Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Rzeźnia miejska w Lublinie

Pierwsze lodówki domowe, pojawiły się w Stanach Zjednoczonych w 1928 roku, jednak już od końca XIX wieku, rozwijał się nowoczesny przemysł przetwórstwa żywności. Europa pozostawała w tyle za amerykańskimi nowinkami przemysłowymi, niemniej starano się i tu rozwijać nowoczesne metody produkcji i konserwacji produktów żywnościowych, m.in. dzięki odkryciom Pasteura dotyczącym rozwoju mikroorganizmów.

 

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

ul. Turystyczna 9
Zespół rzeźni miejskiej zajmuje rozległą prostokątną działkę w pn.-wsch. części miasta, z wjazdem od ul. Turystycznej.

Funkcje

Ubój zwierząt – produkcja mięsa krajowa i na eksport (m.in. do Włoch, Austrii, Danii, Belgii i Anglii).

Historia

Na przełomie XIX i XX wieku ziemie polskie – zwłaszcza Lubelszczyzna, gdzie żyzne gleby przynosiły duże plony – szybko rozpoczęły nadrabianie zapóźnień w dziedzinie przemysłu przetwórczego. Powstawały nowoczesne młyny, jak młyn braci Krauze na łąkach wsi Tatary, liczne cukrownie – w tym cukrownia Lublin i browary (browar Vetterów przy ulicy Bernardyńskiej).
Dużym problemem był jednak ubój zwierząt i przetwórstwo łatwo psującego się mięsa. Na przełomie zimy i wiosny trwała wielka akcja wycinania lodu na rzekach i stawach, który potem, konnymi wozami, przemieszany z sianem, podróżował do piwnic i składów, bądź był spiętrzany w pryzmy, aby do kolejnej zimy, służyć do napełniania zaimprowizowanych lodówek. Niestety, często już na etapie wstępnej obróbki, mięso ulegało zepsuciu, stając się – mimo gotowania i przetwarzania – powodem licznych zatruć i chorób.

Władze miejskie postanowiły uregulować ten stan. Wprowadzono liczne kontrole i ograniczenia, nakładane na osoby handlujące mięsem i jego przetworami, w praktyce jednak nie dawało to żadnych rezultatów. By zapewnić sobie kontrolę nad ubojem mięsa i jego przechowywaniem w odpowiednich warunkach, postanowiono wznieść rzeźnię miejską, gdzie przetwarzanie mięsa obywałoby się w odpowiednich warunkach higienicznych, pod kontrolą specjalistów.

W pierwszej połowie XIX w., rzeźnia miejska była zlokalizowana nad Czechówką, w okolicach zbiegu, nieistniejących już, ulic Podzamcze i Jatecznej. W latach 80 XIX w., władze miejskie nie ustawały w wysiłkach znalezienia lepszej lokalizacji dla nowej rzeźni, którą planowano umieścić m.in. w okolicy dzisiejszej al. Unii Lubelskiej. Ostatecznie, zdecydowano się na budowę w obrębie obecnej dzielnicy Bronowice. Zachował się projekt tej inwestycji z końca XIX w., o której M. Ronikerowa w swoim Ilustrowanym Przewodniku po Lublinie z przekąsem pisała, iż „cały ruch świeżego powietrza psuje spacerującym w pobliskim ogrodzie publicznym".

Budowę nowoczesnej rzeźni przy ul. Turystycznej prowadzono w latach 1926–1929, z przerwą w 1928 roku, wynikającą z braku funduszy. Realizacji tego zadania podjęła się początkowo firma amerykańska "Ulen and Company", prowadząca również budowę wodociągu miejskiego, elektrowni i gazowni. W styczniu 1929 roku rozpoczęto ubój zwierząt, bez pełnego przygotowania obiektu do produkcji, z uwagi na to, iż stara rzeźnia nie nadawała się już do eksploatacji. Przełom 1928 i 1929 roku został wykorzystany na prace niwelacyjne, brukowanie dróg i kanalizację terenu. W 1929 roku wytyczono chlewy, wybudowano kantynę, tanią jatkę, szlamiarnię, solarnię skór. Powstała również stajnia dla koni. Wybudowano rampę kolejową o długości 195 m i tor kolejowy biegnący do chłodni, ponieważ rzeźnia nastawiła się na produkcję eksportową do Włoch, Austrii, Danii, Belgii (konina) i Anglii (gęsi). W tym samym roku powstało także laboratorium bakteriologiczne. W latach 30. podjęto produkcję konserw, w uruchomieniu której uczestniczyła firma „Poels and Co".
W okresie przedwojennym zespół rzeźni funkcjonował na 108 000 m kw i obejmował budynek główny liczący 5 600 m kw.

 

W czasie II wojny światowej rzeźnia przeszła pod zarząd niemiecki. Jej najtragiczniejszym przeznaczeniem okazało się wykorzystanie części z bocznicą kolejową jako miejsca deportacji Żydów lubelskich do obozów zagłądy.

 

Dalszy intensywny rozwój rzeźni po II wojnie światowej spowodował jej rozbudowę. Wiązało się to z rozbiórkami i przebudową dawnych urządzeń, z których zachowała się tylko przebudowana ubojnia, otoczona nowszą zabudową (chłodnia i tzw. rozbiór), wieża ciśnień i niewielkie budynki o charakterze magazynów. Po wojnie rzeźnia służyła jako wzorcowe przedsiębiorstwo miejskie aż do lat 90.

Obecnie trwają negocjacje między miastem a nowymi właścicielami terenu rzeźni o zbudowanie na lubelskim „Umschlagplatzu" pomnika, upamiętniającego lubelskich Żydów wywiezionych tą drogą do obozów zagłady.

Plac Śmierci

Lokalizacja rzeźni miejskiej odegrała ponurą rolę w czasie okupacji. Jako że posiadała rampę i bocznicę kolejową, dodatkowo była nieco na uboczu ale niezbyt daleko od gettazadecydowano, że z rampy zakładu odjadą transporty ludności żydowskiej do obozów zagłady w Bełżcu i Sobiborze.
W marcu 1942 roku rozpoczęto akcję, polegającą na przepędzeniu ulicą Kalinowszczyzna ludności żydowskiej na teren zakładu. Tu, na placu między budynkami a ul. Zimną, ładowano ludzi do podstawionych na bocznicę wagonów towarowych. Słabsi, ociągający się, lub usiłujący uciekać – byli mordowani na miejscu. Całą akcję przeprowadzano pod osłoną nocy, dlatego zachowały się tylko nieliczne relacje świadków o tych strasznych wydarzeniach. Pracownicy rzeźni, przebywający w tym czasie w budynkach zakładu, byli pilnowani przez niemiecki personel, mieli też absolutny zakaz zbliżania się do placu. Szacuje się, że do 16 kwietnia wywieziono tą drogą około 26 tysięcy Żydów lubelskich.
W 1944 roku, w obliczu zbliżającego się frontu i nacierających wojsk radzieckich, cześć maszyn i zapasów wywieziono, jednak samych budynków i urządzeń nie udało się wysadzić w powietrze.

czytaj więcej>>> rzeźnia miejska w czasie II wojny światowej

Kalendarium

1926 - rozpoczęcie budowy nowoczesnej rzeźni miejskiej
1929 - rozpoczęcie uboju
lata 30 XX w. - rozpoczęcie produkcji konserw
1944 - utworzenie Miejskiej Państwowej Przetwórni Mięsnej nr 64
1949 - powstanie Zakładów Mięsnych
1952 - rozbudowa zakładów
po 2002 - upadłość zakładów LubMeat S.A., niszczenie obiektów

Opis

Ubojnia zlokalizowana jest we wschodniej części zespołu. Założona na planie wydłużonego prostokąta, trójkondygnacyjna, od poludnia dotyka wieży ciśnień. Murowana z cegły i otynkowana. Posiada żelbetowe stropy i metalową konstrukcję dachu pokrytego blachą ocynkowaną falistą. Okna prostokątne, wielokwaterowe. Podłogi: lastriko, beton, terrakota. Fasada jednokondygnacyjna, o podziałach ramowych, z kostkowym gzymsem koronującym, zwieńczona uskokowym szczytem. W przyziemiu wrota, wnętrze przekształcone. W obrębie kondygnacji piwnicznej zachowały się baseny na solankę do peklowania.

Wieża ciśnień dominuje nad pozostałą zabudową. Posiada sferowane naroże i wydatny gzyms kostkowy oraz zwieńczenie w postaci murowanej balustrady (częściowo ażurowej). Ściany przeprute na osi wąskim, wydłużonymi i wielopodziałowymi oknami. Dawne budynki gospodarcze posiadają dekorację ramową i szczyty uskokowe.

Stan zachowania

1995 rok
Elementy przedwojennego zespołu zachowały się szczątkowo. Ich pozostałości są czytelne wśród późniejszych nawarstwień. Stan techniczny wieży ciśnień jest zły.
 
2009 rok
Zespół budynków zaniedbany, okna w świetliku głównej hali zbite. Stan nie poprawił się od roku 1995.

 

Opracowanie: Grażyna Michalska, Marcin Waciński
Uzupełnienia: Piotr Sugier
Redakcja: Monika Śliwińska

Literatura

1. Janusz R., Lubelska chłodnia – modernizm utracony, [w:] Teka komisji architektury, urbanistyki i studiów krajobrazowych, t. IV B, Polska Akademia Nauk oddział w Lublinie, Lublin 2008, s. 83–94.

2. Michalska G., Rzeźnia miejska przy ul. Turystycznej 9, [w:] Czerepińska J., Michalska G., Studziński J., Katalog architektury przemysłowej w Lublinie, t. I cz. I,, s. 122, maszynopis opracowany na zlecenie Państwowej Służby Ochrony Zabytków, Lublin 1995.

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe