Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Pałac Potockich w Lublinie

Pałac Potockich znany jest pod nazwą „stary kryminał”. Funkcję więzienia pełnił w latach 1792–1826. Po 1918 roku był siedzibą Głównego Komisariatu Policji Państwowej w Lublinie.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

ul. Staszica 3

Historia

Budowa pałacu rozpoczęła się w 1719 roku. Budowla była siedzibą Jerzego Potockiego, starosty grabowieckiego. W 1747 pałac poprzez działy rodzinne otrzymał najmłodszy syn Jerzego, Eustachy. W 1754 był marszałkiem Trybunału Koronnego i nakazał remont pałacu. Lubelska siedziba Potockich w niedługim czasie straciła na znaczeniu na rzecz nowo wybudowanego pałacu w Radzyniu Podlaskim. Syn Eustachego, Jan Nepomucen, przekazał pałac w 1789 roku na rzecz Skarbu Państwa. Ulokowano w nim skład skór. Obiekt w 1790 roku przejęły samowolnie władze miasta i uczyniły go koszarami kawalerii narodowej.
W 1792 roku w dawnym pałacu Potockich umieszczono więzienie. Swoją siedzibę miało przez ponad trzydzieści lat, a po wybudowaniu nowego więzienia, na Zamku, w 1826 roku, budowlę niegdyś reprezentacyjną zaczęto powszechnie nazywać „starym kryminałem”.
W gestii wojska budynek pozostawał do 1918 roku. Następnie stał się siedzibą Głównego Komisariatu Policji Państwowej w Lublinie. Podczas działań wojennych we wrześniu 1939 roku budynek został lekko uszkodzony.
Po wojnie nadal pełnił funkcję siedziby organów ścigania. Tym razem była to Milicja Obywatelska. W pałacu koszarowano Zmechanizowane Oddziały Milicji Obywatelskiej.
W 1981 budynek w całości przekazano na potrzeby Specjalnej Zasadniczej Szkoły Zawodowej. Niestety, budynek nie był przez te wszystkie lata należycie konserwowany. Nowy właściciel – od 1994 roku jest nim Katolicki Uniwersytet Lubelski – powoli doprowadza obiekt do stanu pełnej restauracji.

Architekt

Nieznany; przekształceń obiektu na potrzeby więzienia dokonywał Ferdynand Mercksen.

Bryła

Korpus pałacu dwukondygnacyjny, stanowi północne zamknięcie dziedzińca pałacowego. Korpus połączony z dwiema parterowymi oficynami zamykającymi dziedziniec od wschodu i zachodu. Od południa, na osi frontonu, znajdował się mur z kratami w kształcie łuków. Dziedziniec to dawny kwaterowy ogród typu włoskiego. Budowla posiada dach dwuspadowy, obniżony w stosunku do oryginalnego.

Materiał, konstrukcja

Pałac murowany z cegły, dach z blachy. Po licznych przebudowach zastąpiono oryginalne materiały budowlane, wtórnymi.

Elewacja

Nadbudowano oficyny o dodatkową kondygnację. Na potrzeby więzienia skuto dekoracje przyokienne, a same otwory okienne zmniejszono. Obniżono dach, oraz włączono obiekt w pierzejową zabudowę ulicy, zacierając kompletnie cechy obiektu.

Wnętrze

Wyposażenie oryginalne nie zachowało się. Układ pomieszczeń częściowo zatarty na parterze. W dawnej sali balowej we wschodniej oficynie zachowały się dwie półkolumny. W innej części budowli na parterze zachowane sklepienie krzyżowe. Całkowicie nieczytelny układ pomieszczeń na piętrze. W przyziemiach pozostałości sklepienia kolebkowego.

 

Opracował: Łukasz Fiuta
Redakcja: Monika Śliwińska

Literatura

Studziński J., Kamienica Staszica 3, dawny pałac Potockich, dawny Stary Kryminał. Rozpoznanie historyczne i wnioski konserwatorskie, Lublin 1994. Archiwum WUOZ, sygn. 5456.