym adresem ul. Królewska 3 (dawna ulica Korce). Zachował się dokument, w którym napisano: Aktorowie narodowi od roku 1784 do Lublina zjechawszy i z miastem ułożywszy się [...] pustą ruderę od szlachetnego niegdyś Jana Makarewicza, prezydenta lubelskiego, najęli, a z tych pustek własnym kosztem i pozaciąganymi od miasta długami do kilkunastu tysięcy na przykrycie dachem, zrobienie teatru, [...] sprawienie dekoracji i blejtramów, skupienie papierów do oper i komedii służących, tenże teatr i w nim loże wystawili 1. 

Kajetan Koźmian opisuje Komedialnię na Korcach jako teatr szczupły wprawdzie i nietynkowany, z lożami, lecz bez galerii, gdyż liberii [służby] i pospólstwa do niego nie wpuszczano. Mógł on pomieścić 300 osób. Według ówczesnej normy na parterze były miejsca stojące – dla mniej utytułowanej i uboższej części widowni, natomiast znajdujące się powyżej loże (z miejscami siedzącymi) przeznaczone były dla możniejszych widzów. Śmiałe przedsięwzięcie aktorskiej spółki nie miało niestety zbyt szczęśliwego losu – aktorzy popadli w długi (Rada Miejska wyznaczyła nawet kuratora, który po każdym przedstawieniu zabierał część dochodów), a budynek spłonął w wielkim pożarze Starego Miasta i okolic w 1803 roku.

Teatr Łukasza RodakiewiczaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W 1822 roku, na rogu ulic Dominikańskiej i Jezuickiej powstał pierwszy w Lublinie gmach od początku przeznaczony do celów teatralnych. Była to prywatna inwestycja budowniczego miejskiego, oficera księcia Józefa Poniatowskiego – Łukasza Rodakiewicza – który był również autorem projektu budynku. Pierwotnie widownia podzielona była na cztery kondygnacje: parter, dwa piętra lóż i galerię (tzw. jaskółkę) i mogła pomieścić 334 widzów. Teatr kilkakrotnie przebudowywano, m.in. zmniejszając liczbę kondygnacji do trzech, modernizując oświetlenie – z olejnego na naftowe i gazowe, w końcu – na elektryczne.

Pod koniec XIX wieku teatr (któremu została nadana nazwa Teatr Rozmaitości) odziedziczyła rodzina Makowskich. W 1899 odbył się tu pierwszy w Lublinie pokaz kinematografu, a od 1907 roku stałą działalność rozpoczęło kino – Théâtre Optique Parisien. Po wojnie, aż do lat osiemdziesiątych, funkcjonowało tutaj kino Staromiejskie, a budynek ulegał stopniowej dewastacji. W 1993 roku w zrujnowanym gmachu wybuchł pożar. Jeden z najstarszych polskich teatrów publicznych, nazywany dziś Teatrem Starym, przeszedł gruntowny remont w latach 2008–2012.

Teatr im. J. OsterwyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W latach 1884–1886 Lublin wzbogacił się o nowy gmach teatralny, który do dziś służy lubelskiej widowni (obecnie jest siedzibą Teatru im. J. Osterwy). Otwarty 6 lutego 1886 roku Teatr Wielki (taka nazwa obowiązywała do 1921 roku), powstał z inicjatywy Spółki Cywilnej „Teatr Lubelski”, zawiązanej przez lubelskich przemysłowców i ziemian (m.in. z rodzin Fricków i Vetterów). Teatr wybudowano przy ulicy Namiestnikowskiej (dziś ulica Narutowicza), według projektu Karola Kozłowskiego. Był to nareszcie reprezentacyjny, elegancki i na tamte czasy bardzo nowoczesny budynek teatralny. Z okazałego westibulu osobne korytarze prowadziły na parter i trzy piętra widowni, która mogła zmieścić 671 widzów. Uwagę zwracały dekoracje wnętrz: loże ozdobiono sztukateriami, na ścianach umieszczono medaliony z postaciami i godłami sztuk pięknych, kurtyna przedstawiała widok na Bramę Krakowską. Oświetlenie zapewniał żyrandol gazowy o czterdziestu płomieniach. Pomiędzy sceną i widownią umieszczony był kanał dla orkiestry.

Gmach przy ulicy Namiestnikowskiej miał swoje lepsze i gorsze lata, przechodził remonty i modernizacje (m.in. w latach 1896 i 1921). Bywało i tak, że z powodu złego stanu technicznego i niskiej frekwencji jego działalność była zawieszana. W 1921 roku teatr, który przeszedł pod opiekę miasta, zmienił nazwę na Teatr Miejski. W czasie wojny grał w nim niemiecki zespół. 12 sierpnia 1944 roku był miejscem pierwszej, historycznej premiery w odradzającym się polskim teatrze: Moralności pani Dulskiej Gabrieli Zapolskiej, w reżyserii Ireny Ładosiównej. W latach 1944–1945 w gmachu lubelskiego teatru grał Teatr Wojska Polskiego. W 1949 roku lubelski teatr przyjął imię twórcy Reduty – Juliusza Osterwy.

„Chatka Żaka”Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W 1965 roku na rozbudowującym się miasteczku uniwersyteckim powstało Akademickie Centrum Kultury „Chatka Żaka”. W jego sali widowiskowej (w chwili powstania najnowocześniej wyposażonej w mieście) zaczynały pracę znane lubelskie teatry studenckie: Gong 2, Grupa ChwilowaTeatr Provisorium i Scena 6; odbywały się ważne festiwale: Studencka Wiosna Teatralna i Konfrontacje Młodego Teatru, rozkwitała kultura studencka. Do dziś działa tu ambitne kino studyjne „Chatka Żaka” i DKF „Bariera”.

Teatr w BudowieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Nie należy do optymistycznych historia najmłodszego lubelskiego budynku teatralnego, zwanego Teatrem w Budowie, który znajduje się w centrum miasta, pomiędzy Alejami Racławickimi i ulicą Skłodowskiej. U jej początku stała wizja Kazimierza Brauna (ówczesnego dyrektora Teatru im. J. Osterwy), któremu udało się przekonać władze do swojego pomysłu na teatr prosty, skromny i niezbyt kosztowny; ze zmienną przestrzenią, którą można było kształtować na wiele różnych sposobów; który umożliwiałby aranżowanie każdego spektaklu w różnorodny sposób. Niestety, względy propagandowe i gigantomania PRL-owskich planistów „wzbogaciły” pierwotny projekt: zdecydowano o centralizacji, połączeniu dwóch instytucji: teatru i filharmonii. W olbrzymim gmachu o topornej sylwetce, obciążonym w dodatku przytłaczającą fasadą (projekt Stanisława Bieńkuńskiego) na planowanych czterech scenach spektakle i koncerty miała oglądać ponad dwutysięczna widownia. Budowa rozpoczęła się w 1974 roku i – chociaż termin zakończenia prac wyznaczono na rok 1976 – trwa do dziś. Z powodu olbrzymich kosztów przedsięwzięcia wstrzymano pracę nad tym skrzydłem gmachu (widocznym od Alei Racławickich), które miało pomieścić główną scenę.

Od 2000 roku gospodarzem świeżo wykończonej części Teatru w Budowie jest Teatr Muzyczny, oprócz jego sceny w budynku znajduje się też sala koncertowa Filharmonii Lubelskiej. W ten sposób zakończyły się 50-letnie kłopoty lokalowe Teatru Muzycznego, który przez powojenne lata kilkakrotnie zmieniał lokum, grając m.in. w Garnizonowym Klubie Oficera przy ulicy Żwirki i Wigury oraz w Domu Kultury Kolejarza przy ulicy Kunickiego.

Teatry ogródkoweBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Lubelska widownia miała do dyspozycji również i tzw. teatry letnie – ogródkowe. Zwyczajowo gościły one przedstawienia „lżejszej” muzy: rewie, operetki, wodewile i bynajmniej nie wystrzegały się takich form popularnej rozrywki, jak na przykład przedstawienia cyrkowe. Od 1870 roku do lat trzydziestych XX wieku istniały w Lublinie co najmniej trzy takie teatry.

Sceny w budynkach adaptowanych, miejsca pleneroweBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Przegląd adresów ważnych dla życia teatralnego w Lublinie byłby niepełny bez uwzględnienia scen, które znajdują się we wnętrzach zaadaptowanych, „pozyskanych” dla teatru. Niekiedy są to miejsca o wspaniałej tradycji, czasami – nieco dla teatru egzotyczne. Od 1954 roku w jednym ze skrzydeł klasztoru dominikanów siedzibę swoją ma Teatr im. H.Ch. Andersena. Jest to chyba najładniej położony spośród lubelskich teatrów, ze skarpy przed budynkiem podziwiać można piękną panoramę miasta. W Katolickim Uniwersytecie Lubelskim (również i jego budynek miasto zawdzięcza dominikanom, później mieściły się tam koszary wojsk austriackich i rosyjskich) pokazuje swoje przedstawienia Scena Plastyczna KUL. Aula na parterze starego budynku uczelni stała się dla Leszka Mądzika miejscem eksperymentów nad aranżacją przestrzeni teatralnej, która w kolejnych spektaklach „zagarnia” widzów chyba na wszystkie możliwe sposoby.

Ośrodek Praktyk Teatralnych „Gardzienice” (w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych prezentujący swoje dokonania podczas wędrówek po wsiach wschodniej Polski) osiadł w Gardzienicach, wsi leżącej nieopodal Piask, i prowadzi działalność w wyremontowanych zabudowaniach dawnego pałacu. W sali teatralnej urządzonej w dawnym klasztorze sióstr wizytek przy ulicy Peowiaków (obecnie gospodarzem budynku jest Centrum Kultury) swoje przedstawienia gra Teatr Provisorium i Kompania Teatr, tu także bije serce dwóch ważnych lubelskich wydarzeń teatralnych: festiwalu „Konfrontacje Teatralne” i Międzynarodowych Lubelskich Spotkań Teatrów Tańca. Festiwalowe prezentacje odbywają się nie tylko w „tradycyjnych” salach, ale i na przykład w... hali lubelskiego „Polmosu”. Trudno nie wspomnieć i o teatralnych widowiskach plenerowych, co roku, przy okazji „Konfrontacji” zawłaszczających ulice Starego Miasta, plac Zamkowy, plac Litewski, niekiedy z olbrzymim sukcesem frekwencyjnym – „uliczną” widownią liczoną w tysiącach.

 

Opracował Grzegorz Kondrasiuk

 

PrzypisyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1 L. Gawroński, Początki sceny lubelskiej w XVIII wieku, [w:] Gzella Al.L. [red.], Jego siła nas urzekła… Szkice i wspomnienia za dziejów lubelskiego teatru, Lublin 1985.

 

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Braun K., Przestrzeń teatralna, Warszawa 1982.
Braun K., Wobec przestrzeni teatralnej [w:] Tyszka J. [red.], Teatr w miejscach nieteatralnych, Poznań 1998.
Gzella Al.L. [red.], Jego siła nas urzekła… Szkice i wspomnienia z dziejów lubelskiego teatru, Lublin 1985.
Kruk S., Teatr Miejski w Lublinie 1918–1939, Lublin 1997.
Kruk S., Życie teatralne w Lublinie. 1782–1918, Lublin 1982.

[online:] http://www.teatrmuzyczny.eu, [dostęp: 20.11.2013].
[online:] http://www.teatrosterwy.pl/, [dostęp: 20.11.2013].
[online:] www.teatrandersena.pl, [dostęp: 20.11.2013].