Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Reportaż radiowy wg Janiny Jankowskiej

Internetowa szkoła reportażu Janiny Jankowskiej

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lekcja 1: to jest temat!

Temat i dokumentacja
Otrzymuję często propozycje: "Chcę zrobić reportaż z Domu Dziecka." - Cieszę się, ale to jeszcze nie jest temat, tylko miejsce nagrań, chyba, że Dom Dziecka znajduje się w Groznem i jest założony przez czeską dziennikarkę, która rzuciła atrakcyjny zawód, by życie poświęcić czeczeńskim sierotom. To jest wybór zaskakujący i słuchacz chciałby się dowiedzieć, dlaczego? Oczywiście z każdego Domu Dziecka może powstać wstrząsający reportaż, bo w tym miejscu gromadzą się ludzkie dramaty. Nie rzecz jednak w przedstawieniu kolejnego obrazu nieszczęścia, ułomności czy patologii. Ważne jest pokazanie, co dzieje się w związku z tym z ludźmi. Jakich wyborów dokonują, co z nich wynika? W reportażu ważne jest uchwycenie ruchu, mechanizmów, procesów rodzenia się i zamierania jakiś zjawisk, tak w ludziach jak w społecznościach. Ciekawy reportaż winien pokazywać rzeczy nowe. Poszukaj ich wokół siebie.

Zadanie nr 1
• Opisz w kilku zdaniach historię ludzka, która wg Ciebie jest dobrym tematem na reportaż radiowy. (prawdziwą lub fikcyjną)
• Dlaczego Twoim zdaniem warto się tym zająć?
• Jeśli jest to sprawa jakiegoś konfliktu, które z osób będących stronami, aktorami lub świadkami zdarzeń, planujesz nagrać ?
• Jeśli wybierasz jednego bohatera, jak możesz uzyskać pewność, że to, co przekazuje opisując siebie i innych, jest prawdą?
• Jednym zdaniem określ przesłanie. (Co chcesz w tym reportażu pokazać ? Na co zwrócić uwagę? O co uczynić słuchacza bogatszym? Co w nim poruszyć? Spróbuj nazwać odkrytą przez siebie prawdę.)

Uwagi pomocne przed wyborem tematu

• Zastanów się, czy chcesz pokazać określone zdarzenia z przeszłości, które ma wielu bohaterów, czy interesuje Cię tylko indywidualny los konkretnego człowieka np. uwikłanego w konflikt? W jednym i drugim wypadku musisz sobie odpowiedzieć na pytanie: dlaczego chcesz się tym zająć? Każda z tych "opcji" wymaga później innego sposobu zbierania i nagrywania materiałów. Jeśli masz pytania, odpowiem. Już na etapie wyboru tematu, trzeba wiedzieć, jakiego typu reportaż czy też dokument radiowy chcesz realizować np.
1. Portretowanie ciekawego człowieka. Jego aktywności, a także "wnętrza" ( reportaż niegdyś nazywany psychologicznym)
2. Przedstawianie konfliktu człowiek - instytucja, człowiek - człowiek (dawniej nazywany reportażem interwencyjnym. Dziennikarz występuje w obronie pokrzywdzonego czyli siłą rzeczy przystępuje do pracy z gotową tezą. Nawet jeśli z góry jest przekonany o racji jednej strony, każdej musi dać szansę do wypowiedzenia swojej prawdy. Dobrze jest zachować otwartość na zmianę sytuacji w stosunku do obrazu, który wynikał ze wstępnej dokumentacji).
3. Reportaż śledczy - odtwarzanie prawdziwego przebiegu zdarzeń i drogi dochodzenia do prawdy. Kto ma rację dowiaduje się w trakcie pracy nad reportażem.
4. Fotografia konkretnego wydarzenia np. koncertu rockowego czy meczu, na którym doszło do zajść, strajku, zadymy ulicznej, blokady dróg itp.( reportaż wydarzeniowy)
5. Portretowanie drogi degradacji narkomana, alkoholika, złodzieja, i innych zjawisk patologicznych łącznie z próbami wyrwania się z tego życia. (reportaż społeczny)
6. Dokumentowanie zbiorowego doświadczenia, np. "Marzec 68", strajk w stoczni gdańskiej w 1980 r, stan wojenny, kontrowersyjna wystawa, która wzbudza różne emocje itp. Najczęściej bohater zbiorowy, lub indywidualny, ale wtopiony w epokę. Ten rodzaj audycji nazywamy dokumentem radiowym (audycją dokumentalną).
• Przed podjęciem decyzji, poczytaj o sprawie, która Cię zainteresowała, sięgnij do dokumentów źródłowych. Porozmawiaj o bohaterze z innymi ludźmi, którzy go znają, ale nie są zaangażowani w konflikt.
• Sprawdź, czy wybrane przez Ciebie osoby "uniosą" temat? Czy nie mają wad wymowy, które utrudniają zrozumienie tekstu?
• Czy chcesz opowiedzieć o zupełnie nieznanych, nigdy nie zdokumentowanych zdarzeniach czy też wrócić do znanych, np. Powstanie Warszawskie, aby pokazać je w nowym świetle? Uzupełnić lub przewartościować obiegowe opinie?
• Unikaj reportaży w formie "monologów". Zrozumiałe, że szukamy ludzi, którzy mają ten szczególny dar ekspresji słownej, a więc umiejętność obrazowego mówienia. Jednak w tym przypadku możesz być narażony na zbytnią fantazję. Fakty trzeba sprawdzać. Jeśli bohaterem jest osoba skrzywdzona, musisz dać prawo wypowiedzenia się podejrzanym o wyrządzenie owej krzywdy.

Lekcja 2: materia

Tworzywo
Głos głównego bohatera, jego partnerów bądź przeciwników, ludzi instytucji, jeśli toczy walkę z jakimiś administracyjnymi strukturami lub zakładem pracy, ewentualnie głosy "opinii społecznej", bezstronnych świadków.
Dźwięki świata, w którym żyje. Jeśli jest dyrygentem, to próba orkiestry. Biznesmenem - warkoty telefonów komórkowych. Odludkiem żyjącym poza wsią - dźwięki przyrody, ptaków, zwierząt domowych, wody itp. Otwierasz uszy, by usłyszeć miejsca i istoty, z którymi Twój bohater obcuje. Nie efekty z profesjonalne z płyty CD, ale autentyczne, przez Ciebie nagrane dźwięki budują atmosferę audycji, więcej, nimi portretujesz człowieka unikając w ten sposób zbędnych opisowych zdań.
Muzyka również buduje atmosferę, a niekiedy dodaje znaczeń opowieści. Nie traktuj jej jako przerywnika, bo to anachroniczny chwyt.
Ruch i przestrzeń - spróbuj pochodzić z otwartym mikrofonem i ze słuchawkami na uszach!. Idź ulicą, wejdź do sklepu, urzędu, muzeum. Nagraj i odsłuchaj, jak zmienia się przestrzeń. Stań na skrzyżowaniu ruchliwych ulic, nagrywaj dźwięki ludzi i pojazdów, które zbliżają się do Twojego mikrofonu i potem oddalają. Pospaceruj z otwartym mikrofonem po supermarkecie.
Szukaj i odkrywaj nowe sposoby opisywania dźwiękiem. Nie ma jednej recepty.
Teksty pisane dokumentów - są audycje, w których trzeba zacytować tekst pisany. Od konwencji audycji zależy, czy zrobisz to sam, czy przeczyta to zobiektywizowanym, przezroczystym głosem, lektor.

Zadanie nr 2
Przygotuj nagranie poszczególnych elementów - "cegiełek" podanych powyżej, z których będziesz budował konstrukcję reportażu:
1. głos głównego bohatera - zdania, które są dla Ciebie najważniejsze.
2. dźwięki miejsca, w którym z nim rozmawiałeś, nagrane po rozmowie, kiedy zapada cisza.
3. jedną "scenę" nagraną "długim ujęciem kamery". Zastanowimy się gdzie można ją skrócić, by nie straciła swojej wymowy.
4. dysponujący dobrym sprzętem, mogą "sportretować" samymi efektami miejsce, które tętni własnym życiem, ma strukturę kolejnych zdarzeń, w które wchodzi człowiek. np. supermarket.
5. Fragment do 1', z którego odczytamy temat i przesłanie reportażu.

Uwagi techniczne pomocne przed przystąpieniem do nagrań:

Od postawionego sobie celu zależy sposób pozyskiwania materiału czyli technika nagrywania. Wybór miejsca nagrań.
1. "Zwierzenia" - w kameralnym pomieszczeniu, gdzie rozmówca czuje się bezpieczny. Reporter rozmawia, a nie przeprowadza wywiad.
2. Aby go pokazać bohaterów w działaniu, reporter powinien towarzyszyć z mikrofonem tam, gdzie zazwyczaj jego bohater kontaktuje się z innymi ludźmi. Jest osobą towarzyszącą, która przez pewien czas nie ingeruje w przebieg zdarzeń. Choć trzymany w ręce, mikrofon działa, jak ukryta kamera. Do momentu, gdy sytuacja może być dla słuchacza niejasna, wtedy w naturalny sposób stawiamy pytania
3. Bądź zawsze gotowy na zmianę wstępnego scenariusza. Jeśli w miejscu, gdzie się znalazłeś, coś się niespodziewanie zdarzy, nagrywaj! Od momentu pierwszego otwarcia mikrofonu uczestniczysz w nowej historii, która Tobie, jako dziennikarzowi, może wyznaczyć rolę.

Uwagi do dokumentu radiowego:

Czy chcesz opowiedzieć o zupełnie nieznanych, nigdy nie zdokumentowanych zdarzeniach czy też wrócić do znanych, np. Powstanie Warszawskie, aby pokazać je w nowym świetle. Uzupełnić lub przewartościować obiegowe opinie?
Czy też mają szczególną umiejętność obrazowego mówienia? W tym ostatnim przypadku możesz być narażony na zbytnią fantazję. Fakty trzeba sprawdzać. Jeśli bohaterem jest osoba skrzywdzona, musisz dać prawo wypowiedzenia się podejrzanym o wyrządzenie owej krzywdy.

Lekcja 3: kompozycja

Montaż i dramaturgia (kompozycja)
Reportaż radiowy, niegdyś zwany literackim jest dziełem autonomicznym, a więc skomponowanym. To znaczy, że musi mieć wyrazisty początek, środek i koniec. Jeśli tych elementów zabraknie, zrobiliście magazynową "wstawkę". Kompozycja to zestawienie elementów podporządkowanych konkretnej myśli. W audycji radiowej uzyskuje się ją przez montaż.
Pierwszy etap - wstępna eliminacja źle nagranych lub banalnych, nic nie wnoszących dla treści reportażu materiałów.
Drugi etap - wybór najistotniejszych, najmocniejszych i najlepiej nagranych fragmentów.
Trzeci etap - ułożenie wybranych fragmentów w porządku logicznym.
Czwarty etap - uzupełnienie nagrań "głosów" bohaterów "scenami" z życia, dźwiękami świata, w którym rzecz się dzieje, narracją własną, lub tekstami dokumentów ( jeśli temat tego wymaga) ewentualnie zaznaczenie, w którym miejscu powinna pojawić się muzyka.

Jak przystąpić do montażu?

1. Przesłuchać wszystkie nagrane materiały. Zaznaczyć w każdym nagraniu ważne, węzłowe miejsca. Jeśli pracujesz w programie komputerowym - utworzyć pliki tematyczne (w ramach jednego nagrania danego głosu lub tematami zebrane różne nagrania) oraz pliki "dźwiękowe", które budują atmosferę.
2. Aby zbudować porządek logiczny, dobrze jest wybrać "rusztowanie" reportażu. Może to być głos jednego z bohaterów, ale niekoniecznie. Możliwości jest dużo, ale nie podam wam recepty. Tu potrzebna jest inwencja autorska.
3. Rozrysować na papierze rozwój zdarzeń w reportażu. (linia informacji) Czy w każdej minucie słuchacz dowiaduje się czegoś nowego? Opis jednej sytuacji nie może się dłużyć, w praktyce trwać więcej niż 3 minuty. Zaznaczyć zwrot akcji, momenty zaskoczenia. (linia dramaturgii).
4. Czy w ułożonych przez was fragmentów nie ma nagle powrotu do tego, co już w inny sposób zostało powiedziane? Nie wolno powtarzać tej samej myśli czy informacji w inny sposób wypowiedzianej, jeśli w sposób świadomy nie służy to określonemu efektowi np. budowaniu napięcia.
5. Pointa czyli zakończenie. To ostatnie zdanie jest poglądem autora.

Z prywatnego doświadczenia powiem wam, że zawsze zaczynam od znalezienia w nagraniach pierwszego i ostatniego zdania audycji. To bardzo ważne. Pierwsze zdanie "otwiera" reportaż, to rodzaj kurtyny, która idzie w górę. Potem musi nastąpić coś, co przykuje uwagę słuchacza a jednocześnie poinformuje go, o czym rzecz będzie. Nazywamy to "główką" albo "intro" . Posłuchajcie, jak robią to doświadczeni reporterzy ( link do dźwięków - początki audycji) Ostanie zdanie - pointa może być całkowitym zaskoczeniem, które przewartościowuje cały materiał. Z tego zdania słuchacz ostatecznie dowiaduje się, co autor o sprawie sądzi i po co autor zajął się danym tematem.


Janina Jankowska "Internetowa szkoła reportażu"
www.radio.com.pl/reportaż