Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Muzyczny Lublin w PRL

W Lublinie odbywały się pierwsze po wojnie koncerty muzyki poważnej i rozrywkowej. W 1947 roku powstał Teatr Muzyczny.  W latach 60.  popularnością cieszyły się zespoły big beatowe, jak Minstrele czy Ikresi. W latach 70. w Lublinie odbywały się Lubelskie Spotkania Wokalistów Jazzowych. W Lublinie w 1974 roku w Lublinie powstała Budka Suflera, a cztery lata później zespół Bajm. 

Koncert jazzowy w klubie "Hades"
Koncert jazzowy w klubie „Hades". Pierwszy z prawej Witold Miszczak, 1970. Fot. Jacek Mirosław

Spis treści

[RozwińZwiń]

Wprowadzenie

W 1944 roku Lublin stał się miastem, w którym oczekiwano na wyzwolenie Warszawy. Liczni artyści, ludzie pióra i nauki zawitali do Lublina i tworzyli tu w atmosferze odmiennej niż przez kilka ostatnich lat. Stąd też pierwsze powojenne wystawy plastyków i fotografów, pierwsze koncerty muzyki poważnej i rozrywkowej, pierwsze przestawienia na deskach różnych teatrów, pierwsze filmy wyświetlane w kinach, pierwsze powojenne czasopisma były, niezależnie od propagandowej otoczki, wydarzeniami ważnymi przez sam fakt realizacji. Nieliczni z tych, którzy cieszyli się autorytetem, jak Juliusz Kleiner czy Henryk Raabe, po wyzwoleniu Warszawy pozostali tu na dłużej i wpisali się w historię miasta. Inni od stycznia 1945 roku odpływali do zniszczonej stolicy i innych miast1.

Towarzystwo Muzyczne 

Po wojnie wznowiło swoją działalność Towarzystwo Muzyczne.

Towarzystwo Muzyczne w Lublinie powstało w 1898 roku. Początkowo była jedynym Towarzystwem, które zajmowało się w Lublinie organizacją stałych koncertów i imprez muzycznych. Dzięki nim lublinianie utrzymywali kontakt z wybitnymi muzykami, kompozytorami i solistami.
Walka działaczy Towarzystwa już od 1921 roku o utworzenie w Lublinie Filharmonii zaowocowała powstaniem Lubelskiej Orkiestry Symfonicznej w 1946 roku, którą przekształcono w Filharmonię Lubelską upaństwowiono w 1949 roku.

Dwudziestolecie powojenne przed Towarzystwem Muzycznym postawiło nowe zadania. Szkolnictwo upaństwowiło się, powstały muzyczne szkoły podstawowe, licea i średnie. organizację koncertów przejęła Filharmonia. Towarzystwo uznało za konieczne wyjście w teren. Uzyskano zezwolenie Ministerstwa Kultury i Sztuki na zakładanie ognisk muzycznych, na upowszechnianie kultury muzycznej w wioskach, osadach i małych miasteczkach. W 1968 roku Towarzystwo mogło się pochwalić 44. filiami społecznych ognisk muzycznych2.

Powstanie Filharmonii Lubelskiej 

Filharmonia im. Henryka Wieniawskiego w Lublinie, Filharmonia Lubelska została założona w Lublinie w 1944 roku. 

Filharmonia powstała wkrótce po tym, jak Lublin został zdobyty. Jednym z takich prerogatywów i punktem ambicji dla PKWN – Polskiego Komietu Wyzwolenia Nadorowego, który był pierwszym rządem komunistycznym Polski, było żeby mieć orkiestrę, która uświetniała wszystkie uroczystości państwowe w tym czasie. W Lublinie w tym czasie było również zbiegowisko różnej kategorii wielkich ludzi - muzyków, aktorów i tak dalej.

Dariusz Machnicki

Dariusz Machnicki o powstaniu Filharmonii

Kariera zawodowa związana z Filharmonią Lubelską - Helena Świda-Szaciłowska - fragment relacji świadka historii

Teatr Muzyczny po wojnie

Teatr Muzyczny w Lublinie powstał w  1947 roku w budynku Garnizonowego Klubu Żołnierza przy ul. Żwirki i Wigury.

Operetka po II wojnie światowej nie miała w Lublinie własnego miejsca i korzystała z gościny Garnizonowego Klubu Oficera. Stało się to za sprawą „Centralnego Domu Żołnierza”, czyli zespołu teatralnego Wojska Polskiego, jaki przybył do Lublina w lipcu 1944 roku. To właśnie wtedy w naszym mieście został wznowiony pierwszy w wyzwolonej Polsce spektakl muzyczny „Królowa Przedmieścia” Z. Krumłowskiego. Rok później znaczna część teatralnego zespołu wyjechała do Łodzi i Warszawy, a pozostali w Lublinie artyści pod kierownictwem por. Antoniego Niemczynowskiego w 1947 roku utworzyli Teatr Muzyczny im. Żołnierza Polskiego, wystawiający operetki, rewie, komedie muzyczne i składanki. Operetkowa scena lubelskiego Teatru Muzycznego była wówczas uważana za jedną z najlepszych, a czasem nawet za najlepszą w Polsce.3

Operetkę udało się reaktywować w 1956 roku. W rok później teatr został upaństwowiony i przybrał nazwę Państwowa Operetka w Lublinie.

Operetka lubelska - Leszek Szczepański - fragment relacji świadka historii

7 stycznia 1956 roku powołano na nowo do życia scenę muzyczną w Lublinie. Operetce, wzorem innych ośrodków, takich jak Kraków i Wrocław - nadano status zrzeszenia spółdzielczego. 1 lipca 1957 r. teatr zostaje upaństwowiony i przyjmuje nazwę Państwowej Operetki w Lublinie. W ten sposób władze ostatecznie usankcjonowały istnienie teatru muzycznego udzielając mu swego autorytetu i zapewniając podstawę dalszego rozwoju.

 

"Operetka" na scenie Teatru im Juliusza Osterwy w Lublinie
"Operetka" na scenie Teatru im Juliusza Osterwy w Lublinie (Autor: Trembecki, Jan)

 W latach 1962-1981 primabaleriną Operetki Lubelskiej była Danuta Abramowicz, żona Jacka Abramowicza, muzyka i kabareciarza. kandydatka na Letnie Igrzyska Olimpijskie 1960 w konkurencji gimnastyka sportowa.

Teatr w Budowie z zawieszonym banerem Teatru Muzycznego w Lublinie
Teatr w Budowie z zawieszonym banerem Teatru Muzycznego w Lublinie (Autor: Trembecki, Jan (1934-2017))

Jazz w Lublinie

Wczesna historia jazzu w Polsce sięga lat 20. To wtedy powstawały pierwsze zespoły muzyczne grające w lokalach w sposób naśladujący jazz. Przedwojenna tradycja odżyła po wojnie.

W Lublinie, pod kawiarnią Lublinianka (obecnie grand Hotel) grywał, co wieczór kwartet Tadeusza Muncha.

Minch był wspaniałym saksofonista, który umiał improwizować. A jazz to przecież improwizacja. Wielu młodych ludzi fascynowało się tym rodzajem muzyki. W latach 50. słuchało się na najdziwniejszych radiach amerykańskich bandów, choć mało kto wiedział, co to jest. Dlatego, kiedy dowiedzieliśmy się, że ktoś podobnie gra w Lubliniance, zaczęliśmy urządzać tam istne pielgrzymki. Była to wtedy kawiarnia, gdzie można było posłuchać jazzu4.

Witold Miszczak

Muzyka jazzowa towarzyszyła lubelskim studentom podczas potańcówek.

W 1953 roku, kiedy Lublin stawał się poważnym miastem uniwersyteckim, studenci odczuli potrzebę orkiestry na swoje potańcówki. Oczywiście najlepiej orkiestry jazzowej, gdyż w tamtych czasach jazz był towarem zakazanym. Ulubionej audycji radiowej Music USA Jazz Hour słuchało się w nocy, w tajemnicy przed rodzicami5.

Witold Miszczak

W 1954 z inicjatywy Jacka Abramowicza i Ryszarda Wojno powstał studencki zespół Bemol. Był to pierwszy zespół jazzowy w powojennym Lublinie. Zespół tworzyli studenci Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej oraz Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.

Jacek Abramowicz był synem pianisty jazzowego Bartłomieja Abramowicza. 

Początki w sprawach muzycznych dał mi ojciec. Bardzo dobrze grał na fortepianie. Od dziecka do siódmego, ósmego roku życia to on mnie uczył. Potem szkoła muzyczna we Wrocławiu. Kiedyś nie było liceów muzycznych takich jak dzisiaj. Tam nie uczono przedmiotów ogólnych. Osobno działały szkoły ogólnokształcące, osobno szkoły muzyczne. Ja mam świadectwo ukończenia szkoły muzycznej wydziału młodzieżowego. Kiedyś tak to się nazywało. Później sam sobie narzuciłem jeszcze cykl pracy, żeby pogłębić swoje możliwości fortepianowe.

Jacek Abramowicz

 

Witold Miszczak o zespole Bemol

 

(…) natomiast jego [zespołu Bemol] konkurentem był zespół Seven Boys z Akademii Medycznej. W skład tej grupy wszedł m.in. Roman Trawiński, pierwszy pianista, który rozgryzł Scotta Joplina i Erola Garnera6.

Witold Miszczak

Lublin jazzowy - Witold Miszczak - fragment relacji świadka historii

Zespół „Bemol" w 1956 roku wystąpił na koncercie „Świat kulturalny Lublina w pomocy braciom Węgrom”.

Zachował się fantastyczny afisz z 1956 roku z koncertu „Świat kulturalny Lublina w pomocy braciom Węgrom”, gdyż właśnie wtedy na Węgrzech była rewolucja. Wystąpił tam między innymi zespół Bemol, i, żeby było ciekawiej, Kwartet Wokalny Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej7.

Witold Miszczak

Witold Miszczak jest założycielem zespołu Jazz Group UMCS.

Graliśmy jazz tradycyjny, swingowy, bo było to popularne. Któregoś dnia do Polski przyjechał kwartet The Dave Grubeck ze Stanów Zjednoczonych. Pojechałem na ten koncert do Warszawy. Wróciłem całkowicie ogłupiały. Postanowiłem, że będę grał jazz nowoczesny8.

Jazz grano w restauracjach, piwnicach i klubach, między innymi w klubie dziennikarzy „Nora". 

Tak że dla nas na przykład jazz, jazz-klub, któryśmy stworzyli, był w klubie „Nora”. Pamiętam sprowadziliśmy melomanów, zespół melomanów, którzy grali w mroźnej ciszy, bo tam taka sosjeta dziennikarzy grywała w brydża, my również żeśmy stale do tego klubu chodzili, to było takie miejsce9.

Hanna Ptaszkowska

Na początku lat 70. zorganizowano w Lublinie pierwsze Lubelskie Spotkania Wokalistów Jazzowych, goszczące wybitnych muzyków z Polski i zagranicy.

Rozwój edukacji muzycznej dzieci i młodzieży

We wrześniu tj. na początku nowego roku szkolnego 1952/53 została zorganizowana w Lublinie szkoła muzyczna z przedmiotami ogólnokształcącymi. Dotychczas dzieci uczące się w szkole muzycznej musiały jednocześnie uczęszczać do szkoły podstawowej.10

Dzieci i młodzież miały możliwość rozwijania swoich talentów muzycznych w kołach muzycznych działających przy instytucjach kultury. Jednym z najczęściej wymienianych miejsc jest Dom Kultury na Zamku, który funkcjonował od 1956 roku. Statutowym zadaniem WDK-u była praca na rzecz kulturalnego rozwoju społeczeństwa Lublina, w tym współpraca z twórcami działającymi wówczas na płaszczyźnie muzyki.

To tam swoją muzyczną przygodę zaczynał między innymi Piotr Szczepanik, znany później artysta. 

Dom Kultury na Zamku powstał w połowie lat 50-tych, więc ja tam zacząłem te wizyty i zabawy artystyczne łącznie z teatrem lalek, recytowaniem wierszy i to była zabawa, której inspiratorka była pani dyrektor domu kultury. Dom Kultury na Zamku powstał w połowie lat 50-tych, więc ja tam zacząłem te wizyty i zabawy artystyczne łącznie z teatrem lalek, recytowaniem wierszy i to była zabawa, której inspiratorka była pani dyrektor domu kultury.  

Piotr Szczepanik 11

W 1957 roku w Lublinie powołano komisję, która miała wyłapywać talenty muzyczne wśród młodzieży. 

Kurier Lubelski w marcu 195712 napisał o specjalnej komisji, która miała odwiedzić szkoły i świetlice. Artykuł zatytułowany W poszukiwaniu talentów muzycznych ukazał się w numerze z 27 marca 1957 na drugiej stronie:
(...) Przy stosowaniu specjalnych metod badania komisja daje gwarancję lepszego doboru kandydatów, a w konsekwencji zmniejszenia koniecznej selekcji uczniów w klasach starszych. Komisja będzie odwiedzała przedszkola, szkoły podstawowe, świetlice i inne skupiska dzieci i młodzieży.

W 1968 powstała Państwowa Szkoła Muzyczna II stopnia w Lublinie. Siedzibą był budynek (a właściwie 6 sal lekcyjnych na III piętrze) przy ul. Krakowskie Przedmieście 55. W maju 1978 r. podczas uroczystości X-lecia szkoła otrzymała imię polskiego kompozytora związanego z Lublinem – Tadeusza Szeligowskiego13

Okres zespołów big beatowych

W latach 60. muzyka rozbrzmiewała na ulicach Lublina.

W każdej instytucji był zespól, było bardzo dużo muzyki i spotkań.W każdej restauracji był zespół, to wszystko się rozwijało, ja pamiętam ten czas jako bardzo muzyczny.

Janusz Mamcarz wspomina życie muzyczne w Lublinie

W 1965 roku przy Studenckim Centrum Kultury „Chatka Żaka” powstał lubelski zespół „Minstrele”, grający charakterystyczną dla lat 60. muzykę big beatową. Lubelski zespół „Minstrele” powstał w 1965 roku. W następnym roku Minstrele znaleźli się w czołówce polskich kapel bigbitowych.

W owym czasie Polska dzieliła się proszę Pani na dwa stronnictwa. Lata sześćdziesiąte to było tak że pół mojego koleżeńskiego środowiska wierzyło w Czerwono – Czarnych, a pół w Niebiesko – Czarnych, no. Potem przyszły Czerwone Gitary – powiedzmy sobie – to jeśli chodzi o Polskę. No, jeśli chodzi o zagranicę, to oczywiście królowali Beatlesi, Rolling Stonesi, prawda, i takie różne inne zespoły jak tam powiedzmy The Kings, The Troggs – o ile pamiętam. (…) To była taka muzyka, było tak, że jak szedł jakiś przebój – powiedzmy – to wszyscy go w Polsce naraz znali. To było absolutne zachwycenie, tośmy się tam – powiedzmy – ekscytowali. Tu był taki Piotr Szczepanik, wtedy taki – powiedzmy - bard, no, pieśniarz, jego takie przeboje, właśnie z lat sześćdziesiątych, tam „Żółte kalendarze”, „Kormorany” i tak dalej, „Kochać” – ach! To były piękne czasy14.

Andrzej Kurowski

Młodzież z lubelskiego TSKŻ na kolonii podczas potańcówki
Młodzież z lubelskiego TSKŻ na kolonii podczas potańcówki (Autor: nieznany)

Lata 70. to najlepszy czas świdnickiego zespołu Ikersi. W 1972 roku wygrali koncert debiuty na festiwalu piosenki w Opolu, utworem na motywach ludowych „U myj mamy rodzonej”. Trzy lata później zawojowali Kołobrzeg piosenką „Kto pokocha rekruta”. Na festiwalu piosenki żołnierskiej zdobyli główną nagrodę, czyli Złoty Pierścień. Koniec lat 70. to także schyłek działalności zespołu. Przestał istnieć Zakładowy Dom Kultury, główna baza Ikersów, zmieniły się mody muzyczne15.

Wszyscy, którzy grali musieli u mnie kupić instrument.

Janusz Mamcarz

Sklep muzyczny - Janusz Mamcarz - fragment relacji świadka historii

Narodziny rocka w Lublinie

W 1974 roku w Lublinie powstała Budka Suflera z Krzysztofem Cugowskim i Romualdem Lipko na czele. Jesienią 1974 roku zespół nagrał jeden ze swych największych przebojów – „Cień wielkiej góry”, zainspirowany tragiczną śmiercią dwóch polskich himalaistów, Zbigniewa Stepka i Andrzeja Grzązka.

W Lublinie urodziła się, studiowała i rozpoczęła karierę wokalną Urszula Kasprzak, kryjąca się pod pseudonimem Urszula.

W 1978 roku założono Bajm z Beatą Kozidrak jako wokalistką. 

Krzysztof Kramek - wspomnienie

Wspomnienie Jarosława Kozidraka

Kontakty z Bajmem - Krzysztof Jan Werner

W tym samym roku powstała grupa Vox, w skład której wchodzili między innymi Witold Paszt i Ryszard Rynkowski, zwana pierwszym polskim boysbandem.

W 1980 Beata i Jarosław Kozidrakowie (z zespołu Bajm) gościnnie zaśpiewali na płycie „Ona przyszła prosto z chmur” znanego już w Polsce zespołu Budka Suflera.

W 1982 roku jako ósmy singiel zespołu Budka Suflera ukazała się ballada rockowa „Jolka, Jolka pamiętasz”. 

W tym samym roku - 1982 zespół Bajm odniósł swój pierwszy zagraniczny sukces. Kapela zdobyła nagrodę dziennikarzy, a Beata Kozidrak wybrana została Miss Obiektywu podczas XI Międzynarodowego Festiwalu Przebojów w Dreźnie.

Zespół Bajm trafił szybko na szczyty polskich list przebojów. Utwór „W drodze do jej serca” w  czerwcu 1982 roku zajął pierwsze miejsce na liście przebojów Programu Pierwszego Polskiego Radia. W październiku 1982 roku piosenka „Co mi Panie dasz” zajęła pierwsze miejsce na Telewizyjnej Liście Przebojów oraz na Liście Przebojów Programu I Polskiego Radia

Punk

Punk-rockowcy Tatol i Roxi na Placu Litewskim w Lublinie
Punk-rockowcy Tatol i Roxi na Placu Litewskim w Lublinie (Autor: Kaczanowski, Maciej)

Giełda płyt i wydawnictw muzycznych

18 lutego 1980 roku w budynku Lubelskiego Domu Kultury z inicjatywy Krzysztofa Wasilewskiego – dziennikarza muzycznego Radia Lublin oraz ówczesnego pracownika Lubelskiego Domu Kultury odbyła się pierwsza giełda płyt i wydawnictw muzycznych. Regularne spotkania pasjonatów płyt odbywały się do przełomu lat 80-tych i 90-tych16.

I odbywały się wtedy w niedziele, chyba w każdą niedzielę, giełdy płyt w LDK-u. To był Lubelski Dom Kultury i w piwnicach, tam gdzie jest w tej chwili jest Restauracja Hades, odbywały się właśnie giełdy płyt i tam można było kupić fajne płyty. I ja kupiłam kilka płyt, które niestety gdzieś w tych czasach, kiedy się przeprowadzałam parę razy czy też wyjeżdżałam, zgubiłam, bo miałam kilka płyt zespołu, który wtedy uwielbiałam – to był The Police. Miałam jedną płytę wydania Suprafonu, a dwie inne oryginalne przywiezione gdzieś z Wielkiej Brytanii. To były takie moje perełki.

Dorota Cichocka17

Warto wspomnieć o sprzęcie, na którym w PRL można było odtwarzać płyty winylowe. 

Ten odgłos płyty winylowej był czymś wspaniałym - Wojciech Koziejowski - fragment relacji świadka historii [

Hip hop - muzyka alternatywna

Hip hop narodził się w latach 70. XX wieku w Bronksie, dzielnicy Nowego Jorku zamieszkiwanej przed dużą grupę Afroamerykanów oraz Latynosów18

W latach 90. amerykański hip-hop przezywał już swoją „Złota erę", był gatunkiem rozwiniętym i zyskującym masową popularność. Przyjęcie tego gatunku w Polsce było zatem związane z zaakceptowaniem wielu kategorii już ukształtowanych.

Koncert hip-hopowy na podwórku "Domu Słów"
Koncert hip-hopowy na podwórku "Domu Słów" (Autor: Butryn, Marcin)

Lubelska scena hip-hopowa funkcjonowała i funkcjonuje dalej (2018) także w Lublinie. Lubelscy weterani hip-hopu często podkreślają, że muzyka pomogła im najpierw uciec od szarej rzeczywistości, a później zmieniać ją na lepsze.

Tomasz "Dolar" Dymek opowiada o sobie

Sceny muzyczne w Lublinie

Życie muzyczne w Lublinie - Janusz Mamcarz - fragment relacji świadka historii

Wśród scen muzycznych w Lublinie należy wymienić takie miejsca jak: Filharmonia im. Henryka Wieniawskiego w Lublinie, Teatr Muzyczny w Lublinie, kluby, dla przykładu: Klub Graffiti

Kawiarnia Artystyczna Hades czy NORA - Klub Pracowników Kultury.

Kawiarnia artystyczna Hades - Janusz Mamcarz - fragment relacji świadka historii

Koncerty odbywały się także w lubelskich kinach i na scenie Akademickiego Centrum Kultury „Chatka Żaka".

Otwarcie kina Kosmos - Janusz Mamcarz - fragment relacji świadka historii

Wśród miejsc, które zasługują na szczególną uwagę są domu kultury, między innymi: Wojewódzki Dom Kultury w Lublinie i Dom Kultury Kolejarza.

Warto zaznaczyć, że swoje kluby miały fabryki.

Każda fabryka miała swój klub. Przecież był ten klub prężny gdzie bywałem, tak on był wtedy prężny, przy Fabryce Samochodów Ciężarowych. Tam był klub. Ja tam chętnie bywałem. I tam bywało mnóstwo moich znajomych z miasta. Co ciekawe, że tam w tym klubie było więcej chętnych spoza pracowników fabryki. Ale co tam się działo! Była na to kasa. [Co tam się działo?] Imprezy przede wszystkim, ubawy, wspólne grono. No każdy dążył do swoich. No rozumie pan, jak się bawić, to wśród swoich.

Kazimierz Fil 

Przypisy

  1. http://teatrnn.pl/leksykon/artykuly/lublin-19441945-trudny-fragment-historii/, [dostęp: 28.09.2018].
  2. „Kurier Lubelski", R. 12 nr 39 (15 lutego 1968).
  3. Anna Pawelczyk, Burzliwe dzieje Teatru Muzycznego. Lubelska scena świętuje 70-lecie, „Kurier Lubelski", Magazyn, 8-10 września 2017, s.10.
  4. W.Miszczak, Lubelska scena muzyczna, http://zoom.lublin.pl, [data dostępu: 30.08.20017].
  5. W.Miszczak, Lubelska scena muzyczna, http://zoom.lublin.pl, [data dostępu: 30.08.20017].
  6. W.Miszczak, Lubelska scena muzyczna, http://zoom.lublin.pl, [data dostępu: 30.08.20017].
  7. W.Miszczak, Lubelska scena muzyczna, http://zoom.lublin.pl, [data dostępu: 30.08.20017].
  8. W.Miszczak, Lubelska scena muzyczna, http://zoom.lublin.pl, [data dostępu: 30.08.20017].
  9. Relacja Hanny Ptaszkowskiej zze zbiorów Pracowni Historii Mówionej Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”, nagranie: 24.05.2007.
  10. Helena Platta, Państwowa Szkoła Muzyczna im. Moniuszki w Lublinie, „Kultura i Życie". Tygodniowy dodatek „Sztandaru Ludu" 1953, nr 7, s. 3.
  11. Relacja Piotra Szczepanika ze zbiorów Pracowni Historii Mówionej Ośrodka „Brama Grodzka-Teatr NN", nagranie: Agnieszka Góra: 15.03.2014.
  12. „Kurier Lubelski", R. 1 nr 3 (27 marca 1957).
  13. http://smszeligowski.edu.pl/?page_id=102, [dostęp: 9.11.2018].
  14. Relacja Andrzeja Kurowskiego ze zbiorów Pracowni Historii Mówionej Ośrodka „Brama Grodzka-Teatr NN", nagranie: 9.05.2013.
  15. Anna Konopka, Ikersi, http://www.historia.swidnik.net, [data dostępu: 30.08.2017].
  16. Giełda płyt i wydawnictw muzycznych powraca do Centrum Kultury, http://ck.lublin.pl, [data dostępu: 28.08.2017].
  17. Relacja Doroty Cichockiej ze zbiorów Pracowni Historii Mówionej Ośrodka „Brama Grodzka-Teatr NN”, nagranie: Wioletta Wejman, 20.09.2005. .
  18. M.Miszczyński [red.], Hip-hop w Polsce. Od blokowisk do kultury popularnej, Warszawa 2014, s.22.

Zdjęcia

Wideo

Audio

Historie mówione