Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Plac Władysława Łokietka w Lublinie

Plac Władysława Łokietka w momencie swego powstania znajdował się u wrót miasta i pełnił funkcję placu targowego. Jego początki sięgają 1611 roku, kiedy to król Zygmunt III zgodził się na likwidację wałów i zasypanie fos przed Bramą Krakowską. Burzliwą historię placu odzwierciedlają liczne zmiany wyglądu i funkcji elementów zabudowy.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Przestrzeń placu

Plac Władysława Łokietka znajduje się na skrzyżowaniu ulic: Królewskiej, Lubartowskiej i Krakowskiego Przedmieścia, przed Bramą Krakowską. W momencie swojego powstania znajdował się za murami ówczesnego miasta, na głównej osi wjazdowej do Lublina, przy trakcie krakowskim. Zapewne w XVI wieku wzięła tutaj swój początek główna ulica dzisiejszego Lublina, zwana najpierw Krakowską, a w XIX wieku przemianowana na Krakowskie Przedmieście. Początki placu Władysława Łokietka sięgają roku 1611, kiedy to król Zygmunt III zgodził się na likwidację wałów i zasypanie fos przed Bramą Krakowską. Ukształtował się wówczas plac targowy, gdzie handlowano zbożem i towarami masowymi, nie mieszczącymi się już na zatłoczonym rynku. Stojące tu miary zboża – „korce” – dały nazwę tworzącej się przy targu ulicy Korce, obecnej Królewskiej.
Plac ostatecznie został ukształtowany w 2. ćwierci XIX wieku, w czasie urbanistycznej przebudowy Lublina, którą rozpoczął w 1780 roku wojewoda lubelski Kajetan Hryniewiecki, stojący na czele Komisji Dobrego Porządku. Wytyczono wówczas ulicę Nową (dziś Lubartowska), a ulicę Korce przedłużono w kierunku południowym, na Zamość.

Historia

W XIX wieku plac nosił nazwę placu Królewskiego (według dokumentów, w latach 1839–1890). Nazwa pochodziła od pobliskiej ulicy Królewskiej, a ustalona była w związku z pobytem w Lublinie w 1816 roku cara Rosji i króla polskiego – Aleksandra I.
Nowa nazwa – plac Króla Łokietka – pojawiła się w aktach miasta dopiero w 1925 roku. Uczczono w ten sposób pamięć księcia krakowskiego i sandomierskiego, potem króla Władysława Łokietka, który nadał Lublinowi w 1317 roku miejskie prawo magdeburskie. W okresie PRL, w latach 60. XX wieku, postanowiono zlikwidować w nazwach wszelkie tytuły i zmieniono nazwę na plac Władysława Łokietka.

Budynki wokół placu

Najważniejszą z budowli otaczających plac jest Brama Krakowska, wzniesiona wraz z murami miasta za czasów króla Kazimierza Wielkiego. W Bramie Krakowskiej mieści się obecnie Muzeum Historii Miasta Lublina.
Po zniszczeniach wojennych w 1939 roku wyburzono sąsiadujący z Bramą od południa hotel Centralny. W budynku wzniesionym w tym miejscu po wojnie, w linii dawnych murów, znajduje się obecnie wejście do muzeum.
Dalej otwiera się ulica Królewska, zachodnia jej strona była już zabudowywana od XVII wieku w związku z odbywającymi się tu targami. Z najnowszą historią łączy się budynek byłej Wojewódzkiej Rady Związków Zawodowych, wzniesiony w latach 1949–1951. Tu właśnie znalazła siedzibę przed stanem wojennym lubelska „Solidarność”.
Ulica Kozia, wąska uliczka odbiegająca od placu, nazywana była dawniej ulicą Komedialną, wiodła bowiem do pałacu Parysów, gdzie odbywały się przedstawienia teatralne. Najbliższa część Krakowskiego Przedmieścia zabudowana jest domami powstałymi w XVII, a nawet w XVI wieku z eklektycznym obecnie lub secesyjnym wystrojem elewacji. Budynek pod numerem 6 stanowił własność Jana Mincla, kupca uwiecznionego w Lalce przez Bolesława Prusa.
Od północy plac zamyka gmach nowego ratusza, siedziba Urzędu Miejskiego. W miejscu, w którym się znajduje, wystawiono w XV wieku zabudowania Szpitala Św. Ducha. Dotrwały one do początku XVII wieku, kiedy sprowadzeni do Lublina karmelici bosi przystąpili do wznoszenia dla siebie klasztoru i kościoła. Budowa prowadzona była w latach 1610–1619 przez architektów Jakuba Tremanzela i Jakuba Balina w stylu renesansu lubelskiego.
Kościół karmelitów spłonął w pożarze miasta w 1803 roku i dłuższy czas pozostawał w stanie ruiny. Nabyte przez miasto zrujnowane mury zostały zaadaptowane w latach 1827–1828 według projektu Aleksandra Groffego, budowniczego Królestwa Polskiego, na siedzibę Magistratu. Jeszcze dziś można doszukać się w gmachu obrysu dawnego kościoła.
Zbombardowany w 1939 roku i spalony w 1944 roku ratusz został odbudowany z zachowaniem dawnej, klasycystycznej szaty zewnętrznej, w latach 1947–1952, według projektu architektonicznego Ignacego Kędzierskiego.
Otoczenie placu zamykała jednopiętrowa kamieniczka stojąca obok ratusza w prześwicie ulicy Nowej. Została rozebrana w 1939 roku dla poszerzenia przejazdu w kierunku ulicy Lubartowskiej. Na starych pocztówkach można jeszcze natrafić na obraz północnej pierzei placu ze starą zabudową.

 

Opracowała Emilia Śliwczyńska

Literatura

Wyszkowski M., Plac Władysława Łokietka, „Gazeta w Lublinie” [dodatek „Weekend”] 1992, nr 6.
Gawarecki H., Gawdzik C., Ulicami Lublina. Przewodnik, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1976.
Kawałko P., Nestorowicz Z. [red.], Lublin. Przewodnik, Wydawnictwo Gaudium, Lublin 2012.

Powiązane artykuły

Powiązane miejsca

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe