Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Prawosławie w Lublinie

Geograficzne położenie Lublina, bliskość pogranicza polsko-ruskiego powo­dowały, że już w średniowieczu widoczna była w mieście społeczność prawo­sławna. Prawosławna cerkiew w Lublinie istniała na pewno z końcem XIV wieku w okolicach wzgórza na Czwartku, służyć zatem musiała dość licznej społecz­ności tego wyznania. W dokumentach miejskich z XVI wieku zachowały się informacje o sporach majątkowych pomiędzy cerkwią, proboszczem kościoła św. Mikołaja na Czwartku, jak też z zamieszkałymi w pobliżu Żydami.

Jeszcze przed unią brzeską z 1596 roku grupa prawosławnych mieszczan lubelskich założyła w 1588 roku bractwo cerkiewne, które nie ograniczając się tylko do funkcji religijnych prowadziło przytułek dla ubogich i szkołę. Do bractwa tego przystąpili w 1601 roku przedstawiciele wielu znamienitych rodów ruskich m.in. Ostrogskich, Sanguszków, Czartoryskich. Jego znaczenie miało zatem charakter ponadlokalny.

Z początkiem XVII wieku, po pożarze starej cerkwi, przystąpiono do budowy nowej, tym razem murowanej. Spory wokół tytułu własności do niej (roszczenie wysuwali unici popierani przez władze miejskie i hierarchię Kościoła katolickiego) powodowały, iż budowę ukończono dopiero w 1633 roku, po licznych procesach przed Trybunałem Lubelskim. Na sejmie koronacyjnym w 1633 roku nowo wybrany król Władysław IV nie tylko wyraził zgodę na dalsze istnienie w Rzeczypospolitej cerkwi prawosławnej i jej hierarchii, ale wydał dwa przy­wileje dla cerkwi lubelskiej wyłączając parafie spod Jurysdykcji biskupa chełm­skiego oraz obejmując nad nią bezpośrednią opiekę. Wyświęcenia nowej świątyni dokonał metropolita kijowski Piotr Mohyła.

Nie zakończyło to sporów o cerkiew. W następnych latach kilkakrotnie przechodziła ona kolejno w ręce unitów i prawosławnych, by wrócić w posiadanie tych ostatnich w 1658 roku, jednak nie na długo. Po prawie 40 latach w 1695 roku cerkiew wraz z monasterem oraz większością wiernych przeszła do unitów, w których władaniu pozostała aż do kasaty unii w 1875 roku. Dużą aktywność wykazywali w następnych latach zakonnicy z klasztoru bazylianów ulokowanego przy lubelskiej cerkwi, którzy przyjęli unię także w 1695 roku. W 1752 roku powstało przy parafii unickiej bractwo św. Onufrego.

Z końcem XVIII wieku, w 1785 roku, nieliczna zamieszkała w Lublinie spo­łeczność prawosławnych Greków uzyskała zgodę króla na budowę przy obecnej ul. Zielonej prawosławnej cerkwi p.w. Narodzenia Najświętszej Marii Panny. Do tej greckiej parafii przyłączyli się ci spośród prawosławnych mieszkańców mia­sta, którzy nie przyjęli unii.

Okres zaborów, gdy po krótkim epizodzie przynależności do Austrii Lublin znalazł się w zaborze rosyjskim, był korzystny dla zamieszkującej miasto społecz­ności prawosławnej, której liczebność zwiększała się wraz z napływem rosyjskich urzędników i wojska. Liczba prawosławnych w mieście przekroczyła 1000 osób w 1871 roku, by nadal wzrastać. Związane to było przede wszystkim z rusyfi­kacją administracji po klęsce powstania styczniowego i dalszym ograniczaniem autonomii ziem polskich. W 1877 roku w mieście zamieszkiwało już 1306 osób wyznania prawosławnego, w 1879 roku 2251, a w 1892 roku aż 3911 osób. Znaczną cześć stanowili jednak czasowo stacjonujący żołnierze. Świadczą o tym znaczące wahania liczebności tej grupy w krótkim czasie, co było związane ze zmianą miejsca stacjonowania. Na przykład pomiędzy rokiem 1880 i 1882 liczeb­ność osób wyznania prawosławnego zmniejszyła się z 2416 do 1290, a między rokiem 1902 i 1903 z 3760 do 1015. Wynika stąd, jak i z analizy całego okresu drugiej połowy XIX wieku, iż na stałe zamieszkiwało w Lublinie ok. 1000 osób wyznających prawosławie.

Z początkiem wieku XX nastąpił wyraźny wzrost liczebności mieszkańców miasta. Pomiędzy rokiem 1905 i 1913 ludność Lublina zwiększyła się o prawie 20 tys. osób. Znaczna część tego przyrostu przypadała na ludność prawosławną, której liczba wzrosła z 3785 osób w 1905 roku do 6793 w 1913 roku. Był Lublin znaczącym ośrodkiem miejskim, miastem gubernialnym, w którym zamieszkiwało wielu urzędników z rodzinami. To właśnie młodzież prawosławna stanowiła połowę uczniów gimnazjów rządowych męskiego i żeńskiego. W gimnazjum męskim na 264 uczniów w 1905 roku było 104 prawosławnych (5 katolików, 11 ewangelików, 93 wyznania mojżeszowego oraz 2 innych wyznań). W 1913 roku na 556 uczniów 204 wyznawało prawosławie. Podobne proporcje były w gimnazjum żeńskim. Przy przyjmowaniu do tych szkół młodzież prawosławna była zdecydowanie uprzywilejowana. Ale też i szkoły te stanowiły przez dziesięciolecia narzędzie rusyfikacji społeczeństwa.

W 1833 roku odnowiono cerkiew prawosławną przy ul. Zielonej. Na cerkiew dla wojska przebudowano kościół wizytkowski (obecnie Centrum Kultury przy ul. Peowiaków — nie mylić z kościołem przy ul. Narutowicza). Zaczęto stopniowo wywierać nacisk na unitów próbując eliminować w tym obrządku wpływy łacińskie i zastępować je prawosławnymi. Na miejsce spolonizowanych duchownych unickich sprowadzano księży tego obrządku z Galicji Wschodniej gdzie Kościół unicki w znacznie mniejszym stopniu uległ polonizacji. Tak trafił do Lublina w 1866 roku ks. Mikołaj Kolenkowski spod Lwowa, który został proboszczem tutejszej parafii unickiej; przywrócił on wschodni charakter obrzędowości i przygotował wiernych do powrotu do prawosławia.

Formalnie akt ten miał miejsce 11 maja 1875 roku. Licząca ok. 80 wiernych parafia Przemienienia Pańskiego weszła w skład nowej prawosławnej diecezji warszawsko-chełmskiej. Także w latach siedemdziesiątych tego wieku wzniesiono w centrum miasta na placu Litewskim sobór p.w. Podwyższenia Krzyża Pańskiego. Lublin stał się tytularną stolicą biskupów prawosławnych, rezydujących w Chełmie wikariuszy diecezji warszawsko-chełmskiej. Początkowo, po wybudowaniu soboru i utworzeniu przy nim parafii, gubernator lubelski zamierzał doprowadzić do likwidacji parafii przy cerkwi Przemienienia Pańskiego. Zaniechano tego po proteście biskupa lubelskiego Modesta. Cerkiew w 1881 roku odnowiono, usuwając zarazem z wystroju wszelkie ślady latynizacji. W następnym roku utworzono bractwo cerkiewne oraz niewielką szkółkę. Staraniem proboszcza ks. Włodzimierza Tatarowa powstała przy cerkwi biblioteka, która w 1911 roku stała się biblioteką publiczną.

Wzrost liczebności społeczności prawosławnej w Lublinie, związany przede wszystkim z przybywaniem urzędników administracji carskiej oraz stacjonowaniem wojska, był powodem wybudowania w początkach XX wieku dwóch kolejnych cerkwi. W latach 1901-1904 wzniesiono na cmentarzu przy ul. Lipowej cerkiew p.w. Świętych Niewiast Niosących Wonności, którą ufundował prezes Izby Skarbowej w Lublinie Andriej Dejkun. Także w 1904 roku za rogatką warszawską w pobliżu koszar powstała nowa cerkiew, tzw. pułkowa, dla potrzeb wojska. Nadto istniały dwie kaplice prawosławne — przy szpitalu oraz więzie­niu zamkowym.

Ewakuacja ludności prawosławnej w głąb Rosji w 1915 roku zmniejszyła znacznie liczebność tej społeczności w mieście. Gdy po odzyskaniu przez Polskę niepodległości niewielka część „bieżeńcow" poczuwających się do polskości po­wróciła do miasta, sytuacja społeczności prawosławnej była znacznie trudniejsza aniżeli uprzednio. Cerkiew traktowano jako pozostałość po zaborach. W Lublinie utraciła ona większość nieruchomości. Sobór przy placu Litewskim wykorzysty­wano jako kościół garnizonowy, zanim w latach 1924-1925 nie rozebrano go jako symbolu niewoli. Z pozyskanych w ten sposób materiałów budowlanych wzniesiono Dom Żołnierza. Cerkiew przy ul. Zielonej przekazano Instytutowi Misyjnemu zmieniając wezwanie świątyni na św. Józefata.

Nawet po osiedleniu się w mieście grupy Rosjan i Ukraińców, uchodźców z Rosji Radzieckiej, społeczność prawosławna była niewielka. Z początkiem lat dwudziestych liczyła ok. 500 wiernych. Władze wyraziły zgodę na funkcjono­wanie parafii prawosławnej. W 1921 roku utworzono przy niej Prawosławne Towarzystwo Dobroczynności, odrodziło się bractwo cerkiewne. Powstał Ukra­iński Komitet Centralny organizujący życie kulturalne i oświatowe społeczności ukraińskiej, w znacznej części prawosławnej.

W latach drugiej wojny światowej, gdy utworzono prawosławną diece­zję chełmsko-podlaską, włączono do niej także parafię lubelską. O aktyw­ności społeczności prawosławnej w Lublinie w tym okresie wiemy niewiele. Po wojnie od 1945 roku parafia działa bez zakłóceń. Cerkiew Przemienie­nia Pańskiego pełniła funkcję katedry dla tytularnych biskupów prawosławnych, lubelskich wikariuszy diecezji warszawsko-bialskiej. Aktywność spo­łeczności prawosławnej przejawiała się w zorganizowaniu chóru cerkiewnego, którego liczne występy w latach osiemdziesiątych spotkały się z uznaniem. W 1985 roku powstało Bractwo Młodzieży Prawosławnej, wydające w la­tach 1990-1991 trójjęzyczne pisemko „Orthodox", a w 1993 roku odrodziło się ponownie bractwo cerkiewne, tym razem jako Bractwo Prawosławne im. św. Anastazego Brzeskiego. W marcu 1989 roku restytuowano diecezję lubelsko-chełmską, zaś dwa miesiące później miał miejsce uroczysty ingres nowo wyświęconego biskupa Abla, ordynariusza diecezji. Cerkiew Przemie­nienia Pańskiego stała się katedrą biskupa diecezjalnego. W Lublinie uka­zują się „Wiadomości Diecezji Lubelsko-Chełmskiej". Parafia liczy ok. 1000 wiernych.
 
 
Ilustrowany przewodnik po Lublinie, Lublin 1931 r.:

„Zszedłszy w dół z wzniesienia, na którem leży Czwartek, wstępujemy do leżącej u jego stóp, przy ul. Ruskiej, cerkwi prawosławnej pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego. Zbudowano ją w 1607 r. na miejscu przedtem spalonej. Od 1588 r. rezydowali tutaj bazyljanie. W XVII w. przechodziła ona kilka razy z rąk unitów do prawosławnych i na odwrót. W 1875 r. w czasach ostrej walki rządu rosyjskiego z polskością stała się świątynią prawosławnych. Styl jej, to renesans polski. Jest jednonawowa, zbudowana z cegły, wzmocniona ośmioma szkarpami. Część kapłańska ma strop drewniany polichromowany; od nawy oddzielają ją dwa filary i wrota cesarskie pięknie ozdobione, pochodzące, z XVII w. Z dawniejszych malowideł widzimy w cerkwi dwa obrazy: Sąd ostateczny i Zaśnięcie N. M. P.”


źródło: Radzik Tadeusz "Żyli z nami", w:  "Lublin w dziejach i kulturze Polski"