Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Pałac Czartoryskich w Lublinie

W północno-wschodniej części placu Litewskiego znajduje się pałac Czartoryskich. Został wzniesiony w II połowie XVII wieku według projektu Tylmana z Gameren. Jest to typowa barokowa budowla pałacowa.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

Pałac Czartoryskich jest usytuowany w centrum Lublina, w północno-wschodnim narożu placu Litewskiego.
Adres: plac Litewski 2.

Funkcje

Początkowo pałac Lubomirskich; w latach 1731–1812 w rękach rodziny Czartoryskich. W kolejnych latach własność Marcina Łodzi-Kobylińskiego, Leona Kronenberga, Wiktorii Michelisowej. Obecnie siedziba Lubelskiego Towarzystwa Naukowego.

Historia

Pałac Czartoryskich został wzniesiony w II połowie XVII wieku według projektu Tylmana z Gameren. Pierwszymi właścicielami obiektu byli Lubomirscy. Za inwestora uważa się Jerzego Sebastiana Lubomirskiego, potem dwór przejął jego syn, Stanisław Herakliusz, a następnie posiadłość przeszła w ręce Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, która w latach 1725–1728 przy współpracy z architektem Franciszkiem Mayerem z Moraw przeprowadziła przebudowę obiektu. Z listów miedzy nimi wynika, że architekt pracował przy ryzalicie frontowym pałacu mieszczącym klatkę schodową i główne wejście. Opracował także zewnętrzne elewacje, nawiązując do aktualnych tendencji w architekturze, poprzez wprowadzenie zaokrąglonych narożników ujętych w pseudopilastry. Wykonał także szereg prac we wnętrzu, między innymi wybudował kręcone schody i wyremontował wielkie schody drewniane. Mimo przeprowadzenia gruntownego remontu Sieniawscy w pałacu nie zamieszkali, a opiekę nad posiadłością zlecili rezydentom.

W roku 1731 pałac przeszedł w ręce Czartoryskich poprzez małżeństwo Marii Zofii Sieniawskiej primo voto Dönhoffowej z Augustem Aleksandrem Czartoryskim, wojewodą ruskim. Związani z Puławami Czartoryscy nie mieszkali w Lublinie, traktowali posiadłość jako jeden z wielu pałaców, powierzając go opiece kolejnym rezydentom. Spisany przez nich w 1738 roku inwentarz stanowił cenne źródło informacji zawierające szczegółowy opis pałacu i jego otoczenia. Dzięki niemu wiemy, że główny wjazd do posiadłości był usytuowany od południa (od ulicy Krakowskie Przedmieście). Wśród najbliższych zabudowań otaczających pałac wymieniono karczmę, drewnianą komórkę, budynek kuchenny z wielkim kominem, dwie wozownie i dużą stajnię. Wspomniano także o ogrodzie i piętrowych arkadowych krużgankach, otwartych w fasadzie i mieszczących klatkę schodową na I piętro.

Ostatnimi właścicielami z rodu byli Adam Kazimierz i Izabella z Flemmingów Czartoryscy, którzy w 1812 roku sprzedali pałac wraz z posesją sięgającą do Krakowskiego Przedmieścia Marcinowi Łodzi-Kobylińskiemu. W następnych latach pałac i zabudowania, pozostające w rękach Kobylińskich, były dzierżawione przez fabrykę tabaki i tytoniu. Z zapisków z lat trzydziestych XIX wieku wynika, że mimo przemysłowej eksploatacji budynku przez fabrykę, pałac nadal wyglądał imponująco.

W roku 1860 posesję nabył warszawski bankier, Leopold Kronenberg, w celu dalszego prowadzenia fabryki. Jednak sześć lat później fabrykę zlikwidowano, a pałac przejęli nowi właściciele. Odtąd przez pewien zmieniali się oni niemal co kilka lat; taka sytuacja nie sprzyjała utrzymaniu budynku w dobrym stanie.
Niekorzystne zmiany zaczęły też następować w najbliższym sąsiedztwie, poczynając od połowy XIX wieku, kiedy majątek został podzielony na działki budowlane i wokół zaczęły powstawać nowe obiekty znacznie ograniczające dostęp do pałacu. W roku 1867 został wybudowany rozległy budynek hotelu Europejskiego, który zetknął się z alkierzem południowym i całkowicie zasłonił widok na pałac od ulicy Krakowskie Przedmieście. Od strony północnej, na rogu ulicy Radziwiłłowskiej i ulicy Poczętkowskiej (dziś Staszica) wystawiono w 1911 roku wrotkowisko „Lubelski Skating-Ring”. Zaledwie rok później w miejsce wrotkowiska otwarto kinematograf Oaza na 240 osób. W tym też czasie odbudowano pałac, w którym umieszczono biura i zarząd kina. Po I wojnie światowej kino rozbudowano na tysiąc miejsc, wchłaniając część parteru alkierza północnego oraz zmieniono nazwę kina na Corso.

W czasie II wojny światowej pałac został poważnie uszkodzony. W 1939 roku w obiekt trafiła bomba, a w 1944 roku został zaprószony ogień przez uciekających Niemców. Na szczęście pożar nie wpłynął na układ wnętrz.

Rok później, w 1945 roku, rozebrano spalone mury przylegające do pałacu, plac uporządkowano i rozpoczęto odbudowę na postawie projektu architekta Czesława Dorii-Dernałowicza, w wyniku której przywrócono pierwotny układ wnętrz, wprowadzono instalacje i podwyższono dachy. W odnowionym obiekcie urządzono Dom Turysty PTTK, co przyczyniło się do znacznej eksploatacji budynku.

W 1973 roku pałac stał się siedzibą Lubelskiego Towarzystwa Naukowego. Po wykonaniu kapitalnego remontu budynku przywrócono mu jego reprezentacyjny charakter. Ze szczególną starannością urządzono wnętrza pałacu, zaprojektowane i wykonane przez przedsiębiorstwo budowlano-konserwatorskie PP PKZ o/Lublin.

Kalendarium

II połowa XVII wieku – budowa pałacu dla Jerzego Sebastiana Lubomirskiego, według projektu Tylmana z Gameren;
1725–1728 – przebudowa pałacu według projektu Franciszka Mayera z Moraw na zlecenie Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej;
1731 – przejęcie pałacu przez Czartoryskich;
1738 – powstanie inwentarza pałacu ze szczegółowym opisem architektury i wyposażenia;
1812 – pałac przechodzi na własność Marcina Łodzi-Kobylińskiego;
około 1830 – wydzierżawienie pałacu fabryce tabaki i tytoniu;
1860 – posiadłość nabywa Leopold Kronenberg;
1911 – wybudowanie obok pałacu wrotkowiska, przebudowanego następnie na budynek kina;
1939 – uszkodzenie budynku podczas bombardowania Lublina;
1945 – rozpoczęcie odbudowy pałacu według projektu Czesława Dorii-Dernałowicza;
od 1973 – pałac jest użytkowany przez Lubelskie Towarzystwo Naukowe.

Architekt

Wykonanie projektu przypisuje się Tylmanowi z Gameren.
Przebudowa: Czesław Doria-Dernałowicz.

Styl

Pałac Czartoryskich nosi cechy typowe dla założeń zaprojektowanych przez Tylmana, jednak wielokrotne przebudowy i zniszczenia, jakie dokonały się na przestrzeni wieków, w znacznym stopniu zatarły ślady tylmanowskiej architektury.

Opis budynku

Jest to typowa budowla barokowa, założona na planie prostokątnym, z narożnymi alkierzami i szerokim, wysuniętym od wschodniej strony ryzalitem mieszczącym klatkę schodową.

Pałac nosi cechy architektury Tylmana z Gameren propagującego kierunek palladiański – styl nawiązujący do kultury antycznej, co, między innymi, charakteryzuje się wielkoporządkową elewacją wschodnią.

Budowla została wzniesiona z cegły ceramicznej pełnej na zaprawie wapiennej. Natomiast fundamenty powstały z kamienia wapiennego uzupełnionego cegłą paloną również na zaprawie wapiennej.

Prostopadłościenny korpus główny jest przykryty czterospadowym dachem z facjatami, ryzalit przykrywa dach dwuspadowy o tej samej wysokości, a alkierze dach namiotowy z iglicami. Pokrycie dachowe ma konstrukcję drewnianą i jest wykonane z blachy miedzianej w arkuszach. Kolorystyka elewacji została zaprojektowana w odcieniu bardzo jasnej szarości, jedynie ryzalit jest pomalowany nieco jaśniejszą barwą. Elewacje pałacu są ustawione na kamiennym cokole i kończy je zdobny gzyms.

Obecnie fasada znajduje się od strony zachodniej. Jest to ośmioosiowa elewacja, z jednym skrajnym działem odsuniętym od symetrycznie zakomponowanej części zasadniczej. Osie wyznaczają prostokątne okna ościeżnicowe z sześciokwaterowym skrzydłem. Na osi głównej znajduje się zdobny kamienny portal z napisem „Societas Scentiarum Lublinensis”. W połaci dachowej zostały umieszczone trzy facjaty z okrągłymi oknami i ozdobną obróbką blacharską. Fasadę flankują dwukondygnacyjne alkierze o zaokrąglonych narożach z charakterystycznymi pilastrami.

Elewację wschodnią (dawniej fasadę) zdobi wysunięty ryzalit zwieńczony wydatnym trójkątnym szczytem z owalnym otworem. Całość posiada siedem osi i dwie kondygnacje zaprojektowane w wielkim porządku. Oś główna została podkreślona przez umieszczenie tam drzwi wejściowych i schodów prowadzących do wnętrza oraz dużego okna zakończonego półkoliście. Całość mocno zrytmizowana, z wysokimi pilastrami i odpowiednio rozmieszczonymi oknami. Okna pierwszej kondygnacji zostały zakończone półkoliście, a te w drugiej kondygnacji zdobią dekoracyjne podokienniki w postaci płaskorzeźbionych tralek. Elewacje boczne zostały ukształtowane w nawiązaniu do alkierzy i elewacji wschodniej.

Sprawa autorstwa projektu pozostaje niewyjaśniona przez brak odpowiedniego udokumentowania, jednakże analiza stylowo-porównawcza wskazuje na to, że głównym projektantem był Tylman z Gameren, jeden z najwybitniejszych architektów epoki baroku działający na tych terenach.

Podczas pracy wykopaliskowych, na podstawie widocznych nieregularności w rzucie budynku oraz różnic wątków w murze piwnic, stwierdzono, że pałac został wzniesiony na zrębach wcześniejszej budowli, zapewne dawnego dworu Czartoryskich.

Wnętrze

Układ wnętrza jest dwutraktowy, w części zachodniej trójdzielny, a we wschodniej czterodzielny. Na osi znajduje się sień przelotowa, w obrębie której wygospodarowano kwadratowy przedsionek. Parter przykrywają sklepienia kolebkowe z cegły. Na piętro prowadzą schody, które po przebudowach odzyskały swoje historyczne położenie w ryzalicie.

Drugą kondygnację przykrywa płaskie, płytowe sklepienie wykonane z żelbetu. We wnętrzach znajdują się marmurowe posadzki i ozdobne drewniane parkiety. Elementy pierwotnego wyposażenia nie zachowały się.

Otoczenie

Obiekt jest usytuowany przy placu Litewskim 2. Granice prostokątnej działki ograniczone są od strony wschodniej ulicą Staszica, a od północy ulicą Radziwiłłowską. Na posesji, po wschodniej stronie pałacu znajduje się skwerek wolny od zabudowy, traktowany jako strefa ekspozycji pałacu. 


Opracowała Dorota Flor
Redakcja: Monika Śliwińska

Literatura

Bedner A., Dwory i pałace Lublina, „Biuletyn Informacyjny LTN”, nr 52–53/2004.
Denys M., Wyszkowski M., Lublin i okolice. Przewodnik, Lublin 2000, s.82.
Gawarecki H., Gawdzik C., Lublin i okolice, Warszawa 1980.

Michalska G., Rozpoznanie historyczne i wytyczne konserwatorskie, Lublin 1993. 
Nowak B., Lublin. Przewodnik, Lublin 2000, s.184–185.

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe