Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Plany Lublina – metodologia opracowań kartograficznych

Dawne plany miast są często obiektem zainteresowania szerokiego grona odbiorców. Z oczywistych względów interesują się nimi historycy, dla których stanowią cenny, nieraz unikalny, a nieraz uzupełniający materiał źródłowy. Po dawne plany sięgają geografowie badający zmiany w środowisku, a dla kartografów takie plany są zabytkami i świadectwami rozwoju ich nauki. Jak zabytki traktują je również kolekcjonerzy-antykwaryści, którzy doceniają walory graficzne i artystyczne planów. Wreszcie plany są często przedmiotem zainteresowania mieszkańców danych miast, dla których dawny obraz znanych im z autopsji miejsc jest niezwykle ciekawy.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Dawne opracowania kartograficzne

Każdy odbiorca patrzy na plan ze swojej perspektywy, stawiając przed dawnym opracowaniem kartograficznym wymagania, które często są niemożliwe do spełnienia z wielu przyczyn.
Pamiętać należy, że nawet współczesne mapy mają swoje ograniczenia. Będąc przeniesieniem powierzchni Ziemi (a więc w przybliżeniu kuli) na dwuwymiarowy, płaski arkusz – nie są w stanie wiernie zachować wszystkich cech. Nie mogą odwzorowywać poprawnie kątów, powierzchni i odległości jednocześnie. Ważną cechą mapy jest także jej skala, która w znacznym stopniu definiuje szczegółowość obrazu, zatem nie można oczekiwać, że np. mapa w skali 1:100 000 będzie prezentowała każdą drogę polną.
Tym samym ograniczeniom podlegały również dawne opracowania kartograficzne, zmieniały się jednak techniki i technologie wykonania, zwiększała się dokładność pomiarów, zmianie ulegały możliwości przenoszenia treści na papier. Powstawały też nowe metody prezentacji przestrzeni, a nawet pojawiały się swoiste mody, wpływające na styl graficzny planów i map.
Do czasów opracowania metod pomiarowych, dominującym ujęciem w obrazach miast było pejzażowe przedstawienie przestrzeni. Ujęcie pionowe, zbliżone do obecnego, upowszechniło się w wieku XVI, wraz ze wzrostem zapotrzebowania na geometrów i rozwojem nauki. Rozwój ten zaowocował – w kolejnym stuleciu – wynalezieniem m.in. lunety, co przełożyło się na nowe możliwości pomiarowe. Triangulacja (pomiary kątów i odległości w oparciu o utworzoną w terenie sieć trójkątów) pozwoliła na osiągnięcie niesamowitej – w porównaniu do poprzednich metod – dokładności. Szczegółowość treści także ulegała zmianie – choćby rzeźba terenu przestała być pokazywana fantazyjnymi kopczykami, a w ich miejsce wprowadzono kreski prostopadłe do zbocza, dające wyobrażenie o rzeczywistym przebiegu form terenu i (w dalszych modyfikacjach metody) ich nachyleniach.
Następne wieki przyniosły dalsze zmiany, rozwój technik pomiarowych, lepszą organizację prac. Wszystko to prowadziło do map coraz bardziej dokładnych (czyli przekazujących treść poprawnie geometrycznie), ale nadal niedoskonałych.

Korzystanie z dawnych planów

Przy korzystaniu z dawnych planów formułowanie oczekiwań wobec nich powinno być poprzedzone odpowiedzią na dwa pytania:
Przede wszystkim, jaki był stan kartografii w czasie tworzenia planu. Oczywistym jest, że z perspektywy współczesnych pomiarów wspomaganych globalnymi systemami pozycjonowania (głównie GPS) i powszechnego dostępu do zdjęć satelitarnych plan dawny będzie niedokładny i nie można go z wymienionymi materiałami porównywać. Warto jednak wiedzieć, czy jego forma jest analogiczna do współczesnych mu opracowań (być może ma on niewielką wartość ze względu na niedokładne pomiary lub szkicowe wykonanie, odstające od dokonań kartografów danego czasu) oraz jakie są jego właściwości kartometryczne (związane z dokładnością i możliwością dokonywania pomiarów na planie). Techniki komputerowe pozwalają korygować błędy geometrii dawnych planów, jednak jest to zadanie trudne i nie zawsze wykonalne w stopniu satysfakcjonującym. Im plan starszy, tym trudniej „naciągnąć” go do rzeczywistego obrazu. Przekształcenie takie opiera się na przyporządkowaniu odpowiadających sobie punktów na planie dawnym i współczesnym, uznawanym za wiarygodny, zatem na planie starszym tych obiektów (ze względu na zmiany przestrzeni miasta) będzie mniej, na nowszym – z wieku XIX czy XX – więcej, gdyż znaczna ich część to obiekty nadal istniejące. Ponadto plan starszy ma zwykle mniejszą dokładność geometryczną, co w połączeniu z mniejszą liczbą możliwych do zidentyfikowania obiektów powoduje, że wspomniane „naciągnięcie” pozwala jedynie zobrazować pewne zjawiska ogólnie, nie można jednak efektu takiej transformacji wykorzystać w prosty sposób do dalszych prac o dużym poziomie dokładności, jak np. opracowania makiety miasta, czy porównania planu dawnego ze współczesnym poprzez nałożenie na siebie (w wielu miejscach nie będą one wystarczająco spasowane).
Należy również odpowiedzieć sobie na pytanie, jakie cele stawiał sobie autor planu. Współcześnie przyzwyczajeni jesteśmy do planów ogólnoinformacyjnych, pokazujących sieć ulic, budynki, linie komunikacji miejskiej, zabytki, usługi i wiele innych. Tymczasem znaczna część dawnych planów była wykonywana w bardzo konkretnych celach. Plan sporządzony w celu zbierania podatków znakomicie przedstawia parcele i budynki, zupełnie pomijając sieć wodną, a plan ukazujący rewiry policyjne zawiera dokładną informację o drogach i budynkach, ale nie wyróżnia typów obiektów, np. kościołów. Nie są to błędy, ale aby taki plan poprawnie ocenić, należy choć pobieżnie zapoznać się z jego przeznaczeniem, celem przyświecającym autorowi i okolicznościami powstania.
Dawny plan jest znakomitym źródłem wiedzy o historii miasta, narzędziem poznania minionych relacji przestrzennych. Jednak, jak każde narzędzie, wymaga umiejętności obsługi i świadomości jego możliwości. Kilka podstawowych informacji podanych powyżej powinno ułatwić czytelnikowi zrozumienie natury dawnych opracowań kartograficznych.
 

Opracował: Kamil Nieścioruk