Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Rekonstrukcja sieci rzecznej Lublina w XVI wieku

Przebieg rzek i lokalizacja stawów w Lublinie w XVI wieku były odmienne niż obecnie. Wpływ na to miały rzeźba terenu, panujące wówczas warunki hydrogeologiczne i klimatyczne, a także działalność człowieka powiązana z rozwojem gospodarczym miasta.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Uwarunkowania zmian sieci rzecznejBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Lublin w XVI wieku rozwijał się w obrębie lessowego Płaskowyżu Nałęczowskiego porozcinanego siecią suchych dolin i wąwozów na międzyrzeczu Bystrzycy, Czechówki i cieku spod Konopnicy oraz na północ od doliny Czechówki1. W obrębie granic miasta znajdował się fragment doliny Czechówki od okolic obecnej ulicy Spokojnej do Wzgórza Zamkowego, granicznymi były odcinki dolin Bystrzycy w najbliższym sąsiedztwie miasta oraz potoku spod Konopnicy (na odcinku między ulicami Nałęczowską a Wojciechowską).

W dnach dolin rzecznych ze względu na zaleganie miąższych pokładów słabo przepuszczalnych holoceńskich torfów i namułów piaszczysto-pyłowych występowały utrudnienia we wsiąkaniu wody w podłoże i utrudnienia w odpływie wód roztopowych i powodziowych2. W dolinie Bystrzycy odpływ wód utrudniony był dodatkowo poprzez występowanie trzech przewężeń dna doliny (w okolicach mostu kolejowego na ulicy Janowskiej, na linii Żmigród–Piaski oraz przy moście na ulicy Kalinowszczyzna).

Na te niekorzystne warunki hydrogeologiczne w XVI wieku nałożyły się dodatkowo zróżnicowane warunki klimatyczne. W fazie ocieplenia okresu przejściowego (trwającej od drugiej połowy XV wieku do połowy XVI wieku) nastąpił wzrost aktywności rzek. Rzeki niosły więcej wody, częściej wylewały, wyższy był też poziom wody. Od II połowy XVI wieku rozpoczęło się ochłodzenie klimatu, zaznaczające się w skali globalnej, które dało początek tzw. małej epoce lodowej, charakteryzującej się znaczącym spadkiem temperatury i opadów oraz wzrostem kontynentalizmu, co skutkowało nasileniem lat posusznych3. Zmiany klimatyczne skutkowały m.in. tym, że rzeki niosły mniej wody i mniejsze były ich przepływy.

Wykorzystanie wód powierzchniowychBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Te zróżnicowane uwarunkowania środowiskowe nie przeszkodziły w zagospodarowaniu den dolin rzecznych i wykorzystaniu wód powierzchniowych do celów gospodarczych. Działania te nasiliły się zwłaszcza w XVI wieku, kiedy to Lublin przeżywał swą prosperitę gospodarczą i był w fazie szybkiego wzrostu demograficznego, a postęp techniczny pozwalał na wykorzystanie energii wód do napędu urządzeń młyńskich i wodociągowych. Trzeba przy tym zaznaczyć, że lublinianie umiejętnie wykorzystywali warunki środowiska. Przewężenia w dnach dolin wykorzystywano do budowy grobli piętrzących stawy przepływowe, które oprócz funkcji energetycznych, pełniły też rolę zbiorników retencyjnych. Na groblach wznoszono młyny, a w dnach dolin kopano dodatkowe kanały (młynówki) (ryc. 1). 

Sieć rzeczna Lublina w XVI wieku, oprac. D. Kociuba
Sieć rzeczna Lublina w XVI wieku, oprac. D. Kociuba

BystrzycaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Szczególnie predestynowanym miejscem do budowy urządzeń hydrotechnicznych było przewężenie w dnie doliny Bystrzycy na Kalinowszczyźnie, gdzie od drugiej połowy XIV do początku XIX wieku piętrzono Staw Wielki Królewski (dalej: SWK). Prawdopodobnie powstał on w wyniku naturalnego ukształtowania dna doliny, a powierzchnię stawu stopniowo powiększano ze względu na zwiększone potrzeby energetyczne kolejno powstających młynów oraz konieczność wyrównywania przepływów Bystrzycy w okresie wzrostu opadów. W połowie XVI wieku staw miał około 130 ha i ciągnął się na odcinku 2,5 km, aż do okolic dzisiejszej ulicy Plażowej4 i był zasilany przez wody Bystrzycy i Czerniejówki (vel Skrziniczki)5. Staw piętrzyła grobla o długości 580 m6, wykorzystywana jako droga do wsi Tatary i znajdujących się tam kamieniołomów, z których pozyskiwano kamień do budowy m.in. murów obronnych, ważniejszych budowli miejskich i kamienic7. Oprócz funkcji energetycznej (napęd młynów wodnych wybudowanych na grobli) spełniał on rolę zbiornika retencyjnego, który miał za zadanie zapobieganie wylewom Bystrzycy uniemożliwiającym przeprawę przez bród w okolicach Kalinowszczyzny na szlaku z Rusi i Litwy. SWK w I połowie XVII wieku przedstawia miedzioryt Abrahama Hogenberga8.


Wody SWK napędzały młyny wodne. Pierwszy, zwany „wielkim”, wzniesiono prawdopodobnie na mocy przywileju króla Kazimierza Wielkiego z 1358 roku9. Początkowo mógł on być zlokalizowany przy odcinku ujściowym Czechówki do Bystrzycy pod Kalinowszczyzną i napędzany dodatkowo wodami młynówki Bystrzycy, przekopanej obok Kopca Tatarskiego. Po wybudowaniu piętrzenia przez całą szerokość doliny Bystrzycy znalazł się on „na jednym [pierwszym] upuście stawowym” grobli SWK (na końcu dzisiejszej ulicy Tatarskiej)10 na 22,9 km rzeki. W połowie XVI wieku miał on spad 4 m oraz współrzędne zwierciadła wody przed i za obiektem 166,5 i 170,5 m n.p.m.11. Młyn „wielki” miał „7 kół mącznych a na szlofarnią ósme”12. Poniżej pierwszego upustu stawowego wybudowano jeszcze jeden młyn określany w Lustracji z 1565 roku jako „za groblą” (na 22,8 km rzeki koło dzisiejszej ulicy Okólnej), który wykorzystywał siłę spadku wód wypływających spod młyna „wielkiego”. W młynie tym „zawżdy bywało mącznych kół 6”, w 1565 roku tylko 5. Na drugim upuście stawowym grobli SWK na mocy przywileju Zygmunta I z 1532 roku zbudowano nowoczesną jak na owe czasy papiernię, która miała 4 koła stępne. W 1565 roku wyznaczony też był plac pod czwarty młyn – „na rzece za karczmą Budzin” (w okolicach dzisiejszego dworku Graffa). Młyn zaczęto budować, ale „młynicę rozebrano”13.

CzechówkaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Najważniejsze znaczenie dla rozwoju Lublina miała Czechówka (do XV wieku określana też jako Mothyczka – od terenów źródliskowych we wsi Motycz), która stanowiła źródło wody do celów bytowych, a korzystny spadek (3,4%) powodował, że można ją było wykorzystać do budowy urządzeń hydrotechnicznych i młynów.

Pierwsze wzmianki o „młynie dawniej wybudowanym pod miastem Lublinem” pojawiają się już w akcie sprzedaży wójtostwa lubelskiego z 1342 roku. Był to najstarszy i jedyny w obrębie granic miasta młyn „dla mielenia słodów”, do którego król zastrzegał sobie własność14. Można przypuszczać15, że młyn ten pierwotnie mógł być zlokalizowany na Grodziance połączonej kanałem (pełniącym rolę młynówki) z korytem Czechówki dodatkowo zasilany ze źródła podstokowego, które do II połowy XV wieku funkcjonowało przy Bramie Grodzkiej (w miejscu oficyny kamienicy przy ulicy Kowalskiej 19). Wskazują na to m.in. pozostałości młyna datowane na pierwszą połowę XIV wieku16, które odkryto w obniżeniu między Wzgórzami Staromiejskim i Zamkowym (w południowej części obecnego placu Zamkowego). Fakt ten mogą potwierdzać pośrednio materiały źródłowe17, w których w latach 1342–1518 znajdują się wzmianki o młynie „na rz. Czechówce, wzgl. Grodziance”.

Wody wypływające ze źródła podpiętrzone przez groblę, po której biegł trakt litewsko-ruski, tworzyły staw, który w akcie z 1342 roku odnotowany jest jako „staw rybny przynależny do młyna [słodowego]”. Zbiornik ten odnotowany jest też w źródłach z połowy XIV wieku jako „sadzawka pod zamkiem”, a w połowie XV wieku jako „staw pod zamkiem lubelskim”18. Był on zlokalizowany najprawdopodobniej poniżej obecnej ulicy Kowalskiej i wykorzystywany gospodarczo do połowu ryb. Ze stawu przez Furtę Rybną w murach miejskich można się było dostać na plac Rybny, na którym były zlokalizowane m.in. ławy z rybami odnotowane w akcie z 1342 roku. Staw ten stanowił też miejsce zrzutu nieczystości z miejskiego rynsztoka, który biegł ulicą Rybną, a jego ujście znajdowało się poniżej Furty Rybnej19. Mogło to powodować jego eutrofizację i zamulanie, a przez to utrudnienia w utrzymaniu stałego poziomu piętrzenia.

Z powodu zmian stosunków wodnych i zaniku źródła zasilającego Grodziankę w drugiej połowie XV wieku istnienie stawu i młyna przestało być efektywne ekonomicznie. Dlatego też młyn przeniesiono na nowe miejsce, a młynówkę osuszono, co spowodowało prawdopodobnie zanik Grodzianki. Teren po „stawie pod zamkiem” uległ osuszeniu, niwelacji i został stopniowo zabudowany. Nowy staw powstał poprzez spiętrzenie głównego nurtu Czechówki. Zajmował on teren między obecną ulicą Nadstawną a ulicą Lubartowską i miał około 2 ha powierzchni20. Staw ten w Lustracji z 1565 roku występuje pod nazwą „za Żydy”, co wskazuje na szybkie zasiedlenie terenów wokół Wzgórza Zamkowego nadanych pod osadnictwo ludności żydowskiej. Utworzenie stawu „za Żydy” wynikało prawdopodobnie z konieczności wyrównania przepływów Czechówki zaburzonych wskutek podniesienia poziomu wody przez ponad 4-metrowe piętrzenie SWK, ale mogło też być związane z potrzebą budowy nowego młyna do przemiału słodów, który działał na potrzeby funkcjonującego w jego sąsiedztwie browaru21. Młyn ten w połowie XVI wieku miał dwa koła korzeczne22.

W dolinie Czechówki przy granicy Lublina i Czechowa piętrzono następny staw, wzmiankowany w źródłach od końca XIV wieku, który nazywano kolejno: Świętokrzyski (jego właścicielami do końca XIV wieku byli benedyktyni świętokrzyscy), Lubomelski(ch) (od nazwiska jego właścicieli, mieszczan lubelskich Lubomelskich) i Czechowski. Rozciągał się on między obecną ulicą Spokojną a ulicami Przy Stawie i Ogródkową i miał około 8 ha powierzchni23. Staw piętrzyła grobla, na której od końca XIV wieku do pierwszej połowy XX wieku funkcjonował młyn. Groblą przebiegała droga łącząca Czechówkę Dolną i Czechówkę Górną. Groblą w połowie XVI wieku przebiegał trakt z Mazowsza24.

Budowa wodociąguBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Zagęszczenie zabudowy w murach oraz dynamiczny rozwój przedmieść spowodowały wzrost produkcji ścieków, które odprowadzano bezpośrednio do otaczających Lublin rzek i stawów. Spowodowało to znaczące pogorszenie jakości wody, przez co nie mogła być ona wykorzystywana do celów bytowych. A przecież Lublin „złotego wieku” potrzebował czystej wody. Dlatego też budowa wodociągów stała się dla miasta koniecznością. Przywilej na „urządzenie owych kanałów dla sprowadzania wody z rzeki Bystrzycy” wydał w 1471 roku Kazimierz Jagiellończyk25. Nie zachowały się informacje o jego przebiegu. Prawdopodobnie miał on przechodzić przez grunty brygidek, z którymi miasto prowadziło spory w tym zakresie26. Trudności wynikające z właściwości dna doliny i wzrost aktywności rzeki oraz brak źródeł czystej wody pitnej w granicach miasta spowodowały konieczność sprowadzania jej z terenów sąsiednich za pomocą wodociągu.

Umowę na budowę wodociągu zawarto w 1506 roku27. Wodę czerpano ze źródeł podstokowych, zlokalizowanych na łąkach wsi Wrotków (powyżej przewężenia doliny Bystrzycy w pobliżu obecnego ujęcia wody Wrotków) i gromadzono w wodozbiorze (ruransie) otoczonym wysoką groblą, którego pozostałości widoczne były jeszcze w I połowie XIX wieku28. Z wodozbioru woda był przesyłana na długości 4185 m29 rurami do rurmusa (pompowni), a stąd przy pomocy tłoków przetaczana na wysokość 30 m do wieży wodnej zlokalizowanej w murze klasztoru Brygidek. W górnej kondygnacji wieży umieszczony był zasobnik z wodą o pojemności około 6 m sześc.30. Ze zbiornika woda spływała grawitacyjnie rurami do miasta i była rozprowadzana w jego obrębie wzdłuż krawędzi wierzchowiny, ku klasztorowi Bernardynów, dalej ulicą Przechodnią w kierunku szpitala i kościoła Świętego Ducha oraz kościoła Karmelitów, a następnie po północnej stronie Bramy Krakowskiej syfonem pod fosą i dalej ulicą Bramową do Rynku, ulicą Grodzką do ulicy Ku Farze i dalej do placu Rybnego. Od głównego przewodu wodociągowego prowadziły liczne odgałęzienia do publicznych studzienek, browarów, gorzelni, łaźni i domów bogatszych mieszczan31. Ze względu na małą wydajność wodociągu (100 m3/dobę)32 konieczne było retencjonowanie wody na terenie miasta. Miały do tego służyć dwa zbiorniki wody: w sąsiedztwie kościoła farnego pw. św. Michała oraz u wylotu ulicy Przechodniej (wybudowany po 1586 roku)33. Zamek posiadał własny wodociąg niezależny od wodociągu miejskiego. Źródłem wody był prawdopodobnie staw „za Żydy”, którego nie można było spuszczać „bez szkody dla... rur zamkowych”34. Przebieg tego wodociągu dotychczas jest nieznany.

Zmiany sieci rzecznej wywołane budową wodociąguBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Budowa wodociągów wywarła wpływ na zmiany sieci rzecznej. Rurmus napędzała woda poprowadzona sztucznym kanałem (przekopą). Kanał biegł od przepławki (zajazia) wybudowanego na grobli stawu wrotkowskiego35, po krawędzi terasy Bystrzycy około 1–2 m nad poziomem dna doliny i łączył się z SWK na zachód od Żmigrodu. Przekopa miała długość 4785 m36. Spowodowało to, że wody Bystrzycy skierowano dwiema odnogami: południową – zasilającą SWK oraz północną – napędzającą rurmus i młyn miejski wystawiony na mocy przywileju z 1541 roku. Młyn ten miał dwa koła walne i służył do przemiału zbóż37 ale rzadko pracował, bo „kiedy wody szanują na rury dla miasta, tedy młyn musi stać”38. W sąsiedztwie młyna i rurmusa funkcjonował blech, czyli miejsce do wybielania płócien. Taką też sytuację przedstawia Abraham Hogenberg na miedziorycie Tipus Civitatis Lubline(n)si(s) in Regno Poloniae [...] z 1617 roku39 oraz opisuje Sebastian Klonowic w poemacie Roksolania z 1584 roku40.

Zmiany stosunków wodnych w dnach dolinBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Z budową młynów, grobli i piętrzeniem stawów wiązały się zmiany stosunków wodnych w dnach dolin. Stawy w dolinie Bystrzycy i Czechówki miały charakter retencyjnych zbiorników przepływowych, dlatego też mogły oddziaływać na wyrównanie przepływów w rzekach, zwłaszcza podczas gwałtownych wezbrań. Potwierdzają to zapisy Lustracji z 1565 roku, w której wzmiankuje się o „wody wielkim dostatku”. Z kolei w Lustracji z 1570 roku czytamy, że do stawu wielkiego „gwałtowna woda przychodzi”, co prowadziło nawet do przerwania grobli41.

Kumulacja stawów na stosunkowo niewielkim obszarze, spowodowała podniesienie zwierciadła wód podziemnych, co w połączeniu z nasilonym zasilaniem rzek utrudniało wykorzystanie dolin rzecznych pod komunikację i osadnictwo. Taka sytuacja utrzymywała się do połowy XVI wieku. W II połowie XV wieku wraz z nadejściem małej epoki lodowej i wiążącym się z tym zmniejszeniem zasilania nastąpiło wzmożenie erozji wgłębnej koryt rzek i zmiana stosunków wilgotnościowych w dnach dolin. To spowodowało, że w dolinach rzek nasiliły się procesy madotwórcze i torfotwórcze, a stawy ulegały spłyceniu i stopniowej eutrofizacji42. W Lustracji z 1661 roku odnajdujemy wzmianki, że SWK nie można było spuszczać, bo spowodowałoby to przerwę w pracy młynów, a staw „za Żydy” był „wszytek zarosły jeno rzeka sama środkiem bieży”43. Płycizny na terenie SWK nadbudowywane materiałem zmywanym z użytkowanych rolniczo międzyrzeczy przekształcały się w nieużytkowane rolniczo trzcinowe wyspy44, które są widoczne na sztychu Abrahama Hogenberga45. Osuszane brzegi stawu były zagospodarowywane pod ogrody46. W rezultacie prowadziło to do kurczenia się powierzchni Stawu Wielkiego Królewskiego, który w II połowie XVIII wieku zajmował już tylko 20% swej dawnej powierzchni47.

 

Artykuł powstał w ramach projektu „Lublin w okresie Unii Lubelskiej”.

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Gawarecki H., Gawdzik Cz., Lublin. Krajobraz i architektura, Arkady, Warszawa 1964.

Harasimiuk M., Henkiel A., Objaśnienia do szczegółowej mapy geologicznej Polski, Ar­kusz Lublin (749), 1:50 000, Wyd. Geologiczne, Warszawa 1982.

Hoczyk-Siwkowa S., Wodociągi staropolskiego Lublina, [w:] T. Radzik, A. Witusik (red.), Lublin w dziejach i kulturze Polski, Pol. Tow. Hist. Oddział w Lublinie, KAW-Lublin, Lublin 1997, s. 85–92.

Hoczyk S., Z historii badań lubelskich wodociągów w XV–XVII w., [w:] A. Sochacka, P. Jusiak (red.), Scientia nihil estquam veritatis imago. Studia ofiarowane Profesorowi Ryszardowi Szczygłowi w siedemdziesięciolecie urodzin,.Wyd. UMCS, Lublin 2014, s. 501–516.

Hogenberg A., Tipus Civitatis Lubline(n)si(s) in Regno Poloniae ex Omnibus Partibus Mu(n)di Emporio Ter(ties) in An(n)o Celebrari Co(n)sueto Clarae, [w:] J. Braun, A. Hogen­erg, Civitates Orbis Terrarum, t. 6: Theatri praecipuarum totius mundi urbium liber sek­tus, Kolonia 1618, Muzeum Lubelskie w Lublinie, S/G/271/ML.

Klonowic S.F., Roksolania czyli ziemie Czerwonej Rusi, Lwów 1584.

Kociuba D., Zmiany funkcji dolin rzecznych na obszarze Lublina, „Annales UMCS”, sec. B, 58, 5, 2003, s. 121–137.

Kociuba D., Superson J., Antropogeniczne zmiany sieci hydrograficznej i funkcji dolin rzecznych na obszarze Lublina w XIX w., [w:] J. M. Waga, K. Kocel (red.), Człowiek w środowi­ku przyrodniczym – zapis działalności, PTG Oddział Katowicki, Sosnowiec 2003, s. 100–105.

Kociuba D., Przyrodnicze, gospodarcze i polityczne uwarunkowania rozwoju struktury funkcjonalno-przestrzennej Lublina, maszynopis pracy doktorskiej, Biblioteka Główna UMCS, Lublin 2005.

Kociuba D., Rozwój terytorialny Lublina od średniowiecza do współczesności, „Annales UMCS”, sec. B, vol. 61/15, 2007, s. 305–325.

Kociuba D., Lublin. Rozwój przestrzenny i funkcjonalny od średniowiecza do współczesności. Wyd. A. Marszałek, Toruń 2011.

Kociuba D., Rola wód powierzchniowych w rozwoju Lublina, „Annales UMCS”, sec. B, vol. 74, 2019, s. 1-26.

Kuraś S., Słownik historyczno-geograficzny województwa lubelskiego w średniowieczu, [w:] Dzieje Lubelszczyzny, t. 3, LTN, PWN, Warszawa 1983.

Lustracja województwa lubelskiego 1565, wyd. A. Wyczański, Ossolineum-PAN, Wrocław 1959.

Lustracja województwa lubelskiego 1570, Archiwum Państwowe w Lublinie, Akta miasta Lublina, nr 291.

Lustracja województwa lubelskiego 1661, wyd. H. Oprawko i K. Schuster, PWN, Warszawa 1962.

Łoś M. J., Wykorzystanie zasobów wodnych Bystrzycy w XVI i XVII wieku, [w:] Wodociąg Lublina okresu staropolskiego, Konferencja Naukowo-Techniczna, Lublin 10 czerwca 1986 r., s. 58–77.

Mappa Całego Miasta J. K. Mci Lublina z wszystkiemi Ulicami, Przedmieściami Jurydykami [...] roku 1783 delineowana, S. J. N. Łęcki, 1783 (kopia F. Bieczyński, 1852), skala około 1:5000, Archiwum Państwowe w Lublinie.

Maruszczak H., Zmiany środowiska w okresie historycznym, [w:] L. Starkel (red.), Geo­rafia Polski. Środowisko przyrodnicze, PWN, Warszawa 1991, s. 182–189.

Mazurek J., Technologia wodociągu staropolskiego miasta Lublina w XVI w., [w:] Wodociąg Lublina okresu staropolskiego, Konferencja Naukowo-Techniczna, Lublin, 10 czerwca 1986 r., s. 36–57.

Riabinin J., Materiały do historii miasta Lublina 1317–1792, Wyd. „Dziennika Zarządu m. Lublina”, Lublin 1938.

Rozwałka A., Lubelskie wzgórze staromiejskie w procesie formowania się średniowiecznego miasta, Wyd. UMCS, Lublin 1997.

Sierpiński S., Obraz miasta Lublina, Warszawa 1839.

Szczygieł R., Dokumenty królewskie i decyzje władz miasta Lublina związane z funkcjonowaniem wodociągu miejskiego w XV i I poł. XVI w. [w:] Wodociąg Lublina okresu staropolskiego. Konferencja Naukowo-Techniczna, Lublin 1986, 10 czerwca 1986 r., s. 23–35.

PrzypisyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  1. Wróć do odniesienia W XVI wieku miasto zajmowało tereny obecnej dzielnicy Kalinowszczyzna, Ponikwoda, Czwartek, Probostwo, Bazylianówka, Bursaki, Lemszczyzna, Bielszczyzna (na północ od doliny Czechówki), Stare Miasto, Śródmieście, Wieniawa, Konstantynów, Rury (dzisiejszy LSM), Czuby Północne i Południowe. Granice miasta rozciągały się od ulicy Świdnickiej i Zawilcowej na wschodzie do ulic Zwycięskiej i Urzędowskiej/Roztocze na zachodzie oraz od ulicy Koło na południu do ulicy Do Dysa na północy. Dolina Bystrzycy stanowiła własność króla, a nadzór nad nią sprawowali starostowie lubelscy (rekonstrukcja przebiegu granic miasta patrz: Kociuba D., Lublin. Rozwój przestrzenny i funkcjonalny od średniowiecza do współczesności. Wyd. A. Marszałek, Toruń 2011).
  2. Wróć do odniesienia Harasimiuk M., Henkiel A., Objaśnienia do szczegółowej mapy geologicznej Polski, Ar­usz Lublin (749), 1:50 000, Wyd. Geologiczne, Warszawa 1982.
  3. Wróć do odniesienia Maruszczak H., Zmiany środowiska w okresie historycznym, [w:] L. Starkel (red.), Geo­rafia Polski. Środowisko przyrodnicze, PWN, Warszawa 1991, s. 182–189.
  4. Wróć do odniesienia Kociuba D., Przyrodnicze, gospodarcze i polityczne uwarunkowania rozwoju struktury funkcjonalno-przestrzennej Lublina, maszynopis pracy doktorskiej, Lublin 2005, Biblioteka Główna UMCS; Kociuba D., Rozwój terytorialny Lublina od średniowiecza do współczesności, „Annales UMCS”, sec. B, vol. 61/15, 2007, s. 305–325.
  5. Wróć do odniesienia Lustracja województwa lubelskiego 1565, wyd. A. Wyczański, Ossolineum-PAN, Wrocław 1956, s. 5–36.
  6. Wróć do odniesienia Mappa Całego Miasta J. K. Mci Lublina z wszystkiemi Ulicami, Przedmieściami Jurydykami [...] roku 1783 delineowana, S. J. N. Łęcki, 1783 (kopia F. Bieczyński, 1852), skala około 1:5000, Archiwum Państwowe w Lublinie; Kociuba D., Superson J., Antropogeniczne zmiany sieci hydrograficznej i funkcji dolin rzecznych na obszarze Lublina w XIX w., [w:] J. M. Waga, K. Kocel (red.), Człowiek w środowi­ku przyrodniczym – zapis działalności, PTG Oddział Katowicki, Sosnowiec 2003, s. 100–105; Kociuba D., Zmiany funkcji dolin rzecznych na obszarze Lublina, „Annales UMCS”, sec. B, 58, 5, 2003, s. 121–137.
  7. Wróć do odniesienia Gawarecki H., Gawdzik Cz., Lublin. Krajobraz i architektura, Arkady, Warszawa 1964.
  8. Wróć do odniesienia Hogenberg A., Tipus Civitatis Lubline(n)si(s) in Regno Poloniae ex Omnibus Partibus Mu(n)di Emporio Ter(ties) in An(n)o Celebrari Co(n)sueto Clarae, [w:] J. Braun, A. Hogen­erg, Civitates Orbis Terrarum, t. 6: Theatri praecipuarum totius mundi urbium liber sek­tus, Kolonia 1618, Muzeum Lubelskie w Lublinie, S/G/271/ML.
  9. Wróć do odniesienia Treść aktu patrz: Riabinin J., Materiały do historii miasta Lublina 1317–1792, Wyd. „Dziennika Zarządu m. Lublina”, Lublin 1938.
  10. Wróć do odniesienia Kociuba D., 2005: Przyrodnicze, gospodarcze i polityczne... .
  11. Wróć do odniesienia Łoś M. J., Wykorzystanie zasobów wodnych Bystrzycy w XVI i XVII wieku, [w:] Wodociąg Lublina okresu staropolskiego, Konferencja Naukowo-Techniczna, Lublin 10 czerwca 1986 r., s. 58–77.
  12. Wróć do odniesienia Lustracja województwa lubelskiego 1565… .
  13. Wróć do odniesienia Lustracja województwa lubelskiego 1565….
  14. Wróć do odniesienia Treść aktu patrz: Riabinin J., Materiały do historii.
  15. Wróć do odniesienia Kociuba D., Lublin. Rozwój przestrzenny i funkcjonalny….
  16. Wróć do odniesienia patrz: Rozwałka A., Lubelskie wzgórze staromiejskie w procesie formowania się średniowiecznego miasta, Wyd. UMCS, Lublin 1997.
  17. Wróć do odniesienia patrz: Kuraś S., Słownik historyczno-geograficzny województwa lubelskiego w średniowieczu, [w:] Dzieje Lubelszczyzny, t. 3, LTN, PWN, Warszawa 1983.
  18. Wróć do odniesienia Patrz: Kuraś S., Słownik historyczno-geograficzny….
  19. Wróć do odniesienia Ujście rynsztoka widoczne jest na obrazie olejnym „Pożar miasta Lublina w 1719 roku”, znajdującym się w kościele oo. Dominikanów pw. Świętego Stanisława bp. w Lublinie.
  20. Wróć do odniesienia Kociuba D., Lublin. Rozwój przestrzenny i funkcjonalny….
  21. Wróć do odniesienia Kociuba D., Lublin. Rozwój przestrzenny i funkcjonalny….
  22. Wróć do odniesienia Lustracja województwa lubelskiego 1565..
  23. Wróć do odniesienia Kociuba D., Rozwój terytorialny Lublina... .
  24. Wróć do odniesienia Lustracja województwa lubelskiego, 1570, Archiwum Państwowe w Lublinie, Akta miasta Lublina, nr 291.
  25. Wróć do odniesienia Treść przywileju patrz: Riabinin J., Materiały do historii miasta Lublina 1317–1792, Wyd. „Dziennika Zarządu m. Lublina”, Lublin 1938.
  26. Wróć do odniesienia Riabinin J., Materiały do historii….
  27. Wróć do odniesienia Szczygieł R., Dokumenty królewskie i decyzje władz miasta Lublina związane z funkcjonowaniem wodociągu miejskiego w XV i I poł. XVI w. [w:] Wodociąg Lublina okresu staropolskiego. Konferencja Naukowo-Techniczna, Lublin, 10 czerwca 1986 r., 23–35.
  28. Wróć do odniesienia Sierpiński S., Obraz miasta Lublina, Warszawa 1839.
  29. Wróć do odniesienia Kociuba D., Przyrodnicze, gospodarcze i polityczne….
  30. Wróć do odniesienia Mazurek J., Technologia wodociągu staropolskiego miasta Lublina w XVI w., [w:] Wodociąg Lublina okresu staropolskiego, Konferencja Naukowo-Techniczna, Lublin, 10 czerwca 1986 r., s. 36–57.
  31. Wróć do odniesienia Hoczyk-Siwkowa S., Wodociągi staropolskiego Lublina, [w:] T. Radzik, A. Witusik (red.), Lublin w dziejach i kulturze Polski, Pol. Tow. Hist. Oddział w Lublinie, KAW-Lublin, Lublin 1997, s. 85–92.
  32. Wróć do odniesienia Mazurek J., Technologia wodociągu staropolskiego… .
  33. Wróć do odniesienia Hoczyk S., Z historii badań lubelskich wodociągów w XV–XVII w., [w:] A. Sochacka, P. Jusiak (red.), Scientia nihil estquam veritatis imago. Studia ofiarowane Profesorowi Ryszardowi Szczygłowi w siedemdziesięciolecie urodzin,.Wyd. UMCS, Lublin 2014, s. 501–516.
  34. Wróć do odniesienia Lustracja województwa lubelskiego 1565….
  35. Wróć do odniesienia Lustracja województwa lubelskiego, 1570….
  36. Wróć do odniesienia Kociuba D., Przyrodnicze, gospodarcze i polityczne….
  37. Wróć do odniesienia Lustracja województwa lubelskiego 1565….
  38. Wróć do odniesienia Lustracja województwa lubelskiego, 1570.
  39. Wróć do odniesienia Hogenberg A., Tipus Civitatis Lubline(n)si(s) in Regno Poloniae... .
  40. Wróć do odniesienia Klonowic S.F., Roksolania czyli ziemie Czerwonej Rusi, Lwów 1584.
  41. Wróć do odniesienia Kociuba D., Rola wód powierzchniowych w rozwoju Lublina, „Annales UMCS”, sec. B, vol. 74, 2019, s. 1-26.
  42. Wróć do odniesienia Kociuba D., Przyrodnicze, gospodarcze i polityczne….
  43. Wróć do odniesienia Lustracja województwa lubelskiego 1661, wyd. H. Oprawko i K. Schuster 1962, PWN, Warszawa, s. 82–142.
  44. Wróć do odniesienia Kociuba D., Przyrodnicze, gospodarcze i polityczne….
  45. Wróć do odniesienia Hogenberg A., Tipus Civitatis Lubline(n)si(s) in RegnoPoloniae….
  46. Wróć do odniesienia Lustracja województwa lubelskiego 1661….
  47. Wróć do odniesienia Kociuba D., Superson J., Antropogeniczne zmiany sieci hydrograficznej….