Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Plac Dworcowy w Lublinie

Plac Dworcowy, przy którym od ponad stu lat funkcjonuje dworzec PKP, stanowi ważny węzeł komunikacyjny Lublina, a zarazem świadectwo historii. Budynek dworca, przebudowany w latach 30. XX wieku, reprezentuje styl eklektyczny, natomiast pozostałe rozmieszczone w obrębie placu elementy kompleksu dworcowego zachowały, mimo modernizacji, charakter budownictwa przemysłowego z końca XIX wieku.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Przestrzeń placu

Powstanie placu Dworcowego związane jest z budową linii kolejowej, która w 1877 roku połączyła Lublin z Warszawą i Kowlem. O przebieg jej lubelskiego odcinka toczyły się długie spory. Pierwsze projekty powstały na początku lat 60. XIX wieku. Na wieść o tyczeniu drogi żelaznej rozpoczęły się spekulacje nieruchomościami w przewidywaniu zysków zarówno przy wykupie ziemi przez kolej, jak i poprzez wzrost wartości parcel budowlanych i budynków w pobliżu projektowanej stacji kolejowej. Dyskusje o lokalizacji pierwszego dworca trwały w Lublinie przez 15 lat. Rozważano lokalizacje na przedmieściach: Ponikwoda, Czwartek, Tatary i Piaski. Decyzja zapadła dopiero w marcu 1875 roku – ostatecznie zwyciężyła koncepcja inżyniera gubernialnego Feliksa Łodzi-Bieczyńskiego, by poprowadzić tory od strony Wrotkowa, a dworzec umiejscowić na terenie wsi Bronowice.

Miejsce pod budowę dworca zostało wybrane daleko od śródmieścia, ale za to na najbardziej uprzemysławiających się terenach miasta. Dworzec stanął zatem w pasie ziemi między rzeką Czerniejówką a przedmieściem Piaski, w pobliżu placu Bychawskiego.

Historia

Roboty budowlane rozpoczęto 10 sierpnia 1855 roku po uroczystym nabożeństwie i poświęceniu placu przez prawosławnego duchownego Lebiediewa. Przedsiębiorcą budowy dworca był rosyjski kupiec Frumkin, który zatrudnił przy budowie niemal wyłącznie robotników rosyjskich sprowadzonych z guberni smoleńskiej i kałuskiej. Nadzór techniczny nad budową sprawował Polak, inż. Władysław Kraczkiewicz. Dworzec zaprojektował inż. Witold Lanci, budowniczy Towarzystwa Kolei Nadwiślańskiej. Projekt był maksymalnie oszczędny, ograniczający do minimum wygody pasażerów. Wyrazem „gustu i staranności kierownika robót”, chwalonych przez ówczesną „Gazetę Lubelską”1 były bujne trawniki od frontu i kompozycja dekoracyjna z rur w kształcie sztucznych skał z tryskającym zdrojem – pierwszą w Lublinie fontanną, zasilaną z wodociągu kolejowego. W jednej z dwóch kamienic naprzeciwko dworca mieszkał naczelnik parowozowni.

Kolej Nadwiślańską otwarto 29 sierpnia 1877 roku. Na początku lat 90. XIX wieku w przewidywaniu budowy linii Lublin–Łuków oraz tzw. kolei tomaszowskiej, Zarząd Kolei Nadwiślańskiej zdecydował się na rozbudowę dworca przez dobudowanie skrzydła do strony zachodniej. W parterowej przybudówce znalazły miejsce gabinet i kancelaria zawiadowcy oraz telegraf. Przebudowę przeprowadził w latach 1893–1894 inż. Jan Albrycht.

W czasie I wojny światowej ustępujące wojska rosyjskie spowodowały częściowe zniszczenie budynku. Pocisk artyleryjski zniszczył dach i wywołał pożar w restauracji. Wojska kolejowe armii austro-węgierskiej, które zajęły stację, dokonały prowizorycznej odbudowy dworca.

Po odzyskaniu niepodległości radomska DOKP zdecydowała się na odbudowę po zniszczeniach wojennych i modernizację lubelskiego dworca. Projekt przebudowy w eklektycznym stylu „dworkowym” opracował inż. Romuald Müller, ówczesny naczelnik wydziału architektonicznego warszawskiej DOKP. Dworzec przebudowano w latach 1924–1925. W 1928 roku prowadzono także prace w obrębie placu, m.in. obniżono jego poziom o ok. 1,20 m, co spowodowało, że do głównego wejścia na dworzec trzeba było wybudować schody. Nad wejściem tym Müller zaprojektował, wkomponowanego w attykę, stylizowanego orła białego z koroną, różniącego się jednak znacznie od obowiązującego wówczas godła państwowego. Orzeł wykonany był z cegły i cementu. Na elewacji dworca przetrwał zaledwie 15 lat – został zniszczony po zajęciu Lublina przez okupantów hitlerowskich.

W latach 1984–1986 budynek dworca został zmodernizowany wg projektu mgr inż. arch. Jerzego Bortkiewicza, a wystrój plastyczny opracował artysta plastyk mgr Leszek Dziekoński z PSP.

W okresie PRL plac nosił nazwę placu Wójtowicza. Wtedy też funkcjonowały tam tymczasowy dworzec PKS i zajezdnia MPK. W pobliżu zajezdni znajdowała się gazownia z lat 1879–1882, którą w latach 1975–1976 rozebrano.

W latach 90. XX wieku została przeprowadzona modernizacja kompleksu dworcowego. Autorem projektu z 1994 roku był mgr inż arch Krzysztof Moczydłowski z Przedsiębiorstwa Państwowe Biuro Projektów Kolejowych. Przebudowa objęła m.in. powiększenie placu przeddworcowego i wprowadzenie obudowy szklanej bocznych skrzydeł dworca.

O związkach dworca z historią świadczy pomnik oraz wmurowane w ściany cztery tablice pamiątkowe. Najstarsza z nich, od strony peronu, przypomina o udziale lubelskich kolejarzy w odzyskaniu przez Polskę niepodległości po latach zaborów, natomiast pomnik – Krzyż Kolejarskiej Doli (ustawiony z białych szyn obok lokomotywowni) – upamiętnia kolejarską „Solidarność” i lipcowy strajk z 1980 roku.

Budynki wokół placu

Wraz z dworcem pod koniec XIX wieku zostały wzniesione pozostałe budynki, stanowiące części składowe kompleksu dworcowego:
budynek parowozowni oddany do użytku równolegle z dworcem kolejowym (sierpień 1877),
żelazny most kolejowy na Bystrzycy (1877),
budynek apteki kolejowej (ostatnia ćwierć XIX wieku),
budynek administracyjny parowozowni (ostatnia ćwierć XIX wieku),
budynek warsztatów parowozowni (przed I wojną światową i lata 20. XX wieku),
– budynek, w którym mieścił się posterunek Policji Kolejowej i noclegownia drużyn konduktorskich (lata 20. XX wieku),
budynek oddziału elektroenergtycznego, biuro (przełom XIX i XX wieku).

Kompleks budynków dworcowych zachował, mimo remontów i częściowej modernizacji, charakter architektury typowej dla budownictwa przemysłowego przełomu XIX i XX w. Jako przykład takiego budownictwa służyć może budynek apteki wybudowany w ostatniej ćwierci XIX wieku na gruntach, gdzie poprzednio znajdowały się: drewniany dom mieszkalny i zabudowania gospodarcze oraz budynek dla zawiadowcy stacji. Jest to budynek parterowy na planie litery „L”, murowany z cegły, z wykorzystaniem elementów konstrukcji drewnianej jako dekoracyjnych. Jest nadal użytkowany zgodnie ze swoim pierwotnym przeznaczeniem – podobnie jak znajdujący się po przeciwnej stronie placu gmach Urzędu Pocztowego Lublin 2, wzniesiony w latach 1927–1929 według projektu arch. Bohdana Kelles-Krauzego.

 

Opracowała Emilia Śliwczyńska

 

Przypisy

1 cyt. za: P. Kawałko, Z. Nestorowicz, Lublin. Przewodnik, Gaudium, Lublin 2012, s. 399.

 

Literatura

Gawarecki H., Gawdzik C., Ulicami Lublina. Przewodnik, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1976.
Gawarecki H., Gawdzik C., Lublin i okolice. Przewodnik, Sport i Turystyka, Warszawa 1980.
Koziejowski W., Karty ewidencyjne zabytków architektury i budownictwa: Apteka, Dworzec PKP, Zespół Stacji Lublin, 1990.
Moczydłowski K., Modernizacja Dworca PKP w Lublinie, Przedsiębiorstwo Państwowe Biuro Projektów Kolejowych, 1994.
Kawałko P., Nestorowicz Z. [red.], Lublin. Przewodnik, Gaudium, Lublin 2012.

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe