Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Plac Po Farze w Lublinie

Plac Po Farze jest jednym z najstarszych miejsc na Starym Mieście w Lublinie, kryjącym relikty zabudowy, sięgającej okresu średniowiecza. Wznoszący się tu w przeszłości kościół pw. św. Michała, będący pierwszą lubelską parafią, stanowił jeden z najbardziej istotnych elementów kształtujących panoramę miasta. Dziś o jego istnieniu świadczą fundamenty, odsłonięte i podwyższone w latach 2001–2002 oraz model z brązu, ukazujący wygląd fary odtworzony na podstawie źródeł.

Widok na Plac po Farze w Lublinie. Fotografia
Widok na Plac po Farze w Lublinie. Fotografia (Autor: Sztajdel, Piotr)

Spis treści

[RozwińZwiń]

Przestrzeń placu

Teren obecnego placu Po Farze został zasiedlony bardzo wcześnie. W czasie badań i nadzorów archeologicznych odkryto tu obiekty i zabytki ruchome kultury pucharów lejkowatych pochodzące z przedziału czasowego 3200–2500 lat p.n.e. Następne ślady osadnictwa na tym terenie związane są z okresem wczesnego średniowiecza. W południowo-wschodniej części placu odkryto relikty czterech chat półziemiankowych, z których jedna odsłonięta w całości miała w rzucie 4 x 4 m. Zabudowa mieszkalna istniała tu w okresie pomiędzy IX wiekiem a pierwszą połową XI wieku. W XII wieku na placu istniało cmentarzysko o cechach chrześcijańskiej nekropolii przykościelnej. Być może pochówki zaczęto tu składać jeszcze wcześniej, w II połowie XI wieku. Ze względu na charakter cmentarza należy przypuszczać, iż w XII wieku, a być może już w II połowie XI wieku na placu stał kościół. Mógł to być kościół drewniany lub niewielki murowany. Relikty tej świątyni nie zachowały się, natomiast do chwili obecnej przetrwały relikty następnego kościoła.

Historia

Rocznik Traski z XIV wieku podaje, iż w 1282 roku Leszek Czarny zwyciężył Jadźwingów nad Narwią i zwrócił cały łup zabrany przez nich z Lublina. Przed bitwą przyśnił mu się Archanioł Michał. Jan Długosz dodaje, że z wdzięczności za odniesione zwycięstwo po powrocie z wyprawy wojennej książę Leszek założył w Lublinie kościół parafialny pod wezwaniem św. Michała „jako sprawcy swojego triumfu i pełnego powodzenia”. Według miejscowego podania Leszek Czarny miał ów „cudowny sen” na tym samym miejscu, na którym zbudowano kościół, a pień dębu, pod którym spał, zachowano na pamiątkę pod wielkim ołtarzem.

Po przebudowach, które miały miejsce w I połowie XIV wieku, kościół św. Michała otrzymał cechy architektury gotyckiej. Po najeździe tatarskim w 1341 roku nastąpiła kolejna odbudowa, a w XV wieku wzniesiono wysoką wieżę „na pięć mil z dala widzianą”. W następnym stuleciu fara stała się kościołem kolegialnym. Wokół otaczającego kościół cmentarza wzniesiono domy prałatów, kanoników, służby kościelnej, mieściły się tu także szpital i szkoła. Przy kolegiacie działała konfraternia muzyków, gromadziły się cechy i stowarzyszenia religijne.

Po przeniesieniu siedziby biskupa z Krasnegostawu do Lublina kościół św. Michała w latach 1826–1832 (do czasu wyremontowania kościoła pojezuickiego) pełnił funkcję katedry. Od końca wieku XVIII niszczał jednak coraz bardziej. Mimo kolejnych prób remontów budowla groziła zawaleniem. W 1846 roku bez sprzeciwu władz kościelnych i społeczeństwa podjęto decyzję o jej rozbiórce. Około połowy XIX wieku rozebrano także fragmenty murów i umocnień obronnych w bezpośrednim sąsiedztwie kościoła, oraz mieszkalną kondygnację strychową dawnego Domu Wikariuszy, łącznie z górnymi partiami baszty obronnej (do poziomu obecnego gzymsu wieńczącego).

Miejsce po rozebranej farze w 1857 roku przeznaczono na skwer miejski. „Przy ul. Grodzkiej Plac św. Michała zostaje dalej porządkowany, a dla urządzenia tamże trawników sprowadziłem nasienie trawy z Hamburga” – pisał Feliks Bieczyński, znany propagator urządzenia terenów zielonych w mieście, założyciel Ogrodu Saskiego. Do końca XIX wieku skwer pozostawał prawdopodobnie zaniedbany i opuszczony, gdyż według relacji Józefa Dutkiewicza „dopiero ok. 1899 roku ogrodzono go, obsiano trawą i ustawiono na cokole krzyż kamienny, ku upamiętnieniu miejsca, w którym stała świątynia”. Na początku XX wieku plac miał kształt nieregularnego pięcioboku, z przypadkowym układem zieleni, zacierającym układ dawnego kościoła. W latach 1909–1910 na całej szerokości placu od strony ulicy Grodzkiej, wykonano nowe, metalowe, ażurowe ogrodzenie, wsparte na betonowym cokole. W okresie międzywojennym dokonano kolejnych zmian w urządzeniu placu, wprowadzając nasadzenia roślinne, mające uczytelniać domniemany przebieg fundamentów fary św. Michała. Kontynuacją tego kierunku zmian, miał być niezrealizowany projekt z okresu okupacji, autorstwa J. Maciejewskiego, zakładający wprowadzenie w przestrzeń placu szerokiej gamy rabat i kwietników, dzielonych alejkami spacerowymi.

Właściwy kierunek rewaloryzacji placu Po Farze wyznaczył w latach 1937–38 ówczesny konserwator zabytków Józef Edward Dutkiewicz, doprowadzając do „odsłonięcia fundamentów kościoła św. Michała i urządzenia placu z pokazaniem w terenie dawnego planu kościoła”. Prace te zostały poprzedzone badaniami archeologicznymi i stały się bezpośrednim powodem umieszczenia fundamentów na liście zabytków miasta Lublina. W okresie powojennym, przy okazji obchodów dziesięciolecia PRL plac bezmyślnie splantowano, wprowadzając w jego obszar przypadkowe elementy zagospodarowania, takie jak fontanna (w obrysie dawnego prezbiterium), mur oporowy i kilka drzew. Ponadto w wyniku niekontrolowanych podziałów własności, nastąpił podział placu na dwie niezależne części (z granicą przebiegającą w poprzek prezbiterium kościoła św. Michała).

Doceniając wagę miejsca oraz potrzebę rewaloryzacji wyznaczonej przez kanony sztuki konserwatorskiej, Lubelski Oddział Pracowni Konserwacji Zabytków (w ramach wewnętrznego konkursu) wyłonił w 1982 roku koncepcję ekspozycji fundamentów kościoła św. Michała, opracowaną przez architekta Jacka Cieplińskiego. Jej bezpośrednią kontynuacją jest „Projekt zagospodarowania Placu po Farze” opracowany (staraniem służb konserwatorskich i ówczesnych władz miejskich) w 1995 roku przez Cieplińskiego, w ramach IV Resortowego Programu Ministerstwa Kultury i Sztuki „Ratowanie Miast Historycznych”. Wśród konkursowych prac lubelskich PKZ-ów znalazły się również propozycje przywrócenia w obręb placu pełnej kubatury kościoła św. Michała bądź ażurowej, metalowej konstrukcji przestrzennej (na części rzutu kościoła) mającej stanowić ważne wertykalne dopełnienie luki w panoramie miejskiej Lublina.

Przeznaczony do realizacji projekt architekta Jacka Cieplińskiego założył obniżenie poziomu placu do rzędnej 192,50, czyli od zera przy ulicy Grodzkiej do ok. 160 cm przy wylocie ulicy Archidiakońskiej, co umożliwiło odkrycie murów fundamentowych kościoła. Aby zminimalizować powstałą w ten sposób różnicę poziomów, zaprojektowano taras widokowy, związany przestrzennie i funkcjonalnie z budynkiem dawnego Domu Wikariuszy. Taras wyłożono granitową kostką brukową i płytami z piaskowca, a jego wystrój dopełnia brązowy odlew bryły kościoła św. Michała, wykonany przez Marię Marek-Prus, który stanął na placu w grudniu 2008 roku. Projekt założył także obniżenie rzędnych terenu przy elewacji wschodniej dawnego wikariatu, dla wyeksponowania pełnej wysokości kryjących się w nim murów baszty.

Budynki wokół placu

Dom Wikariuszy, zwany również Mansjonarskim (ul. Archidiakońska 9) jest adaptacją średniowiecznej baszty obronnej i fragmentu muru obronnego, który dzieli obecnie budynek na dwa trakty i ma swój dalszy przebieg poza jego obrębem. Baszta dostawiona do muru w II połowie XIV wieku, zajmuje obecnie północno-wschodni narożnik obiektu. Prawdopodobnie już w I połowie XVI wieku basztę przeznaczono na dom mieszkalny dla wikariuszy kościoła św. Michała. Funkcja mieszkalna obiektu przetrwała do czasu zniesienia kolegiaty w 1819 roku (wikariuszy przeniesiono wówczas do kolegium jezuickiego) i utrzymywana była po przejściu w ręce prywatne – od połowy XIX wieku po lata 80. XX wieku. Obecny wygląd budynku jest efektem prac przeprowadzonych na przełomie XX i XXI wieku, w wyniku których m.in. wyodrębniono basztę obronną w elewacjach barwionym tynkiem w kolorze cegły oraz obniżono poziom gruntu od strony skarpy, pokazując pełny wykrój otworu bramnego baszty.

Plebania (ul. Grodzka 11) – pierwotnie drewniana, zniszczona w czasie pożaru w 1575 roku, odbudowana najprawdopodobniej na początku XVII wieku, zajmuje całą pierzeję północną placu Po Farze i narożnik ulicy Grodzkiej. Od 1816 do 1832 roku dom był siedzibą kapituły katedralnej. Następnie dawną plebanię przeznaczono na mieszkanie biskupa Wojakowskiego, jako prałata archidiakona katedry lubelskiej.

Konfiskata majątku należącego do kościoła św. Michała nastąpiła na przełomie lat 1869–1870 na podstawie ukazu z 1865 roku. Wtedy też budynek plebanii przeszedł na własność skarbu państwa. Następnie został przekazany miejscowej gminie żydowskiej, która urządziła w nim przytułek dla dzieci i starców. W marcu 1942 roku, podczas likwidacji getta przez Niemców, ponad setkę dzieci z ochronki wywieziono samochodami ciężarowymi na łąki na Tatarach i tam zamordowano. Po wojnie w początkowym okresie (1944–1946) w budynku tym mieścił się dom starców, a w latach 1947–1970 społeczny, a później państwowy Dom Dziecka. Pierwszego października 1970 roku budynek został przekazany Młodzieżowemu Domowi Kultury, który użytkuje obiekt do dzisiaj pod nazwą Młodzieżowy Dom Kultury „pod Akacją”.

Widok z placu

Godny uwagi jest także roztaczający się ze skraju placu Po Farze widok na wschodnią część Lublina, nad dolinę, gdzie spotykają się trzy rzeki: Bystrzyca, Czechówka i Czerniejówka. Na lewo wznosi się wzgórze Czwartek z kościołem pw. św. Mikołaja. To właśnie tu archeolodzy odkryli ślady najstarszego miasta z przełomu VI i VII wieku. Z tego miejsca widać też Zamek Lubelski z donżonem i kaplicą pw. Trójcy Świętej. Za Zamkiem rozciąga się dzielnica Kalinowszczyzna z kościołem pw. św. Agnieszki z własnym placem targowym o nazwie Słomiany Rynek. Niżej, pod Zamkiem, widzimy kościół pw. św. Wojciecha z kompleksem poszpitalnym św. Łazarza.

Literatura

Denys M., Wyszkowski M., Lublin i okolice. Przewodnik, Idea MEDIA, Lublin 2000.
Mitrus E., Początki kościoła św. Michała w Lublinie, [w:] Lublin przez wieki. Szkice z badań archeologicznych, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków, Lublin 2004.
Kopciowski D., Plac po Farze w Lublinie, [w:] II Dni Fotografii im. Edwarda Hartwiga, Koło Fotograficzne UMCS – Grupa Fotografów Lubelskich, Lublin 2008.
Smaga D., Fara gotowa, plac się zmieni, dziennikwschodni.pl, 12.12.2008, [online:] http://www.dziennikwschodni.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20081212/LUBLIN/808192367], [dostęp:] 28.02.2013.
Kawałko P., Nestorowicz Z. [red.], Lublin. Przewodnik, Wydawnictwo Gaudium, Lublin 2012.

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Historie mówione

Inne materiały

Słowa kluczowe