Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Plac Wolności w Lublinie

Historia placu Wolności związana jest z rozwojem lubelskiej sieci wodociągowej. Najsłynniejszym ze znajdujących się na nim obiektów była wieża ciśnień, której nadano oryginalną formę gotyckiej baszty. Wieżę, zniszczoną w czasie II wojny światowej, upamiętnia stojąca na jej miejscu fontanna.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Przestrzeń placu

Przebieg dawnych traktów: do Krakowa i na Ruś Czerwoną (ulice Narutowicza i Bernardyńska) uzasadnia pojawienie się przy nich już w średniowieczu zespołów klasztornych położonych poza murami miasta. W miejscu zbiegu obu traktów, w sąsiedztwie kościoła i klasztoru bernardynów, uformował się w 1. ćwierci XIX wieku plac targowy. Jego powstanie poprzedziły roboty regulacyjne terenu cmentarza kościelnego i dziedzińca przed pałacem Tarłów (m.in. rozbiórka oficyn pałacu usytuowanych od strony kościoła). W 1838 roku plac wybrukowano.

Historia

Na placu handlowano żywnością przywożoną przez włościan z pobliskich wsi. W 3. ćwierci XIX wieku przeniesiono targi za magistrat i wtedy plac zaczęto nazywać Bernardyńskim. Część dziedzińca przed pałacem Tarłów, oddanym do użytkowania żeńskiemu gimnazjum, odgrodzono, urządzono na nim skwer i włączono w obręb placu. Na skwerze tym Jan Baranowski, pochodzący ze Sławkowa na Śląsku, były dyrektor Obserwatorium Astronomicznego w Warszawie, ustawił w 1875 roku zegar słoneczny. Z czasem jednak skwer znowu włączono do nieruchomości gimnazjalnej i postawiono w linii zabudowy żelazne ogrodzenie, opasano również murem cmentarz przed kościołem bernardynów.
W 1899 roku na środku placu wystawiono wieżę ciśnień dla zakładanego wówczas wodociągu. Miała ona formę wieży zamku gotyckiego, była nietynkowana, z żółtego klinkieru. Funkcjonowała ona do 1929 roku, kiedy to wybudowano przy Alejach Racławickich kolejną, istniejącą do dziś, wieżę ciśnień o ogromnej pojemności. Tym samym wieża ciśnień na placu Bernardyńskim stała się zbyteczna. Nieużywana przetrwała do II wojny światowej, podczas której, przestrzelona pociskami artyleryjskimi, uległa poważnym uszkodzeniom. Rozebrano ją tuż po wojnie w 1945 roku.
W czasie działań wojennych uległ również wypaleniu blok zabudowy zawarty między ulicami: Pijarską, Krakowskim Przedmieściem, Przechodnią i placem Bernardynów. Kiedy w pierwszych latach odbudowy przystąpiono do rozbiórki zrujnowanych kamienic, dokonano dalszej korekty ukształtowania placu, przesunięto bowiem oś ulicy Pijarskiej (dziś nosi nazwę ulicy Waryńskiego) o jedną parcelę w kierunku zachodnim, a w części spalonego bloku od placu wystawiono dom mieszkalny dla pracowników LSS, zniekształcający dawną skalę zabudowy placu. Kolejna zmiana zaszła w 1957 roku, kiedy na placu przed gmachem Liceum im. Unii Lubelskiej wybudowano trzykondygnacyjny budynek szkolny, tworzący nową okrojoną ścianę placu.

Budynki wokół placu

Najcenniejszym zespołem zabytkowym na tym terenie jest kościół i klasztor pobernardyński, obecnie kościół parafialny pw. Nawrócenia św. Pawła. Oprócz kościoła zwraca uwagę pałac Parysów (obecnie Galeria Handlowa), dawniej o cechach obronnych.
Po przeciwnej stronie placu, odsunięty z jego pierzei, w głębi za nowszym budynkiem III Liceum im. Unii Lubelskiej, znajduje się dawny dwór Tarłów, niesłusznie przypisywany Olizarom, obecnie Wojewódzki Ośrodek Kultury. Dwór ten był poprzedzony ogrodem dochodzącym aż do południowej pierzei placu, a sąsiadującym z dwoma małymi XVII-wiecznymi kamieniczkami, zwanymi oficynami popijarskimi, które stanowią dziś skrzydła Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. H. Łopacińskiego.
Na środku placu zwraca uwagę fontanna z brązową miniaturą neogotyckiej wieży ciśnień. Powstała ona w 2004 roku, kiedy podczas przebudowy placu dokopano się do zachowanych fundamentów wieży ciśnień i na podstawie badań archeologa Mariusza Matyaszewskiego odtworzono zarys ośmiobocznej budowli. Uwidoczniono go poprzez użycie ciemnoszarej kostki brukowej, wyróżniającej się od jasnego koloru bruku, którym wyłożono cały plac. W tym samym czasie lubelskie Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji wybudowało na placu fontannę projektu architektów Janiny Anny Mazurek i Jacka Mazurka z biura projektów „Mawar”. Fontannę zdobi miniaturowa kopia rozebranej po II wojnie światowej wieży ciśnień. Rzeźbę zaprojektował artysta plastyk Leszek Rymczuk, a odlew z brązu wykonał Witold Długosz.
 

Opracowała Emilia Śliwczyńska

Literatura

Gawarecki H., Gawdzik C., Ulicami Lublina. Przewodnik, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1976.
Gawarecki H., Gawdzik C., Lublin i okolice. Przewodnik, Sport i Turystyka, Warszawa 1980.
Denys M., Wyszkowski M., Lublin i okolice. Przewodnik, Idea MEDIA, Lublin 2000.
Wyszkowska H., Wieża ciśnień i jej miniatura, „Zoom”, kwiecień 2006, s. 4–5.
Kawałko P., Nestorowicz Z. [red.], Lublin. Przewodnik, Gaudium, Lublin 2012.

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Słowa kluczowe