Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Most na Bystrzycy w Lublinie

Most na Bystrzycy był jednym z pierwszych żelbetowych mostów na terenie południowo-wschodniej Polski, co plasuje go wysoko wśród tego rodzaju zabytków techniki w skali krajowej.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

Przedłużenie ulicy Zamojskiej, okolice ronda Lubelskiego Lipca '80.

Funkcje

Umożliwienie ruchu na tzw. trakcie bychawskim, w kierunku południowym oraz połączenie przemysłowej dzielnicy z centrum miasta. 
Zabytek techniki (nr rej. A/956) 

Historia

Datujący się od średniowiecza trakt bychawski wybiegający z Lublina na południe i prze­cinający Bystrzycę wymagał przerzucenia mostu przez rzekę. W okresie staropolskim był tu most drewniany. Wraz z budową bitego traktu uściługskiego (szosa zamojska), w miejsce uprzedniego mostu powstał nowy, wybudowany w 1824 roku – o czym dowiadujemy się z planu sytuacyjnego z 1859 roku: „Rysunek starego mostu wybudowanego w roku 1824 na rzece Bystrzycy w mieście Lublinie pod rogatkami zamojskimi w linii traktu bitego Uściługskiego, który wymaga obecnie na nowo odbudowania”. Plan jest sygnowany przez Inżyniera Gubernialnego Komunikacyi Lądowych i Wodnych Feliksa Bieczyńskiego. Najprawdopodobniej była to tylko reperacja starego mostu uszkodzonego lodem lub wylewem rzeki.
Z 1908 roku pochodzi kolejny plan sytuacyjny mostu w wykonaniu Mieczysława Stelmasiewicza, geometry miejskiego. Było to przygotowanie do budowy obecnego mostu, który powstał w przeciągu roku – do maja 1909 roku.
Niestety, pomimo poszukiwań nie udało się dotrzeć do rysunków projektowych, istnieje jedynie plan sytuacyjny z 1908 roku, z początków budowy mostu oraz obfita korespondencja pomiędzy magistratem a inż. Lutosławskim, który wybudował też most żelazny na Tatarach w 1908 roku. Dostępne są również relacje prasowe z chwili odbioru mostu oraz z pomyśnie przeprowadzonych prób wytrzymałościowych.
Drewniane opierzenie powierzchni mostu zamieniono w 1917 roku na kostkę dębową, a w latach 1936–1937 wymieniono na klinkier. Najprawdopodobniej w tym czasie rozbiórce uległy pseudogotyckie fiale, po których pozostały puste wewnątrz cokoły przykrywane od góry misami kwietnikowymi. Wobec naporu problemów komunikacyjnych Wydział Urbanistyki i Architektury od początku lat 70. zapowiadał rozbiórkę starego, zbyt obciążonego mostu. Czasowym rozwiązaniem miało być nowa warstwa żelbetowa na płycie mostu przykryta asfaltem. Ocalenie starego mostu było wynikiem zabiegów kolejnych konserwatorów wojewódzkich: Tadeusza Zielniewicza i Macieja Paschke. Starania władz konserwatorskich o utrzymanie mostu posiadają pełną dokumentację w aktach PSOZ.
Ostatecznie na początku 1985 roku obok starego mostu na Bystrzycy stanął nowy, zbierający cały ruch północ–południe, podczas gdy stary most wyłączono z ruchu kołowego. Formalnego wpisu do rejestru zabytków dokonano dopiero 3 grudnia 1987 roku. W tym samym roku powstał projekt trwałego zabezpieczenia mostu autorstwa B. Antoszczuk, M. Andrzejewskiego i J. Teligi.

Kalendarium

1909 – budowa mostu
1936–1937 – wymiana drewnianej nawierzchni na kostkę klinkierową
1985 – wyłączenie mostu z ruchu kołowego
1987 – wpisanie starego mostu do rejestru zabytków
2011 – remont mostu
 

Architekt

inż. Marian Lutosławski

Styl

Neogotyk

Opis obiektu

Zachowała się tabliczka żeliwna z napisem w języku polskim i rosyjskim: Most żelazno-betonowy systemu Hennebique zbudowany przez inżyniera Mariana Lutosławskiego, Warszawa, Boduena 1 (tabliczka została przeniesiona do Muzeum Historii Miasta Lublina w Bramie Krakowskiej). Architektura mostu miała szatę pseudogotycką według projektu Jana Heuricha młodszego, w oparciu o wzory z gotyckiego kościoła St. Severin w Paryżu.
Składały się na nią balustrady maswerkowe o przęsłach rozczłonkowanych filarkami, na których ustawione były sterczyny w kształcie szyszek.
Ponadto skrajne przęsła flankowane były dwiema parami ozdobnych monumentalnych fial pseudogotyckich, na których zawieszone były latarnie.
Wygląd mostu znany jest z ikonografii historycznej i z fotografii będących w posiadaniu PSOZ w Lublinie. Most na Bystrzycy posiada już swoją literaturę. 

Stan zachowania

Rok 1995
Pseudogotycka szata architektoniczna stanowi o wartości artystycznej zabytku. Natomiast o jego wartości jako zabytku techniki decyduje zastosowanie przez Lutosław­skiego metody wstępnie sprężonego betonu. Był on też jednym z pierwszych żelbetowych mostów na terenie południowo-wschodniej Polski.

Rok 2009
Most wymaga remontu. Odbywa się po nim wyłącznie ruch pieszo-rowerowy.

Rok 2011
Jesienią 2011 roku rozpoczęły się prace przy renowacji zabytkowego mostu. Wzmocniono konstrukcję mostu, nawierzchnię asfaltową zamieniono kostką klinkierową, cały most podświetlono.


 
 
Opracował: Piotr Sugier
Redakcja: Monika Śliwińska

Literatura

Czerepińska J., Most na Bystrzycy, Lublin 1995.
Czerepinska J., Most – zabytek, „Kurier Lubelski”, R. 1973, nr 100, s. 3.
Dybek A., Żelbetowa perełka, „Gazeta w Lublinie”, 5.05.2006.
Koziejowski W., Lublin – most na rzecze Bystrzycy, badania historyczne i rekonstrukcja wystroju z wytycznymi konserwatorskimi, Lublin 1989, mps.
Nowy most, „Ziemia lubelska”, R. 1908, nr 166, s. 3.

Powiązane wydarzenia

Zdjęcia

Audio

Historie mówione

Inne materiały

Słowa kluczowe