Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Plac Rybny w Lublinie

Nazwa placu Rybnego związana jest z jego pierwotną funkcją – placu targowego, gdzie handlowano rybami złowionymi w przepływającej poniżej Czechówce. Znajdowały się tu także, kilkakrotnie niszczone przez pożary, drewniane budynki – łaźnia miejska i dom publiczny, prowadzony przez mieszkającego nieopodal miejskiego kata. Dopiero w XIX wieku plac stał się miejscem reprezentacyjnym, przy którym stanął pałac Pawęczkowskiego, jeden z najelegantszych gmachów ówczesnego Lublina.

Plac Rybny w Lublinie
Plac Rybny w Lublinie (Autor: Zętar, Joanna)

Spis treści

[RozwińZwiń]

Przestrzeń placu

W miejscu, gdzie niegdyś wąwóz schodził w dolinę Czechówki, po zburzeniu murów obronnych utworzono długi zjazd po skarpie wzgórza. W miarę rozwoju miasta wąwóz stopniowo zasypywano, a na jego miejscu powstała ulica Rybna. Do 1524 roku zwana była ulicą Łazienną. Z nadania przywilejem królewskim w 1317 roku postawiono tu bowiem łaźnię wójtowską dla mieszkańców miasta, z której dochody od XVI wieku zasilały kasę miejską. Na skraju Lublina, przy jego średniowiecznych murach, ulica Łazienna przechodziła w plac, zwany początkowo Psią Górką. Tutaj w XVI wieku mieściła się woskobojnia, czyli wytwórnia wosku. Plac przemianowano później na Rybny, tu bowiem sprzedawano ryby łowione w Czechówce i jej rozlewiskach. W ślad za placem nazwę Rybnej otrzymała XVI-wieczna ulica i brama, która ją zamykała. Rejon ten można nazwać gospodarczą częścią Lublina, do której z początkiem XVI wieku została doprowadzona woda z miejskich wodociągów. Z placu przez Furtę Rybną na łąki nad Czechówką głębokim ściekiem określanym jako Cloaca Maxima wypływały wody opa­dowe oraz wszelkie nieczystości z tej części Sta­rego Miasta. Na placu zlokalizowane były budyn­ki miejskie: łaźnia i lupanar. Lupanar, zwany też prostibulum, czyli dom publiczny, zarządzany przez miejskiego kata, który urzędował w Baszcie Katowskiej na skarpie (w pobliżu dzisiejszej kamienicy przy ulicy Kowalskiej 5). W 1874 roku zostało wybudowane prowadzące w dół, do ulicy Kowalskiej przejście, które funkcjonuje do dzisiaj i jest zwane od niedawna Zaułkiem Hartwigów. Powstałe wówczas schody istnieją do dziś.

Historia

Badania archeologiczne prowadzone w ostatnich latach na placu i w jego bezpośrednim sąsiedztwie wykazały, że w jego obrębie znajdował się ściekowo-burzowy kanał w postaci naturalnego wąwozu lessowego dzielącego wzgórze staromiejskie na dwie części. Brał on swój początek w okolicach kościoła oo. dominikanów, następnie biegł po łuku ulic Złotej i Rybnej i docierał do ulicy Kowalskiej w miejscu obecnych schodów sprowadzających do niej z poziomu placu Rybnego. Po zurbanizowaniu wzgórza staromiejskiego ten własnie ostatni odcinek dawnego wąwou zbierał ścieki, a także nadmiar wód opadowych – pełnił więc zarazem rolę otwartego kanału burzowego. Wylot tego kanału miał kształt dużej półkolistej arkady umieszczonej u dołu bardzo wysokiego w tym miejscu muru obronnego, jak to widzimy na fragmencie obrazu Pożar miasta Lublina z 1719 r.

W razie oblężenia wylot ten mógłby służyć nieprzyjacielowi jako miejsce przedarcia się w głąb murów, toteż arkada zabezpieczona była kratą drewnianą, dębową, okowaną, następnie zamienioną na kutą kratę żelazną. Przy gwałtownych deszczach napór wody wielokrotnie powodował wyłamywanie kraty i rujnację muru, o czym świadczą częste zapisy w Księgach Ekspensy. Sam kanał na stoku wzgórza był szeroki, otwarty, pierwotnie zapewne o nawierzchni gruntowej, potem wybrukowany. Używano dla niego określenia aquae decursus retro balneum, czyli za łaźnią; albo defluxum sordium ac sterquiliniorum publicorum. Zwano go też Canalium Publicum – jako główny kanał Starego Miasta.  

Poza reliktami głównego kanału odkryto również pozostałości kanałów doprowadzających do niego nieczystości (np. z kamienicy Grodzka 20/Rybna 14). Na placu odkryto także otwarty rynsztok uliczny zwany Cloaca Maxima, który funkcjonował na przełomie XVIII i XIX wieku, oraz XVI–XVIII-wieczne kanały ściekowe, składające się z koryta wykonanego z desek dębowych, umieszczonego wewnątrz konstrukcji w formie skrzyni. Część badaczy interpretuje je jako kanały ścieków produkcyjnych z browarów zgrupowanych we wnętrzu kamienicy Ku Farze 4/Rybnej 9.

W 2003 roku plac został wyremontowany: otrzymał nową nawierzchnię, elementy małej architektury i oświetlenia. Wymieniono także wysokie i długie na ponad 50 metrów schody, prowadzące z placu w kierunku położonej znacznie niżej ulicy Kowalskiej. Nawierzchnia placu została wyłożona kwadratowymi i prostokątnymi płytami z żółtego i ciemnego piaskowca z Radkowa i Brennej, natomiast ciągi piesze wokół placu zyskały mozaikową nawierzchnię z kostki granitowo-bazaltowej. Kamieniem zostały też obłożone murki oporowe od strony ulicy Przy Murze, nad zabudową ulicy Kowalskiej oraz gazony wokół drzew na placu, służące za siedziska. Autorem projektu przebudowy był Janusz Bielak z biura Apro.

Budynki wokół placu

Nieistniejący kościół oo. trynitarzy, obecnie tzw. pałac Pawęczkowskiego mieści się przy ulicy Rybnej 10/Noworybnej 4. Do 1751 roku istniały w tym miejscu trzy kamieniczki mieszczańskie (powstałe w II połowie XVII wieku), które w latach 1721–1751 przeszły na własność oo. trynitarzy. Do Lublinia trynitarze zostali sprowadzeni w 1728 roku przez hetmana i oboźnego koronnego księcia Jerzego Lubomirskiego, który osadził ich na Starym Mieście, zobowiązując się do ufundowania siedziby i kościoła. Fundację podjął w 1746 roku Mikołaj Łoś z Grodkowa. W 1751 roku rozpoczęto – nigdy nieukończoną – budowę późnobarokowego kościoła. W 1781 roku oo. trynitarze opuścili niedokończoną budowlę, przenosząc się do opustoszałych gmachów pojezuickich przy obecnym placu katedralnym. Nieukończony kościół trynitarski, popadający w ruinę, zakupili na publicznej licytacji w 1824 roku Jan i Tekla Pawęczkowscy, przeznaczając go na funkcje mieszkalne. Przebudowa, trwająca do 1838 roku, zakładała maksymalne wykorzystanie istniejących murów i sklepień dawnego kościoła. Elewacje otrzymały dekorację architektoniczną w stylu klasycystycznym. Od nazwiska właściciela oraz ze względu na reprezentacyjny wygląd zaczęto budynek określać mianem pałacu Pawęczkowskiego. Seweryn Sierpiński w Obrazie miasta Lublina z 1839 roku określał ten budynek jako jeden z najwspanialszych i największych w mieście. Do 1847 roku mieściła się tu rosyjska kwatera generalska. W późniejszym okresie budynek należał m.in. do Gerszona Rozenblata, Borucha Chalewicza Kolberga i Stefana Czakierta.

Literatura

Teodorowicz-Czerepińska J., Dokumentacja naukowo-historyczna wodociągu staromiejskiego w Lublinie, PP Pracownie Konserwacji Zabytków o/Lublin Pracownia dokumentacji naukowo-historycznej, Lublin 1987.
Denys M., Wyszkowski M., Lublin i okolice. Przewodnik, Idea MEDIA, Lublin 2000.
Niedbał A., Plac Marzeń, „Gazeta Wyborcza” 2003, nr 186.
Kawałko P., Nestorowicz Z. [red.], Lublin. Przewodnik, Gaudium, Lublin 2012.

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe