Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Plac Dworcowy w Lublinie

Plac Dworcowy, przy którym od ponad stu lat funkcjonuje dworzec PKP, stanowi ważny węzeł komunikacyjny Lublina, a zarazem świadectwo historii. Budynek dworca, przebudowany w latach 30. XX wieku, reprezentuje styl eklektyczny, natomiast pozostałe rozmieszczone w obrębie placu elementy kompleksu dworcowego zachowały, mimo modernizacji, charakter budownictwa przemysłowego z końca XIX wieku.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Przestrzeń placuBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Powstanie placu Dworcowego związane jest z budową linii kolejowej, która w 1877 roku połączyła Lublin z Warszawą i Kowlem. O przebieg jej lubelskiego odcinka toczyły się długie spory. Pierwsze projekty powstały na początku lat 60. XIX wieku. Na wieść o tyczeniu drogi żelaznej rozpoczęły się spekulacje nieruchomościami w przewidywaniu zysków zarówno przy wykupie ziemi przez kolej, jak i poprzez wzrost wartości parcel budowlanych i budynków w pobliżu projektowanej stacji kolejowej. Dyskusje o lokalizacji pierwszego dworca trwały w Lublinie przez 15 lat. Rozważano lokalizacje na przedmieściach: Ponikwoda, Czwartek, Tatary i Piaski. Decyzja zapadła dopiero w marcu 1875 roku – ostatecznie zwyciężyła koncepcja inżyniera gubernialnego Feliksa Łodzi-Bieczyńskiego, by poprowadzić tory od strony Wrotkowa, a dworzec umiejscowić na terenie wsi Bronowice.

Miejsce pod budowę dworca zostało wybrane daleko od śródmieścia, ale za to na najbardziej uprzemysławiających się terenach miasta. Dworzec stanął zatem w pasie ziemi między rzeką Czerniejówką a przedmieściem Piaski, w pobliżu placu Bychawskiego.

HistoriaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Roboty budowlane rozpoczęto 10 sierpnia 1855 roku po uroczystym nabożeństwie i poświęceniu placu przez prawosławnego duchownego Lebiediewa. Przedsiębiorcą budowy dworca był rosyjski kupiec Frumkin, który zatrudnił przy budowie niemal wyłącznie robotników rosyjskich sprowadzonych z guberni smoleńskiej i kałuskiej. Nadzór techniczny nad budową sprawował Polak, inż. Władysław Kraczkiewicz. Dworzec zaprojektował inż. Witold Lanci, budowniczy Towarzystwa Kolei Nadwiślańskiej. Projekt był maksymalnie oszczędny, ograniczający do minimum wygody pasażerów. Wyrazem „gustu i staranności kierownika robót”, chwalonych przez ówczesną „Gazetę Lubelską”1 były bujne trawniki od frontu i kompozycja dekoracyjna z rur w kształcie sztucznych skał z tryskającym zdrojem – pierwszą w Lublinie fontanną, zasilaną z wodociągu kolejowego. W jednej z dwóch kamienic naprzeciwko dworca mieszkał naczelnik parowozowni.

Kolej Nadwiślańską otwarto 29 sierpnia 1877 roku. Na początku lat 90. XIX wieku w przewidywaniu budowy linii Lublin–Łuków oraz tzw. kolei tomaszowskiej, Zarząd Kolei Nadwiślańskiej zdecydował się na rozbudowę dworca przez dobudowanie skrzydła do strony zachodniej. W parterowej przybudówce znalazły miejsce gabinet i kancelaria zawiadowcy oraz telegraf. Przebudowę przeprowadził w latach 1893–1894 inż. Jan Albrycht.

W czasie I wojny światowej ustępujące wojska rosyjskie spowodowały częściowe zniszczenie budynku. Pocisk artyleryjski zniszczył dach i wywołał pożar w restauracji. Wojska kolejowe armii austro-węgierskiej, które zajęły stację, dokonały prowizorycznej odbudowy dworca.

Po odzyskaniu niepodległości radomska DOKP zdecydowała się na odbudowę po zniszczeniach wojennych i modernizację lubelskiego dworca. Projekt przebudowy w eklektycznym stylu „dworkowym” opracował inż. Romuald Müller, ówczesny naczelnik wydziału architektonicznego warszawskiej DOKP. Dworzec przebudowano w latach 1924–1925. W 1928 roku prowadzono także prace w obrębie placu, m.in. obniżono jego poziom o ok. 1,20 m, co spowodowało, że do głównego wejścia na dworzec trzeba było wybudować schody. Nad wejściem tym Müller zaprojektował, wkomponowanego w attykę, stylizowanego orła białego z koroną, różniącego się jednak znacznie od obowiązującego wówczas godła państwowego. Orzeł wykonany był z cegły i cementu. Na elewacji dworca przetrwał zaledwie 15 lat – został zniszczony po zajęciu Lublina przez okupantów hitlerowskich.

W latach 1984–1986 budynek dworca został zmodernizowany wg projektu mgr inż. arch. Jerzego Bortkiewicza, a wystrój plastyczny opracował artysta plastyk mgr Leszek Dziekoński z PSP.

W okresie PRL plac nosił nazwę placu Wójtowicza. Wtedy też funkcjonowały tam tymczasowy dworzec PKS i zajezdnia MPK. W pobliżu zajezdni znajdowała się gazownia z lat 1879–1882, którą w latach 1975–1976 rozebrano.

W latach 90. XX wieku została przeprowadzona modernizacja kompleksu dworcowego. Autorem projektu z 1994 roku był mgr inż arch Krzysztof Moczydłowski z Przedsiębiorstwa Państwowe Biuro Projektów Kolejowych. Przebudowa objęła m.in. powiększenie placu przeddworcowego i wprowadzenie obudowy szklanej bocznych skrzydeł dworca.

O związkach dworca z historią świadczy pomnik oraz wmurowane w ściany cztery tablice pamiątkowe. Najstarsza z nich, od strony peronu, przypomina o udziale lubelskich kolejarzy w odzyskaniu przez Polskę niepodległości po latach zaborów, natomiast pomnik – Krzyż Kolejarskiej Doli (ustawiony z białych szyn obok lokomotywowni) – upamiętnia kolejarską „Solidarność” i lipcowy strajk z 1980 roku.

Budynki wokół placuBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Wraz z dworcem pod koniec XIX wieku zostały wzniesione pozostałe budynki, stanowiące części składowe kompleksu dworcowego:
budynek parowozowni oddany do użytku równolegle z dworcem kolejowym (sierpień 1877),
żelazny most kolejowy na Bystrzycy (1877),
budynek apteki kolejowej (ostatnia ćwierć XIX wieku),
budynek administracyjny parowozowni (ostatnia ćwierć XIX wieku),
budynek warsztatów parowozowni (przed I wojną światową i lata 20. XX wieku),
– budynek, w którym mieścił się posterunek Policji Kolejowej i noclegownia drużyn konduktorskich (lata 20. XX wieku),
budynek oddziału elektroenergtycznego, biuro (przełom XIX i XX wieku).

Kompleks budynków dworcowych zachował, mimo remontów i częściowej modernizacji, charakter architektury typowej dla budownictwa przemysłowego przełomu XIX i XX w. Jako przykład takiego budownictwa służyć może budynek apteki wybudowany w ostatniej ćwierci XIX wieku na gruntach, gdzie poprzednio znajdowały się: drewniany dom mieszkalny i zabudowania gospodarcze oraz budynek dla zawiadowcy stacji. Jest to budynek parterowy na planie litery „L”, murowany z cegły, z wykorzystaniem elementów konstrukcji drewnianej jako dekoracyjnych. Jest nadal użytkowany zgodnie ze swoim pierwotnym przeznaczeniem – podobnie jak znajdujący się po przeciwnej stronie placu gmach Urzędu Pocztowego Lublin 2, wzniesiony w latach 1927–1929 według projektu arch. Bohdana Kelles-Krauzego.

 

Opracowała Emilia Śliwczyńska

 

PrzypisyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1 cyt. za: P. Kawałko, Z. Nestorowicz, Lublin. Przewodnik, Gaudium, Lublin 2012, s. 399.

 

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Gawarecki H., Gawdzik C., Ulicami Lublina. Przewodnik, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1976.
Gawarecki H., Gawdzik C., Lublin i okolice. Przewodnik, Sport i Turystyka, Warszawa 1980.
Koziejowski W., Karty ewidencyjne zabytków architektury i budownictwa: Apteka, Dworzec PKP, Zespół Stacji Lublin, 1990.
Moczydłowski K., Modernizacja Dworca PKP w Lublinie, Przedsiębiorstwo Państwowe Biuro Projektów Kolejowych, 1994.
Kawałko P., Nestorowicz Z. [red.], Lublin. Przewodnik, Gaudium, Lublin 2012.

Powiązane artykuły

Powiązane miejsca

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe