Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Salomon ben Jechiel Luria

(1510, Brześć Litewski – 07.11.1573, Lublin)
(hebr. שלמה לוריא), zwany Maharszalem, skrót od Morenu ha-Raw Rabi Szlomo Luria, czyli „Nasz Nauczyciel Salomon Luria”, a niekiedy zwany także Rabim Salomonem z Litwy. Lubelski rabin, rektor lubelskiej jesziwy, komentator Halachy i Talmudu.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Życie i działalność Salomona Luri do 1555 r.

Przodkowie Salomona przybyli do Polski z Alzacji. Osiedlili się na Litwie, następnie zamieszkali w Wielkopolsce. Ojciec i dziadek Salomona Lurii byli słynnymi rabinami, komentatorami Talmudu Rasziego. Ojciec Salomona - Jankiel - był rabinem Słucka na Litwie. Dziadek, Izaak Klauber - słynny ze swej mądrości i pobożności -  był rabinem w Poznaniu, gdzie do roku 1535 wychowywał Salomona i dawał mu nauki. W maju wspomnianego roku wybuchł wielki i katastrofalny w skutkach pożar miasta. Spłonął wtedy dom rabina Izaaka Klaubera wraz z wielką biblioteką. Salomon wówczas udał się w podróż po Rzeczpospolitej, aby znaleźć nauczyciela i kontynuować naukę. Przybył do Brześcia Litewskiego, gdzie słuchał mów rabina Kalmana Haberkastena. Ten poznał się na nim i wydał za niego swoją córkę Lipkę. Ok. 1540 r. rabbi Kalman wyruszył do Palestyny. Kierownictwo akademią stworzoną przez siebie dał Lurii 1.

W połowie XVI w. Luria został rabinem w Ostrogu na Wołyniu, a potem przełożonym tamtejszej jesziwy. Otrzymał urząd naczelnego rabina Wołynia. Przyjął z entuzjazmem stanowisko rabina oraz rektora lubelskiej jesziwy. Zanim jednak się to stało, Luria był w Lublinie wcześniej, lecz z powodu kłótni z Szalomem Szachną wyjechał z miasta i udał się do Ostrogu. Powrócił dopiero po śmierci Szachny2.

Działalność Salomona Luri w Lublinie

Gdy w 1558 r. zmarł w Lublinie Rabin Salomon Szachna, rabinem został jego syn Izrael. Mieszkańcy miasta długo zastanawiali się kogo powołać na urząd rektora jesziwy. Wybór padł na Salomona Lurię.
 

W 1567r.  zaszczytny tytuł rektora lubelskiej jesziwy nadał Lurii sam król Zygmunt II August, aby potwierdzić rangę uczelni. Salomon sprawował tę funkcję do śmierci - w 1574 r. Przez siedem lat potrafił jednak dzięki autorytetowi, jaki posiadał wśród Żydów, skupić wokół siebie najznamienitszych uczonych i uczniów. Sława lubelskiej jesziwy szybko rozeszła się po całej Europie.

Dzieła

Luria pozostawił liczne dzieła. Do najważniejszych jego prac należą: Chul(l)in, Jewamot i Be(j)ca – komentarze do traktatów talmudycznych, Olbrzymie dzieło Chochmat Szlomo (hebr. Mądrość Salomona) -  są to głosy do Talmudu; Amude(j)Szlomo (hebr. Filary Salomona) – to zbiór komentarzy do Sefer ha-Micwot, wielu pism zawierających opisy życia Żydów w XVI-wiecznej Polsce (Zobacz opis Lublina z tego okresu Majera Bałabana >>), a także poezję liturgiczną. Jest także autorem Jamszel Szelomoh (hebr. Morze Salomona).

Luria był znany zwłaszcza jako autor metody studiowania Talmudu. Sformułował ją w opozycji do metody zwanej pilpul, która polega na analizie znaczeń wyrazów poprzez zestawianie argumentów za i przeciw, dyskusję nad pojęciami i wprowadzanie odpowiednich rozróżnień i podziałów pojęć zawartych w Talmudzie.

Pamięć o Maharszalu

Salomon Luria pochowany został na starym cmentarzu żydowskim w Lublinie, a na jego kamieniu nagrobnym wyryto napis: 
 
Tu leży najsilniejszy z silnych,
Król wszystkich mędrców i nauczycieli,
Silny jak Synaj, a przecież podnoszący góry,
Wielka pochodnia, która latami dawała nam światło.
W jego dziele „Morze Salomona" i wielu innych.
Jego imię znane jest na całym świecie,
bowiem wychował i rozsławił wielu uczniów.
To on, wielki, cud świata, nasz Pan
Salomon, syna Pana Jechiela Lurii.
12 Kislew roku 5334 (1573) powołany został
do akademii zaświatów,
by tam rozstrzygać o wiedzy i wierze.
Tak spadła korona z naszej głowy3.

W Lublinie są dwa miejsca szczególnie związane z osobą Salomona Lurii. Pierwsze to macewa ustawiona w miejscu pochówku uczonego na starym cmentarzu żydowskim na Kalinowszczyźnie. Drugie to pomnik w formie kamienia upamiętniający największą w regionie lubelskim synagogę, którą mieszkańcy nazwali na cześć Lurii Synagogą Maharszala. Stała ona w Lublinie przez ponad 300 lat, niegdyś przy ulicy Jatecznej, dziś w okolicy Zamku.  
 
 
 
 
 
Opracowała Monika Szabłowska-Zaremba

Przypisy

1 Szper L., Dzieje Żydów w Lublinie, „Myśl Żydowska” 1917 nr 17, s. 3.
2 Por. Szper L., Dzieje Żydów w Lublinie, „Myśl Żydowska” 1917 nr 17, s. 4.

Literatura

Bałaban M., Żydowskie miasto w Lublinie, Lublin 1991.
Borzymińska Z., Fijałkowski P., Luria Salomon [w:] Borzymińska Z., Żebrowski R. (red.) Polski Słownik Judaistyczny. Dzieje, kultura, religia, ludzie, t. 2., Warszawa 2003, s. 69.
Szper L., Dzieje Żydów w Lublinie, „Myśl Żydowska” 1917 nr 17, s. 2-4.

Słowa kluczowe