Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Rezydencja Firlejów w Dąbrowicy

Historia zamku w Dąbrowicy jest nierozerwalnie związana z dziejami rodu Firlejów, którzy byli właścicielami tej wsi przynajmniej od początków XIV wieku, a od 1409 roku tytułowali się de Dambrowicza, czyniąc z tej podlubelskiej miejscowości swoją główną rodową siedzibę1.
Zamek w Dąbrowicy powstał najprawdopodobniej w XV wieku, chociaż zapewne już wcześniej istniała tutaj siedziba rodu. Historycy odnajdują tutaj analogię do istniejących już od połowy XIV wieku zamków należących do przedstawicieli rodu, zlokalizowanych w innych miejscowościach2.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Pierwsze rozbudowy dworu

Pierwsza znacząca rozbudowa rozpoczęła się ok. 1506 roku i związana była z najznamienitszym przedstawicielem Filejów – Mikołajem (zm. 1526), późniejszym kasztelanem krakowskim i hetmanem wielkim koronnym. Kontynuowana była przez jego spadkobiercę, Piotra Firleja (zm. 1553), wojewodę lubelskiego. Piotr wzniósł ponadto w bezpośredniej bliskości rezydencji kaplicę pw. św. Mikołaja, zbudowaną w konstrukcji muru pruskiego, krytą gontem, z kopułą krytą blachą.  

Kaplica posiadała trzy bogate ołtarze (przedstawiające Trzech Króli, św. Stanisława i św. Mikołaja), zdobiona była również malowidłami ściennymi3.
Przebudowa siedziby, która miała miejsce w czasach Piotra, miała najprawdopodobniej na celu nadanie siedzibie charakteru reprezentacyjnej rezydencji mieszkalnej. Niestety nie zachowały się materiały archiwalne, które pozwoliłyby przybliżyć dokładny wygląd pałacu z tamtego okresu4.

Rezydencja w czasach wielkiej świetności

Nie są znane dokładnie ramy czasowe kolejnych etapów przebudowy. Historycy uważają, że największe natężenie prac przypadało na pierwsze dziesięciolecia XVII wieku, co obejmowało jeszcze czasy świetności rodu, a tym samym dawało mu możliwość prowadzenia szeroko zakrojonych inwestycji5.

Prace obejmowały najprawdopodobniej rozbudowę zamku poprzez dodanie północnego skrzydła, arkad oraz dobudowanie baszt. Elewacja pd.-zach. była dziewięcioosiowa, jej kondygnacje rozdzielał gzyms. Okna rozmieszczone były regularnie, na niższej kondygnacji ozdobione nadprożem w formie gzymsu, na górnej zaś belkowaniem doryckim i rozmieszczonymi naprzemiennie trójkątnymi frontonami. Całość zwieńczona była gzymsem koronującym oraz attyką. Po dwu stronach elewacji znajdowały się dwie, również dwukondygnacyjne, sześcioboczne wieże. W baszcie pd.-zach. najprawdopodobniej znajdowała się biblioteka6.

Elewacja pn.-zach. była czteroosiowa. Na uwagę zasługuje tutaj nietypowe usytuowanie alkierza, w bezpośrednim sąsiedztwie baszty pn.-zach. Jego umiejscowienie, a także plan w formie kwadratu i występujące na wszystkich kondygnacjach otwory strzelnicze sugerują jego wcześniejsze pochodzenie i najprawdopodobniej obronny charakter. Od strony wschodniej, w początkach XVII wieku stanęła reprezentacyjna galeria arkadowa. Galeria powstała w systemie filarowo-pilastrowym powiązanym z korpusem budynku, w dolnej kondygnacji w porządku jońskim, w górnej zaś kompozytowym7. Całość zwieńczona została fryzem konsolkowym oraz zdobną attyką. Przypuszcza się, że w przęsłach arkad znajdowała się balustrada. Wejście w formie ryzalitu znajdowało się w środkowej części pałacu, podkreślonej poprzez powiększenie filarów i łuków. W dolnej kondygnacji zaakcentowane zostało dodatkowo zdwojonymi kolumnami umieszczonymi we wnękach, w górnej zaś złoconymi figurami w niszach zdobionych konchą. Fragment arkad znajdował się także przy skrzydle północnym od strony jego południowej elewacji. W zbudowanej na planie oktagonu baszcie pd.-wsch. znajdowała się kaplica. Baszta, wraz ze zrekonstruowanym jednym łukiem arkad, jedynym zachowanym dzisiaj elementem budowli. Zarówno fasada wschodnia, jak i pd.-wsch. wieża zostały ozdobione motywami typowymi dla tzw. renesansu lubelskiego8.

Istnienia baszty pn.-wsch., wspominanej w opisach Kazimierza Stronczyńskiego nie potwierdziły badania architektoniczne przeprowadzone w połowie XX wieku przez Polskie Pracownie Konserwacji Zabytków9.

Wnętrze pałacu w czasie jego wielkiej świetności prezentowało się również bardzo efektownie. Jego wygląd opisywali poeci, w tym Jan Kochanowski w strofach swoich poematów okolicznościowych.

Pokoje reprezentacyjne i mieszkalne znajdowały się na pierwszym piętrze pałacu, stanowiło je pięć pomieszczeń w układzie amfiladowym. Niższa kondygnacja została natomiast przeznaczona na pomieszczenia gospodarcze. Na piętro dostać się można było po marmurowych schodach, znajdujących się w skrzydle zachodnim oraz drugą klatką schodową od strony pn.-zach. Pomieszczenia mieszkalne dekorowane były obrazami, marmurowymi kominkami i bogatymi sprzętami, ściany zaś najprawdopodobniej zdobiły malowidła ścienne10.

To bogactwo i niejednorodność stylu były dowodem zamożności i świetności rodu, który swoich początków szukał w pierwszych wiekach istnienia państwa polskiego, ale także pozwala sądzić, że najprawdopodobniej pałac w Dąbrowicy był założeniem nieukończonym. Przypuszcza się nawet, że mógł istnieć plan powiększenia budowli o jeszcze jedno skrzydło11.

Okres schyłkowy w historii rodu i rezydencji

Kolejne pokolenia Firlejów nie zdołały utrzymać tak znacznego wpływu na sprawy państwowe i ród zaczął powoli chylić się ku upadkowi. Razem z utratą wpływów politycznych rodzina straciła również podstawy materialne do utrzymania licznych siedzib. Ten los spotkał także rodowe gniazdo Firlejów, które zostało oddane w dzierżawę. Pierwsze poważniejsze zniszczenia zamku datowane są na czas, kiedy po śmierci Andrzeja Firleja (zm. 1661) mieszkała w nim jego żona, Zofia z Tarnowskich. Wówczas, miało to miejsce przed 1669 rokiem, w wyniku sporu Mikołaja Firleja z jego ciotką Zofią został sporządzony spis dóbr należących do pałacu, wzmiankujący bogate obrazy, szkła czy marmurowe stoły12.

Największa dewastacja miała miejsce w czasach, kiedy rezydencja dąbrowicka znajdowała się w dzierżawie Piotra Bojanowskiego i jego następców. Zniszczenia pałacu były tak poważne, że cała sprawa otarła się o Trybunał Koronny. Na mocy jego dekretu wykonano w grudniu 1694 roku spis zniszczeń. Z opisu wyłania się obraz pałacu całkowicie odartego z dotychczasowej wytworności, o pozawalanych sklepieniach, ścianach otłuczonych z tynku, ze śladami po pożarze, drzwiach pozbawionych zamków i wypaczonych bądź pustych otworach okiennych. Zniszczone zostały również kaplica i biblioteka znajdujące się w basztach pd.-wsch. i pd.-zach.13

Oprócz samego zamku rujnacji uległy zabudowania folwarczne, w tym stodoła, wozownia, browar, pozbawiony większości sprzętów, mur oddzielający pałac od folwarku etc. Również kaplica pw. św. Mikołaja stała pusta, dzwon z kaplicy został zdeponowany. Nie ostał się nawet ogród włoski przylegający do budynku pałacowego14.

Po tak poważnych zniszczeniach pałac nie został już przywrócony do dawnego stanu. Przetaczające się kolejno wojny i grabieże doprowadziły do tego, że przed 1775 rokiem budowla stała się ruiną, w niczym nie przypominającą pałacu z czasów jego wielkiej świetności, zaś sama linia Firlejów z Dąbrowicy wygasła wraz ze śmiercią ostatniej przedstawicielki rodu, Marianny Sapieżyny, córki Józefa Firleja15.

Losy pałacu po wygaśnięciu dąbrowickiej linii Firlejów

Ruiny pałacu przechodziły w kolejnych stuleciach z rąk do rąk, stając się własnością takich rodów jak: Liniewscy, Januszewscy, Poniatowscy czy Linegenauowie, którzy najprawdopodobniej zabezpieczyli dwie wciąż jeszcze istniejące baszty oraz fragment pałacu, na pozostałej części wybudowali natomiast nowy dwór. Zmieniające właścicieli dobra przeszły w okresie międzywojnia w ręce oo. jezuitów, zaś w czasie II wojny światowej stały się miejscem przetrzymywania więźniów na terenie obozu SS, który powstał po konfiskacie dóbr jezuickich16.

Po zakończeniu II wojny światowej, w latach 1952–1953 na terenie ruin zamku przeprowadzono prace inwentaryzacyjne, wzbogacone o badania terenowe. Prowadzone one były przez Polskie Pracownie Konserwacji Zabytków. W czasie badań udało się odkopać i zinwentaryzować fragment pd.-zach. sześciobocznej baszty. Dzisiaj, jeśli spróbujemy szukać śladów dawnej rezydencji Firlejów w Dąbrowicy, odnajdziemy jedynie basztę pd.-wsch. i niewielki fragment arkad, które zostały zrekonstruowane w latach 1956–1957, staraniami urzędu Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków17.

Na początku lat 90. XX wieku wybudowano obok niszczejącej baszty nowoczesny, nieprzystający stylistycznie do reliktów pałacu Dom Spotkania Caritas Archidiecezji Lubelskiej.


Opracowała Anna Dubis
Redakcja: Monika Śliwińska

 

Przypisy

1 A. Kurzątkowska, Rezydencja Firlejów w Dąbrowicy, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki", t. 9, 1964, z. 1, s. 30.
2 I. Rolska, Dom Panów Firlejów – o dziejach siedziby Lewartów – Leopadrów w Dąbrowicy, w: Siedem wieków Dąbrowicy. Studia z dziejów miejscowości, red. C. Taracha, Lublin 2012, s. 87.
3 I. Rolska, Firlejowie Leopardzi. Studia nad patronatem i fundacjami artystycznymi w XVI–XVII wieku, Lublin 2009.
4 I. Rolska, Dom Panów Firlejów..., s. 88.
5 Tamże, s. 88.
6 Tamże, ss. 90, 91.
7 Porządek kompozytowy łączy elementy porządków jońskiego i korynckiego.
8 I. Rolska, Firlejowie Leopardzi..., s. 166.
9 H. Gawarecki, M. Stankowa, Wizja pałacu Firlejów w Dąbrowicy z 1694 r., „Rocznik Lubelski”, R. III, 1960, s. 251.
10 I. Rolska przypuszcza, że mogły być to malowane krańce. Patrz: I. Rolska, Dom Panów Firlejów..., ss. 95, 96.
11 A. Kurzątkowska, dz. cyt., s. 37.
12 Tamże, s. 31; I. Rolska, Dom Panów Firlejów..., s. 97.
13 H. Gawarecki, M. Stankowa, dz. cyt., s. 247.
14 Tamże, ss. 248, 249.
15 A. Kurzątkowska, dz. cyt., ss. 32, 35.
16 A. Hohengarten, Z. Lipski, Dąbrowica wczoraj i dziś, Dąbrowica 2000, s. 10.
17 H. Gawarecki, M. Stankowa, dz. cyt., s. 251.

 

Literatura

Gawarecki H., Stankowa M., Wizja pałacu w Dąbrowicy z 1694 r., „Rocznik Lubelski”, R. 3, 1960, s. 241–252.  
Kurzątkowska, A., Rezydencja Firlejów w Dąbrowicy, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, t. 9, 1964, z. 1, s. 29–49.
Rolska I., Firlejowie Leopardzi. Studia nad patronatem i fundacjami artystycznymi w XVI–XVII wieku, Lublin 2009.
Siedem wieków Dąbrowicy, red. C. Taracha, Lublin 2012.
Hohengarten A., Lipski Z., Dąbrowica wczoraj i dziś, Dąbrowica 2000.