Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Mikołaj „Rudy” Radziwiłł (1512–1584)

Mikołaj Radziwiłł, zwany „Rudy”, herbu Trąby – wojewoda trocki i wileński, kanclerz i hetman najwyższy litewski, książę Rzeszy Niemieckiej, polityk, jeden z twórców potęgi rodu Radziwiłłów.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Młodość

Mikołaj Radziwiłł był synem kasztelana wileńskiego, Jerzego i jego drugiej żony, Barbary. Wykształcenie pobierał tylko u prywatnych nauczycieli, poza językiem polskim znał ruski i prawdopodobnie łacinę. Brał udział w wojnie z Moskwą w latach 1534–1535, nie zdobył jednak sławy, ani nagród królewskich. Dla odróżnienia go od jego stryjecznego brata, noszącego również imię Mikołaj, nadano mu od barwy włosów przydomek „Rudy”, kuzyna zaś nazywano „Czarny”. W roku 1544 pojął za żonę Katarzynę Iwińską, kuzynkę biskupa i podkanclerzego Tomickiego. Ich pożycie układało się jednak fatalnie, Radziwiłł odizolował wręcz żonę od świata, mieli jednak dwóch synów – Krzysztofa i Mikołaja.

Brat swojej siostry

Gdy w roku 1544 sejm uznał przejęcie władzy przez króla Zygmunta Augusta, Mikołaj był jednym z możnych zatwierdzających ten akt. Otrzymał wówczas od króla urząd podczaszego litewskiego. Stało się to początkiem przyjaźni króla z rodem Radziwiłłów. Gdy król związał się romansem z siostrą Mikołaja, Barbarą, ten wykorzystał to do pomnożenia bogactwa i znaczenia rodziny. Gdy zmarła pierwsza żona Zygmunta Augusta, król zdecydował się na potajemne małżeństwo (zawarte w 1547 roku). W tym samym czasie Radziwiłłowie zostali włączeni w poczet książąt Rzeszy Niemieckiej przez cesarza Karola V. Małżeństwo króla wywołało skandal, stało się jednak fundamentem potęgi rodu Radziwiłłów. Król obsypywał żonę i jej rodzinę podarunkami, urzędami i nadaniami. Mikołaj „Rudy” i jego kuzyn Mikołaj „Czarny” stali się głównymi beneficjentami szczodrości monarchy. Przebywając przy królowej Barbarze mieli także wpływ na decyzje polityczne. Do momentu jej uroczystej koronacji w roku 1550 Mikołaj Radziwiłł był już administratorem województwa trockiego i łowczym litewskim, dowodził też pospolitym ruszeniem szlachty w 1549 roku.

W służbie króla

Królowa Barbara wstępując na tron, była jednak ciężko chora i wkrótce zmarła. Po jej śmierci Radziwiłowie nadal należeli do partii królewskiej – Mikołaj „Rudy” stracił nieco znaczenie, ustępując miejsca „Czarnemu”. Współpraca obu gałęzi rodu układała się jednak harmonijnie – Radziwiłłowie reprezentowali to samo stanowisko polityczne i wyznaniowe na kolejnych sejmach.
W roku 1553 Mikołaj „Rudy” został mianowany czasowo hetmanem litewskim. Wkrótce potem wybuchła wojna o Inflanty, w której sprawował dowództwo nad siłami litewskimi. Nie odniósł wprawdzie spektakularnych sukcesów, ale jego funkcja nabrała stałości – określał się odtąd jako najwyższy hetman litewski. Kolejny raz „Rudy” stanął na czele armii w czasie wojny polsko-moskiewskiej, która wybuchła w 1561 roku. Po początkowych porażkach Mikołaj Radziwiłł wraz z Chodkiewiczem odnieśli wspaniałe zwycięstwo nad wielokrotnie silniejszą armią Piotra Szujskiego i odparli najazd. W kolejnych kampaniach dowodził całością litewskiego wojska, ale wojna wyczerpywała siły obu stron, nie rokując nadziei na szybkie rozstrzygnięcie.

Działalność religijna

Przez większość życia Mikołaj „Rudy” Radziwiłł był katolikiem, wspierał Kościół i wymieniał listy z późniejszym kardynałem Hozjuszem. Na początku lat sześćdziesiątych XVI wieku zainteresował się wiarą protestancką i rychło zdobył popularność, broniąc luteran przed prześladowaniami w Połocku i Witebsku. Prawdopodobnie w 1564 roku przystał do zboru kalwińskiego, szybko stając się największym protektorem tego wyznania na Litwie. Z jego inicjatywy powstał zbór wileński, ufundował zaś z własnych środków co najmniej sześć innych. Popierał też propagandę protestancką, otaczając opieką wileńską drukarnię zborową.

Unia Lubelska

W roku 1565 zmarł Mikołaj „Czarny” Radziwiłł, „Rudy” zaś przejął po nim urząd wojewody wileńskiego oraz program polityczny. Podstawowymi założeniami polityki rodu było utrzymanie względnej niezależności Litwy wobec Korony i propagowanie na terenie Wielkiego Księstwa idei reformacji. O ile w szerzeniu protestantyzmu Radziwiłłowie odnieśli pewne sukcesy, obrona odrębności Litwy napotkała zdecydowany opór szlachty polskiej i króla. Radziwiłłowie zawarli więc sojusz z Chodkiewiczami, dotychczasowymi rywalami i razem występowali jako przywódcy szlachty litewskiej. Początkowo Mikołaj usiłował zbojkotować sejm lubelski, a gdy zamiar ten nie powiódł się, stosował taktykę przedłużania obrad. W przemowach do sejmu kilkakrotnie przeciwstawiał się żądaniom inkorporacji Litwy, wysuwanym przez stronnictwo egzekucyjne. W końcu, 1 marca 1569 roku polecił szlachcie Wielkiego Księstwa potajemne opuszczenie Lublina. Zwołał konkurencyjny niejako wobec sejmu unijnego zjazd wileński, gdzie strona litewska miała ustalić swój własny projekt unii. Nie docenił jednak siły szlachty, mającej dość ucisku ze strony możnych i zazdroszczącej Polakom przywilejów. Litwini powrócili do Lublina, akt unii po ustępstwach z obu stron został zaprzysiężony. Mikołaj Radziwiłł należał jednak do nielicznych senatorów litewskich, którzy nigdy go nie podpisali.


Czytaj więcej>>> o Unii Lubelskiej
Przeczytaj>>> akt Unii Lubelskiej

Działalność u boku królów elekcyjnych

W czasie bezkrólewia po śmierci Zygmunta Augusta, Mikołaj Radziwiłł lawirował pomiędzy wieloma obozami politycznymi. Jako kandydata do tronu początkowo popierał Fiodora, syna Iwana Groźnego, potem księcia Ernesta, syna Maksymiliana II. W końcu uznał Henryka Walezego i nawet uczestniczył w koronacji, niosąc przed nim jabłko królewskie. Po wyjeździe króla Mikołaj Radziwiłł poparł kandydaturę Maksymiliana Habsburga, porzucił jednak jego stronnictwo po przyjeździe Stefana Batorego. Od tego momentu należał do najwierniejszych sojuszników Węgra. Wielokrotnie brał udział w misjach dyplomatycznych, wspierał króla w polityce wewnętrznej. W czasie kolejnych epizodów wojny polsko-moskiewskiej brał udział w kampaniach Batorego, wystawiając ponad tysiąc prywatnych żołnierzy. W trakcie oblężenia Połocka odparł armię moskiewską idącą z odsieczą dla twierdzy, co przyczyniło się do jej upadku. Mimo podeszłego wieku brał udział w kampanii wielkołuckiej i oblężeniu Pskowa. Pomoc, której na każdym kroku udzielał królowi, doprowadziła do wzrostu znaczenia jego rodu, który wyrósł na pierwszy dom magnacki Litwy, odsuwając w cień Chodkiewiczów. Zmarł w 1584 roku.

 
 
Opracował Ziemowit Karłowicz