Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Organizacje żydowskie w Lublinie po 1944 roku

Wraz z wyzwoleniem Lublina pod egidą koministycznego rządu odrodziło się w mieście życie żydowskie, skupione początkowo na zapewnieniu niezbędnej pomocy materialnej Żydom, którzy przybywali do Lublina z regionu, z republik ZSRR i zachodnich terenów Generalnego Gubernatorstwa.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Wyzwolenie, "Polska lubelska" i początki powojennego życia żydowskiego w Lublinie

Działalność organizacji żydowskich w Lublinie po Zagładzie rozpoczęła się, kiedy pod koniec lipca 1944 r. do Lublina wkroczyli Sowieci, a miasto stało się siedzibą naczelnych władz i centrum administracyjnym „Polski lubelskiej”, obejmującej ziemie między Wisłą a Bugiem wraz z Rzeszowszczyzną, częścią południowej Małopolski, Podlasiem oraz Białostocczyzną.

Referat dla Spraw Pomocy Ludności Żydowskiej

Już dwa tygodnie po wyzwoleniu, 8 sierpnia, do Lublina przybyło około 300 Żydów, z których jedynie 15 było przed wojną mieszkańcami Lublina, pozostali pochodzili z całej Lubelszczyzny, a także z Warszawy. Powstała wówczas w Lublinie pierwsza instytucja żydowska obejmująca swym zasięgiem działania całość ziem „Polski lubelskiej” - Referat dla Spraw Pomocy Ludności Żydowskiej przy prezydium PKWN. Głównym celem tej jednostki było niesienie pomocy – zakwaterowanie, pomoc materialna i finansowa przybywającym Żydom. Od momentu jej powstania, w przeciągu dwóch miesięcy, liczba Żydów w Lublinie wzrosła ponad siedmiokrotnie. Do Lublina zaczęli napływać repatrianci z zachodnich republik ZSRR, w tym wielu działaczy społecznych, kulturalnych i politycznych, którzy w ogromnym stopniu przyczynili się do ożywienia życia wśród społeczności żydowskiej. Na przełomie 1944 i 1945 w Lublinie przebywało prawdopodobnie najwięcej Żydów w całej jego powojennej historii. Fakt, że przebywały tu naczelne władze cywilne i wojskowe dawał Żydom poczucie bezpieczeństwa, stąd wiele osób, niepochodzących z Lublina, którym udało się przetrwać wojnę poza Polską, decydowało się wrócić właśnie tutaj.

Centralny Komitet Żydów w Polsce

Pierwszą instytucją powstałą w Lublinie, która spełniała rolę podobną do Referatu dla Spraw Pomocy Ludności Żydowskiej przy prezydium PKWN był Centralny Komitet Żydów w Polsce. Został on utworzony 12 listopada 1944 i działał w Lublinie do lutego 1945 r. Celem jego działalności było koordynowanie prac powstających spontanicznie lokalnych komitetów, których zadaniem była głównie pomoc materialna przybywającym Żydom. CKŻP 6 marca 1945 r. został przeniesiony do Warszawy.

Wojewódzki Komitet Żydowski

W miejsce funkcjonującego w Lublinie CKŻP utworzono Wojewódzki Komitet Żydowski, będący lokalnym oddziałem CKŻP. Pierwotny WKŻ działał od marca do sierpnia 1945 r., następnie utworzono nowy WKŻ, scalając WKŻ z Komitetem Żydowskim w Lublinie (Komitetem Miejskim). Działał on od sierpnia 1945 r. do grudnia 1949 r. i do jego zadań należał m.in. nadzór i opieka nad żydowskim schroniskiem w Domu Pereca, ambulatorium, kuchnią ludową, żłobkami i przedszkolem, zajmował się także aktywizacją zawodową ludności żydowskiej. W dużej mierze wydatki na potrzeby działalności WKŻ pokrywane były z subwencji Jointu.

Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Lublinie

Na początku lat 50., kiedy trudna powojenna sytuacja materialna powoli stabilizowała się, powstało Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Lublinie. Jako świecka organizacja TSKŻ starało się wyjść naprzeciw oczekiwaniom kulturalnym społeczności żydowskiej poprzez rozwijanie twórczości artystycznej, literackiej i naukowej, promowanie języka jidysz i ochronę dziedzictwa żydowskiego w Polsce. Dziś jego siedziba znajduje się na ul. Lubartowskiej 10 (synagoga Chewra Nosim).


Opracowała Magdalena Dziaczkowska