Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Plac Litewski w Lublinie

Plac, którego obecna nazwa stała się popularna dopiero w latach 20. XIX wieku, jest ważnym miejscem nie tylko w historii Lublina, ale też całego kraju.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Przestrzeń placu

Plac Litewski został usytuowany na terenie dawnego przedmieścia zwanego Krakowskim, stanowiącego przedpole bamy miejskiej prowadzącej na stary trakt krakowski. Teren dzisiejszego placu znajdował się pomiędzy głównym traktem handlowym miasta a starą drogą biegnącą wzdłuż posiadłości świętoduskich ku Wieniawie.
 
Zarys miejsca, na którym zlokalizowany jest dzisiejszy plac Litewski można znaleźć na planie Lublina z 1783 roku wykonanym przez Jana Nepomucena Łąckiego. Teren dzisiejszego placu znajdował się poza zwartą zabudową Krakowskiego Przedmieścia. Od tego miejsca rozciągały się tereny należące do jurydyk ziemiańskich i kościelnych. Sam plac ma kształt trójkąta. Stronę północną stanowią posesje Potockich, Sanguszków i Czartoryskich, stronę południową zabudowania kapucynów, stronę południową zabudowania bonifratrów. Na planie nie została zaznaczona nazwa placu.
 
Przestrzeń placu powstała dopiero podczas działalności w Lublinie Komisji Województwa Lubelskiego (od 1816 roku), która poprzez wybudowanie traktu warszawskiego, wytrasowanie placu musztry dla wojska i zlokalizowanie na tym terenie siedzib władz wojewódzkich i powiatowych, przyczyniła się do uformowania placu Litewskiego. W 1839 roku Seweryn Sierpiński w swoim przewodniku Obraz miasta Lublina posłużył się po raz pierwszy nazwą plac Litewski. Wtedy plac stał się „centrum Lublina” i zasadniczo utrzymuje tę funkcję do dziś.

Dzisiejszy wygląd placu powstał w latach 60. XX wieku. Główne założenie opracowanego wtedy projektu to: utworzenie w południowej części placu rodzaju przestrzeni publicznej oraz podzielenie części południowej. Przed dawnym gmachem Rządu Gubernialnego zachowano wysoką zieleń i skwer.

 

Historia

W 1569 roku Zygmunt August odebrał tu od księcia pruskiego Albrechta Fryderyka hołd i przysięgę lenną, zaś podczas podpisywania w tym samym roku Unii Lubelskiej, plac był miejscem obozowania posłów litewskich.
 

W połowie XVII wieku w części zachodniej placu osiedli ojcowie bonifratrzy. Po kasacie zakonu i wyburzeniu zabudowań klasztornych, wytyczono tu plac Musztry przeznaczony dla rosyjskich żołnierzy. W tym czasie na placu znajdował się także sobór prawosławny. Traktowany przez Lublinian jako symbol rusyfikacji, został rozebrany w 1922 roku, zaś materiał z rozbiórki przeznaczono na budowę Domu Żołnierza.

W 1826 roku, z inicjatywy ks. Stanisława Staszica, w pobliżu placu Musztry, umieszczono obelisk upamiętniający zawarcie unii polsko-litewskiej. Zastąpił on zniszczony przez Rosjan wcześniejszy monument wystawiony w 1569 roku przez Zygmunta Augusta. Klasycystyczny, żeliwny obelisk zdobią złocone płaskorzeźby wykonane przez Pawła Malińskiego, ucznia Bertela Thorvaldsena. Polskę przedstawia kobieca postać odziana w rzymską togę z koroną królewską na głowie. U jej stóp umieszczona została tarcza zawierająca godło – piastowskiego orła. Litwę symbolizuje kobieta w greckim chitonie z książęcą mitrą na głowie i herbem Pogoni.

Po drugiej stronie placu znajduje się wystawiony w 1795 roku pomnik Konstytucji 3 Maja, będący w latach 80. XX wieku, a szczególnie w okresie stanu wojennego, symbolem niezawisłości narodowej. Obok znajduje się Grób Nieznanego Żołnierza. Niegdyś spoczywały w nim prochy obrońców Lwowa, jednak jeszcze w latach 20. XX wieku został on przekształcony w pomnik zawierający ziemię z kilku pól bitewnych.

W okresie powojennym, gdy plac nosił imię Józefa Stalina, na jego środku postawiono pomnik Wdzięczności Armii Radzieckiej w formie odlanej z brązu postaci radzieckiego żołnierza trzymającego w ręku sztandar. Dla mieszkańców miasta był on symbolem politycznej niewoli i zależności. Pomnik został usunięty w 1990 roku. Obecnie na jego miejscu znajduje się konny posąg marszałka Piłsudskiego.

Budynki wokół placu

Plac Litewski otaczają dawne pałace magnackie pełniące rolę obiektów użyteczności publicznej. Pałac Lubomirskich (zwany mylnie Poradziwiłłowski), po przejęciu przez Skarb Państwa, został przeznaczony na siedzibę władz gubernialnych i Urząd Wojewódzki. Był on dla Lublinian, wraz z wystawionym w 1860 roku gmachem Rządu Gubernialnego, symbolem rosyjskiej władzy.

Budynek Rządu Gubernialnego zasłynął w roku 1944, kiedy to miał tutaj swoją siedzibę Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego z Bolesławem Bierutem na czele. Od strony wschodniej plac Litewski zamyka okazały budynek hotelu Europa. We wrześniu 1939 roku w hotelowej restauracji zjedli obiad ówcześni sojusznicy – Rosjanie i Hitlerowcy, który w ten sposób uczcili swoje zwycięstwo nad Polską.

Na miejscu obecnego placu przed domem towarowym, znajdował się luksusowy hotel Victoria zniszczony podczas działań wojennych w lipcu 1944 roku. Z tego miejsca wyruszyli do Warszawy w celu przekazania władzy Józefowi Piłsudskiemu - twórcy pierwszego Rządu Polski Niepodległej–  Ignacy Daszyński i Edward Rydz-Śmigły. W hotelu Victoria wielokrotnie zatrzymywał się także sam Józef Piłsudski, co upamiętniała tablica odsłonięta w 1936 roku.

Od strony południowej plac Litewski zamyka kompleks zabudowań kościoła i klasztoru oo. kapucynków. W czasie powstania styczniowego, jeden z zakonników – brat E. Nowakowski – był cywilnym naczelnikiem miasta, a w klasztorze znajdowało się archiwum powstańcze. W ramach popowstańczych represji majątek klasztoru został skonfiskowany przez zaborców, a zakonnicy powrócili do Lublina dopiero po odzyskaniu przez Polskę niepodległości.

Przy południowej pierzei placu Litewskiego mieści się budynek Poczty Polskiej wzniesiony w roku 1861 i rozbudowany w latach 20. XX wieku. W 1924 roku uroczystego otwarcia poczty dokonał marszałek Józef Piłsudski. Pomiędzy zabudowaniami klasztoru a pocztą znajduje się niewielki placyk utworzony w miejscu wyburzonych podczas bombardowania 9 września 1939 roku kamienic przylegających do budynku poczty. W jednej z kamienic zginął lubelski poeta – Józef Czechowicz, któremu poświęcony jest pomnik.

Od strony południowo-zachodniej plac Litewski zamyka neobarokowy gmach dawnej Kasy Przemysłowców Lubelskich – obecnie hotel Lublinianka – zaś od strony zachodniej – budynek dawnego Banku Polskiego wzniesiony w latach 1912–1914, będący nadal siedzibą instytucji finansowych.

 
Opracowała Joanna Zętar

 

Literatura

Dybała J., Plac Litewski w Lublinie. Dzieje zabudowy i założenia urbanistycznego, „Roczniki Humanistyczne”, T. XX (1972), z. 5, s. 71–101.
Lublin w trzech dekoracjach – przekształcenia krajobrazu w XX wieku. Panel dyskusyjny, [w:] II Dni Fotografii im. E. Hartwiga. Lublin 13-17 mają 2008, s. 122–143.
Łopaciński H., Pomnik Unii w Lublinie 1569, „Tygodnik Ilustrowany”, R. 1906, nr 3, s. 42.
Plac Litewski w Lublinie. Studium architektoniczno-krajobrazowe, Lublin 2000
.

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Audio

Inne materiały

Słowa kluczowe