Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Oskar Hansen – biografia

Oskar Nikolai Hansen – urodził się 12 kwietnia 1922 roku w Helsinkach, w rodzinie norwesko-rosyjskiej. Jego ojciec, lekarz Herman Karol, był synem Hermana „Appelsina” Hansena, norweskiego milionera zajmującego się handlem pomarańczami. Matka była Rosjanką, nazywała się Anna Jakowlewna Zetiłow, pochodziła z Rżewa. Oskar miał czterech braci i jedną siostrę, oraz przyrodnie rodzeństwo z poprzedniego małżeństwa ojca z Polką Wandą Margeritą Rogozińską. W 1924 roku Oskar Hansen zamieszkał razem z rodziną w Wilnie, a dwa lata później otrzymał obywatelstwo polskie.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Nauka

Do szkoły podstawowej i gimnazjum uczęszczał w Wilnie, tam także studiował w Wyższej Szkole Technicznej, na wydziale mechanicznym, gdzie w 1942 roku uzyskał dyplom. Podczas wojny został zatrzymany przez NKWD i przebywał w więzieniu w Rydze. Uciekł stamtąd i wstąpił do partyzantki Armii Krajowej. Tuż po wojnie, 3 stycznia 1945 roku, wyjechał do Polski, gdzie w Białymstoku zatrudniono go jako inspektora osadnictwa w Gródku. W marcu tego samego roku podjął studia w Lublinie, na tymczasowo osadzonym tutaj Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej, w pracowni Romualda Gutta. Następnie wraz z przeniesieniem uczelni, przeprowadził się Warszawy. Jeszcze w czasie studiów, w 1948 roku, rozpoczął pracę w Zakładzie Osiedli Robotniczych w Warszawie, gdzie współtworzył projekt osiedla mieszkaniowego w Dębcu pod Poznaniem.

Paryż

W latach 1948–1950 Oskar Hansen wyjechał na pierwsze stypendium zagraniczne do Paryża, gdzie podjął dwuletnią praktykę w pracowni Pierre'a Jeannereta (kuzyna Le Corbusiera). Znajomości tej Hansen zawdzięcza wiedzę dotyczącą architektury, jak i ówczesnego życia artystycznego we Francji. Jeanneret uzmysłowił mu przede wszystkim czym jest dobra architektura. Mówił potem: „do dobrej architektury nie zawsze prowadzi najkrótsza droga, choć na ogół wydaje się, że najlepsze rozwiązanie to najprostsze rozwiązanie”.

Podczas pobytu w Paryżu Hansen studiował także w pracowni Fernanda Légera, gdzie wraz z polskimi artystami, Lechem Kunką, Tadeuszem Romanowskim i Kazimierzem Ostrowskim, uczył się malarstwa. Spotkanie z Légerem pozwoliło mu odkryć w sobie kolejny talent, dostrzec, że – jak wspominał – „sztuka jest przyjemnością, piękną przygodą, a nie katownią, sztuka może być radosna. Nie musimy być wszyscy Van Goghiem”.

Spotkanie z Jeanneretem, Le Corbusierem, Légerem i Picassem obudziło w Hansenie chęć poznawania i analizowania sztuki oraz zagłębiania się w rządzące nią zasady. Spotkania te opisał tak:
„Wiele się wtedy dowiedziałem (podczas wizyty u Picassa), nawet gdy mi nie odpowiadał. Byłem natarczywy, zadawałem pytania, ponieważ sam malowałem i miałem swoje warsztatowe kłopoty. [...] Chodziliśmy wówczas po różnych pracowniach, szukając odpowiedzi na rozmaite nurtujące nas problemy [...] podczas takich wizyt nie zawsze dostawaliśmy odpowiedź, ale to nas umacniało w poszukiwaniach. [...] Picasso nauczył mnie o wiele więcej o czasoprzestrzeni niż Le Corbusier. Zarazem pytania, jakie zadawałem mu jako architekt o jego malarstwo, analizując jego prace, to pomogło mi rozwiązać moje własne idee architektoniczne. Opowiadał mi o wewnętrznej logice jego obrazów, rozmawialiśmy o tym godzinami”.

Po powrocie z Paryża, głównie dzięki Lechowi Kunce, Hansen zaczął malować. Powstały wówczas jego pierwsze studia malarskie: „Studium kierunków”, „Studium unizmu”, „Korea”. Pisał:
„Rozmowy o malarstwie z Leszkiem Kunką (uczniem Strzemieńskiego), nasza wizyta u Picassa, malowanie w pracowni Le Corbusiera w Pawilonie Szwajcarskim, wreszcie nasze wspólne przeżycie malarskie w grocie Lascaux, wszystko to, tak przesyciło moją świadomość, że zamarzyłem o malarstwie «ciszy», oczekiwania, o tle procesów i pytań”.
Odtąd Hansen będzie często powracał do tej formy wypowiedzi artystycznej.  

Architektura

W 1949 roku na kongresie CIAM w Bergamo, jako członek pracowni Jeannereta, Hansen prezentował projekt osiedla mieszkaniowego Puteaux w Paryżu. W Bergamo odważył się skrytykować Le Corbusiera, nie bał się powiedzieć swojego zdania i skonfrontować go z wypowiedzią mistrza, dostał za to oklaski. Dzięki swej odwadze został zauważony i zaproszony do udziału w warsztatach zorganizowanych w 1949 roku przez Międzynarodową Letnią Szkołę Architektury CIAM w Londynie, na których przyznano mu wyróżnienie za projekt osiedla dla 3000 mieszkań.

Po powrocie do Polski kontynuował naukę na Politechnice Warszawskiej, uzyskując dyplom architekta u profesora Romualda Gutta, który w swojej pracy pedagogicznej wpajał studentom świadomość relacji między wnętrzem, a zewnętrzną formą, twierdził, że budowla posiada sens wtedy, gdy służy codziennej akcji, gdy coś się w jej obrębie dzieje. Gutt uważał że architektura to „kulisy dla życia”.

Po latach o swoim profesorze Oskar Hansen napisał: „Architektura jest jak życie, ma wiele aspektów i nie sposób precyzyjnie określić, co od czego pochodzi. Gdybym dziś miał powiedzieć, co pozostało mi z Gutta, to powiedziałbym najkrócej: poetyckość architektury. Podkreślenie tego, co w niej humanistyczne, nie techniczne. Ubóstwiałem jego «relacje humanistyczne» w architekturze. Wyrządził mi jednak niezasłużoną przykrość, odrzucając mój studencki projekt. Moja idea – tak dzisiaj uważam – była bardzo interesująca. Była to struktura rozwojowa. Ale Gutt był wyczulony na formę. Odrzucając, dał mi jednak możliwość pogłębienia projektu”.
Niedługo później Hansenowskie „tło zdarzeń” stało się widoczną konsekwencją, owocem nauki mistrza, który głosił, że tereny otwarte są formą wśród innych form. Prawdopodobnie znajomość z Guttem oraz pobyt w Paryżu zaczęły w umyśle młodego architekta kształtować poglądy na formę i jej relacje z otoczeniem, z których wykrystalizowała się później Forma Otwarta.

Oprócz swego promotora, Romualda Gutta, dużą wiedzę o architekturze uzyskał od Jerzego Sołtana, którego poznał w Paryżu. Hansen zawdzięcza mu umiejętność pogłębiania architektury. Sołtan twierdził że architektura musi być „ludzka”, a architekt ma obowiązek mówić językiem zrozumiałym dla człowieka. Znajomość tę Oskar Hansen wspominał tak: „Zawdzięczam mu bardzo wiele. Również wiele wspaniałych dyskusji. [...] Jako architekt nauczył mnie rzeczy zasadniczej: architektura to sprawa doniosła, do architektury, trzeba podchodzić niesłychanie poważnie. Projekt architektoniczny to osobiste wyznanie, za które ponosimy moralną odpowiedzialność. Projektowanie architektury w żadnym wypadku nie może wynikać z pobudek komercjalnych. Takie etyczne rozumienie zadań architektury jest rysem charakterystycznym postawy Sołtana. [...] Sołtan bardzo zwracał uwagę na «ludzką skalę» architektury. O wiele mocniej i zupełnie inaczej niż Gutt. [...] architektura musi być «ludzka», że architekt ma obowiązek mówić językiem zrozumiałym dla człowieka, i nie wolno mu wznosić budowli, które są nie dla niego”. Hansen i Sołtan pracowali razem przy wystawie Jak żyje robotnik w Polsce i przy wnętrzach na Służewcu. 

Pośrednio wśród nauczycieli Hansena można także umieścić Władysława Strzemińskiego i jego teorię unizmu. Architekt stwierdził później: „byłem nieświadomym uczniem unizmu”. Z teorią tą spotkał się dzięki Leszkowi Kunce, który był uczniem Strzemińskiego. Słuchając go i dyskutując o problemach świadomości i formie, ich wzajemnych korelacji, porównywał swoje poglądy do teorii Strzemińskiego.

Najbliższym współpracownikiem Oskara była jego żona, Zofia Hansen. Razem stworzyli najbardziej znane i nagradzane projekty. Oboje zaprojektowali m.in. osiedle im. Juliusza Słowackiego w Lublinie, a następnie osiedle na Przyczółku Grochowskim w Warszawie, będące pierwszymi realizacjami Formy Otwartej i Linearnego Systemu Ciągłego.

Dydaktyka

Od października 1950 roku Hansen pracował w warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, najpierw na Wydziale Architektury Wnętrz, jako asystent Jerzego Sołtana na stanowisku adiunkta i kierownika pracowni Kompozycji Brył i Płaszczyzn, następnie u Bohdana Urbanowicza i Jana Kurzątkowskiego. W 1955 roku przeniósł się na Wydział Rzeźby. Od 1956 roku pełnił funkcję docenta na Wydziale Rzeźby ASP, a w 1968 roku otrzymał tytuł naukowy profesora nadzwyczajnego. Równocześnie od 1958 do 1966 roku pracował w Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej, będąc jej głównym projektantem.

1 grudnia 1980 roku Oskar Hansen został wybrany Dziekanem Wydziału Rzeźby, lecz kilkanaście miesięcy później, 24 marca 1981 roku, po nieudanych próbach przeprowadzenia radykalnych reform złożył rezygnację. Od 1981 roku kierował Międzywydziałową Katedrą Plastyki Zintegrowanej w Warszawie z asystentami: Barbarą Cybulską, Emilem Cieślarem, Grzegorzem Kowalskim i Henrykiem Górką. Dwa lata później, 30 września 1983 roku, przeszedł na emeryturę.

Poza Warszawą prowadził wykłady we Wrocławiu i Poznaniu, wykładał również na uczelniach zagranicznych, m.in. na Politechnice w Oslo i Trondheim, na Uniwersytecie w Bergem oraz w Instytucie Technologii w Helsinkach.

Dydaktyka była nieodzownym elementem twórczości Oskara Hansena. Przekazywał studentom świadomość warsztatu, uczył podstaw myślenia plastycznego, by nie zamykali się na wytyczone formy, aby czujnie obserwowali otoczenie i zachodzące w nim zmiany, by rozumieli konieczność zintegrowania sztuki i otoczenia oraz jej uprzedmiotowywania. Pisał: „w działalności pedagogicznej chodziło mi głównie o to, żeby student zrozumiał język plastyczny, zrozumiał zależności w przestrzeni, bez względu na nazwę jaką temu nada. Przywiązywałem szczególną wagę do tego, aby się z nim porozumieć. Dlatego przed każdym ćwiczeniem ustalaliśmy terminy dla rozwiązywanego problemu i dlatego też dawałem zawsze jednocześnie dwa uzupełniające się ćwiczenia, żeby student mógł lepiej zrozumieć sens plastyczny danego zjawiska. Walczyłem o precyzję wypowiedzi plastycznej i to bardzo ludzi męczyło”.

Z „Pracowni struktur wizualnych” wyszło wielu wspaniałych twórców, kontynuatorów Formy Otwartej, m.in. twórcy galerii Repassage – Paweł Freisler, Emil Cieślar i Grzegorz Kowalski. W oparciu o kryteria Formy Otwartej i doświadczenia dydaktyczne została utworzona, w 1986 roku, Bergeńska Szkoła Architektury (BAS), zainicjowana przez ucznia Hansena, a potem wieloletniego współpracownika i przyjaciela, Sveina Hatloya. Do dziś powstają osiedla oparte na teorii Formy Otwartej, głównie w Norwegi, m.in. humanizacja osiedla Vadmyra autorstwa Sveina Hatloya, Bertrama Brockmannema i Trinema Hvoslerema, czy projekt szkoły w Tvejteräs i Loddefjord projektu Helge Borgena i Bertrama Brockmannema.

Malarstwo i rzeźba

Oskar Hansen zajmował się nie tylko architekturą, ale również rzeźbą i malarstwem. Pierwsza indywidualna wystawa Hansena, zatytułowana Kolczatka prezentowała całokształt twórczości artystycznej. Została zorganizowana w 1957 roku z inicjatywy Marka Oberländera w salonie „Po prostu” w Teatrze Żydowskim w Warszawie. Głównym jej celem była integracja zewnętrza z wnętrzem: wnętrze galerii połączono z zewnętrzem – chodnikiem ulicy Królewskiej – poprzez formę, tzw. kolczatkę, która miała pełnić rolę powietrznego, trójwymiarowego tła eksponującego to, co znajdowało się we wnętrzu. O wystawie tej pisano:
„Hansen «formą otwartą» inicjuje zjawisko enviroment w sztuce polskiej. Jednocześnie ukazuje dwa sposoby jego egzystencji w przestrzenie społecznej. [...] Przełomowym zdarzeniem [...] jak również ciągle nie w pełni docenionym dla sztuki polskiej, stała się wystawa indywidualna w 1957 w foyer Teatru Żydowskiego w Warszawie. Było to bowiem bodaj po raz pierwszy w polskiej sztuce świadome i konsekwentnie zbudowane enviroment – autonomiczne dzieło sztuki. [...] Obiekty utraciły swą autonomię na rzecz nowej całości artystycznej – «wystawy–dzieła».
Po tej wystawie i następnych uważany jest za jednego z prekursorów i pionierów happeningu, enviroments i instalacji.

Jednak głównym celem życiowym Oskara Hansena stała się praca architekta i to ona przede wszystkim go zajmowała, zaś pozostałe dziedziny zostały jej podporządkowane, Hansen bowiem twierdził, że „zarówno malarstwo, jak i rzeźba istnieją dla niego, ale tylko wtedy, gdy pozwalają określić kształt współczesnej architektury”.

W 1958 roku przy udziale Lecha Tomaszewskiego i Stanisława Zamecznika opracował projekt rozbudowy Zachęty, tego samego roku wraz z żoną zaprojektował osiedle Rakowiec w Warszawie. W roku 1959 za projekt na pomnik w Oświęcimiu został odznaczony I nagrodą na międzynarodowym konkursie. Projektował liczne pawilony: na EXPO (1956), w Sao Paulo (1959), na 12 Triennale (1960), pawilon polski w Sztokholmie (1953) i w Izmirze (1955, 1956). Ten ostatni zaprojektował wraz z Lechem Tomaszewskim, uzyskali nagrodę Komitetu Urbanistyki i Architektury. Pawilon w Izmirze był jednym z najlepszych projektów wnętrzarskich tamtych lat.

Oskar Hansen był członkiem wielu ugrupowań i organizacji, należał m.in. do Groupe d' Etude d'Architecture Mobile (GEAM), powstałej w 1957 roku z inicjatywy Yona Friedmana. Razem z jej członkami wystawiał w kraju oraz za granicą (wystawę objazdową w roku 1961). Brał też udział w obradach grupy Team of the Tenth (TEAM 10), do której należeli m.in. Roger Aujame, Jakob Bakema, Aulis Blomstedt, Georges Candilis, Giancarlo De Carlo, Ralph Erskine, Aldo van Eyck, Yon Friedman, Alexis Josic, Peter i Alison Smithson, Jerzy Sołtan, John Voelcker oraz Shadrach Woods.

Forma otwarta

Tą swoistą filozofię po raz pierwszy Oskar Hansen przedstawił w 1959 roku, na ostatnim Kongresie CIAM. Koncepcja stała się przełomem w pojmowaniu układów urbanistycznych i konstruowaniu tkanki mieszkaniowej oraz w pojmowaniu relacji artysta–dzieło sztuki–odbiorca. Zasada idei Hansena zakładała, że przestrzeń należy projektować w taki sposób, by widz był jej podmiotem, nawet przez samą w niej obecność, to ludzie wkraczający w formę otwartą, tworzą zdarzenia, dla których artysta przygotował tylko skromne tło. Podczas kongresu Hansen przedstawił kilka projektów, m.in. Pomnika Oświęcimskiego, rozbudowy Zachęty, osiedle Rakowiec w Warszawie, pawilonu w Sao Paulo, a także prace studenckie.

W 1959 roku w „Przeglądzie Kulturalnym” pojawiła się jego pierwsza publikacja dotycząca Formy Otwartej, która zapoczątkowała kolejne wystąpienia popularyzujące tą ideę. W następnych latach Hansen opracował ją w makroskali, tworząc Linearny System Ciągły. Rozdzielając Polskę na cztery fragmenty pasm: Pasmo Wschodnie, Mazowieckie, Pasmo Zachodnie I i Zachodnie II. Obie teorie rozpowszechniał w kraju i za granicą, prowadząc zajęcia i wykłady, biorąc udział w licznych wystawach, sympozjach, kongresach, seminariach.


Oskar Hansen zmarł 15 maja 2005 roku w Warszawie. 

 

Opracowała Paulina Filas
Redakcja: Monika Śliwińska

 

 

Literatura

Fudala T., Nowoczesność zawinięta w papierku. Wystawa O. Hansena w Zachęcie.
Hansen O., Forma Otwarta, „Przegląd Kulturalny” 1959, nr 5, s. 5.
Hansen O., Nauczyciel, „Architektura” 1966, nr 12, s. 544.
Kronika. Wystawa Oskara Hansena, „Projekt” 1957, nr 3, s. 36.
Król A., Forma otwarta – pierwsza nowoczesna koncepcja rzeźby w sztuce polskiej, [w:] Sztuka polska po 1945 r. Materiały Sesji SHS, Warszawa XI 1984, PWN, Warszawa 1987, s. 213–228.
Ku Formie Otwartej, oprac. Oskar Hansen, Jola Gola, Warszawa 2005, s. 170.
Obrist H.U., Parreno P., Wywiad z Oskarem Hansenem [21 grudnia 2003, Szumin/Polska, dom Hansena], „Domus” 2004, nr 868, s. 73, tłum. Marta Appelt.
Hansen O., Rozmowa z Oskarem Hansenem, rozm. Wojciech Włodarczyk, [w:] W kręgu Formy Otwartej, Muzeum ASP, Warszawa 25 IV–23 V 1986, red. Jola Gola, s. 16.
Hansen O., Rozmowa... [na temat nowoczesnego pomnika], rozm. przepr. J.G., „Świat” 1962, nr 47, s. 8–9.
Stopczyk S., Oskar Hansen i jego forma otwarta w architekturze, „Projekt” 1962, nr 1, s. 34.
 
 

Zdjęcia

Wideo

Historie mówione

Inne materiały

Słowa kluczowe