Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Pałac w Jakubowicach Murowanych

Dwór renesansowy w Jakubowicach Murowanych został wzniesiony przez Tęczyńskich w II połowie XVI wieku. W kolejnych wiekach często zmieniał właścicieli, którzy dokonywali przebudów. Obecny wygląd zawdzięcza przebudowie z XIX wieku, kiedy nadano jej kształt pałacu i wybudowano wieżę. 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Historia

W XV wieku Jakubowice były własnością Samborzeckich. Drogą dziedziczenia przeszły do rodziny Tęczyńskich. Na początku XVII wieku kluczem lubartowskim zarządzał Janusz Ostrogski w imieniu małoletniego syna, Dominika. W owym czasie podlubelski klucz wchodził w skład Ordynacji Ostrogskiej jako integralna część.

Dominik Ostrogski ożenił się z Katarzyną Sobieską. W wyniku śmierci Dominika i małoletności jego syna, Aleksandra, opiekę nad majątkiem przejął Jan Sobieski. Pretensje do zarządzania kluczem majątków lubartowskich miały także rodziny mężów siostry Aleksandra, Teofili z Ostrogskich Wiśniowieckiej, a następnie Lubomirskiej. Sytuacja majątku uległa dalszej komplikacji w wyniku śmierci ostatniego z Ostrogskich, Aleksandra. Ostatecznie majątek jakubowicki, jak i cały klucz lubartowski, trafiły w ręce Jakuba Sobieskiego, syna królewskiego.

Po śmierci Jakuba Sobieskiego majątek wrócił do sukcesorów Ostrogskich-Zasławskich, konkretnie do Marii Lubomirskiej, córki Teofili z Zasławskich. Maria w 1705 roku wniosła klucz lubartowski w wianie swemu mężowi, Pawłowi Karolowi Sanguszce.

W latach 70. XVIII wieku pałac przeszedł w ręce rodziny Szeptyckich. Ślady przebudowy z początków XIX wieku poczynione na prośbę Konstancji z Czackich Szeptyckiej widoczne są po dziś dzień.

W połowie XIX wieku pałac przeszedł w ręce rodziny Grodzickich. Bratanek nabywcy, Tadeusz, sprzedał pałac na początku lat 20. XX wieku. Przez kolejne dziesięciolecie właściciele zmieniali się dosyć często. W 1931 roku pałac zakupił Roman Laśkiewicz, właściciel fabryki Plage & Laśkiewicz. Podjął się remontu obiektu. Ze względu na trudności finansowe zmuszony był sprzedać budynek tuż przed wojną Gospodarce Rolnej.

Kampania 1939 roku rozpoczęła okres nienajlepszej kondycji pałacu. Zajęty przez wojska niemieckie, był atakowany przez wojska polskie jako punkt oporu Niemców. Podczas przemarszu wojsk radzieckich w 1944 roku pałac został zajęty i doszczętnie ograbiony. Po wojnie został przyznany PGR-owi, co przyczyniło się do jego dalszej dewastacji, a w konsekwencji – opuszczenia.

Prace zabezpieczające budynek przeprowadzano dwukrotnie: w latach 80. XX wieku oraz na początku XXI wieku. Obecnie budowla znajduje się w stanie trwałej ruiny.

Lokalizacja

Lublin, ul. Pliszczyńska 14–16 (dawniej Jakubowice Murowane)

Architekt

Nieznany

Bryła

Budowla założona na planie prostokąta z trójbocznym ryzalitem od wschodu i wieżą od południa. Zejście do piwnic od południowego-zachodu. Od północy kaplica pałacowa. Budowla w korpusie posiada trzy kondygnacje. Wieża czterokondygnacyjna.

Materiał i konstrukcja

Budynek murowany z cegły i kamienia wapiennego, łamanego. Brak dachu. W części zachodniej korpusu zachowane sklepienia kolebkowe i krzyżowe. Ruina schodów łamanych, dwubiegowych w klatce schodowej umieszczonej na osi budowli.

Elewacje

Elewacja frontowa wyburzona do poziomu piwnic. Centralnie umieszczona była klatka schodowa, dzieląca budowlę na dwie części: zachodnią, murowaną z cegły oraz wschodnią, murowaną z kamienia. W narożniku południowo-wschodnim zlokalizowano wieżę czterokondygnacyjną, a od północy kaplicę z wykuszem. Widoczne ślady boniowania na rogach budowli oraz zastosowanie sztucznego kamienia w obramieniach okien. Nad oknami motyw zdobniczy anioła i lilii. Okna w wieży prostokątne i podwojone połączone łukiem odcinkowym.

Wnętrze

W ruinie. Nieliczne relikty wystroju w postaci klinkieru i płytek ceramicznych.

Otoczenie

Budowla wolno stojąca w kompleksie pałacowo-parkowym. Wokół założenia wybudowano kilka budynków gospodarczych i mieszkalnych dla obsługujących pałac chłopów. Oprócz pałacu obecnie najstarszym budynkiem jest bażantarnia datowana na okres przebudowy rezydencji za Szeptyckich. Większość pozostałych budowli pochodzi z przełomu XIX i XX wieku. Cały kompleks znajduje się w parku krajobrazowym typu angielskiego.

Ciekawostki

Rodzinę Szeptyckich w ich rezydencji odwiedził stryj Konstancji z Czackich – Tadeusz Czacki. Na pamiątkę tej wizyty generał Wincenty Szeptycki, mąż Konstancji, wraz ze swymi ułanami usypał kopiec w parku.

Literatura

Lutostańska A., Jakubowice Murowane. Pałac z XVII–XX wieku, Warszawa 1959, archiwum WUOZ, sygn. 1781.
Stolarz M., Pałac w Jakubowicach Murowanych, Lublin 1985, archiwum WUOZ, sygn. 379.
Zwierzchowski R., Zespół pałacowo-parkowy, ulica Pliszczyńska 14/16, Lublin 2007, archiwum WUOZ, sygn. 4400.