Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Miasteczka Lubelszczyzny - fenomen kulturowy

 

Miasta i miasteczka są podstawowym elementem struktury urbanistycznej i ekonomicznej kraju. Małe miasta stanowią rodzime dziedzictwo kulturowe, są nie tylko zbiorem obiektów i miejsc, ale również tworami żywymi, wciąż zmieniającymi się w czasie. Każde miasto historyczne traktujemy dzisiaj jako miasto dziedzictwa kulturowego, a zatem posiada ono znaczenie symboliczne i przekazuje pewne wartości z pokolenia na pokolenie. Każde z miasteczek, pomimo wielu cech wspólnych z innymi miasteczkami, jest odmienne, zaś istniejące wśród nich różnice wynikają z całego szeregu warunków historycznych i urbanistycznych. W tym właśnie kryje się fenomen kulturowy zjawiska jakim jest miasteczko.

 

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Definicja miasteczka

Miasteczko lub małe miasto można określić jako przestrzenne zgrupowanie niewielkiej liczby budowli na określonym i czytelnie rozplanowanym terenie, przeznaczonym dla niewielkiego zgrupowania ludności. Określenie „niewielkie” odnosi się do liczby mieszkańców i jest różnie precyzowane, najczęściej w granicach od kilku do kilkunastu tysięcy, ale przeważnie poniżej trzydziestu tysięcy mieszkańców.

Termin miasteczko lub małe miasto był stosowany przez historyków i urbanistów już w okresie 20-lecia międzywojennego do określenia osad o funkcjach miejskich, mających lokalne znaczenie gospodarcze. Osady takie należy traktować jako systemy całościowe, obejmujące aspekty społeczno-ekonomiczne, kulturowe, przestrzenno-techniczne i ekologiczne zamieszkujących je wspólnot oraz relacje między nimi i interakcje z otoczeniem.

W 1910 roku E. Łuskina pisała: Miasteczko, będąc formą przejściową między wsią i dużym miastem, może łatwo połączyć najlepsze cechy obu i stać się ostoją pogodnego życia rodzinnego, w średnich ramach zamożności i wymagań, które zawsze pozostaną przeciętną społeczeństw (...). Wobec pięknej tradycyi naszych miasteczek, przechowywanej w ogólnym planie i cennych niejednokrotnie zabytkach, wobec ograniczonych rozmiarów, pozwalających ogarnąć całość, wobec łatwego kontaktu z naturą (...). Od prawdziwej kultury mieszkańców zależy, aby wprowadzić tu treść duchową, towarzyską, estetyczną – a zewnętrzny wygląd zharmonizować w sposób plastyczny i nastrojowy.
 
Wyjątkowo trafne dla małych miast zdaje się być określenie T. Chrzanowskiego – dzieło zbiorowe architektury i urbanistyki. Z punktu widzenia urbanistyki można określić je jako dzieło zbiorowe otwarte, wypełniające się formą w czasie. Jednocześnie zamknięte, bowiem układy urbanistyczne najczęściej powstawały jednorazowo jako skończone, zaś forma wypełniała się w czasie. Właśnie ta forma architektoniczna, budująca układ urbanistyczny ukazywała szczegóły kultury współtwórców, mecenasów, właścicieli miasteczek i ich mieszkańców.

Miasteczka spełniały podstawowe funkcje życia ich mieszkańców jak również najbliższej okolicy. Tu spotykały się założenia kościelne, synagogi, cerkwie, rezydencje, karczmy i ratusze.

Już na początku XX wieku zaczęto zwracać uwagę na piękno układów historycznych miast, malowniczość architektury, linie regulacyjne, uskoki zabudowy, ciekawe krajobrazowo zamknięcia perspektywiczne. Miasta nie były szablonowo podobne do siebie, każde miało odrębną postać i wygląd, który silnie i sympatycznie wbijał się w pamięć. Powstawało naturalnie, ograniczenie, z planem i ładem, który nie krępował swobody i fantazji, powstawało jak rodzi się dzieło sztuki – nie dziw, że sam obraz miasta stawał się nierzadko dziełem sztuki – pisał w 1909 roku S. Tomkowicz w dziele „Szpecenie kraju”.
 

 

Krajobraz miasteczek lubelszczyzny

Układ urbanistyczny miasteczek wypełniała zabudowa mieszkalna, do XIX wieku całkowicie drewniana. Przed II wojną światową większość miasteczek Lubelszczyzny posiadała swe podstawy rozwojowe w zapleczu rolniczym. Dla okolicznych rolników miasteczko było miejscem zbytu produktów rolnych oraz ośrodkiem usług rzemieślniczych i produkcyjnych.

Fenomen kulturowy miasteczka wyrasta z jego historii, która ukazuje wielostronny rozwój miasta. Dlatego dla tożsamości danej miejscowości ważne są podstawowe fakty historyczne, informacje o przywileju lokacyjnym, przynależność administracyjna, herb, pieczęć itp. Z rozwojem miasta i miasteczka wiąże się funkcjonowanie w nim instytucji związanych ze sprawowaniem władzy, stanowieniem prawa, zarządzaniem czyli funkcjonowaniem rady lub ławy miejskiej, sądu, stowarzyszeń i towarzystw, szkół. Na wyjątkowość zjawiska jakim jest miasteczko wpływają także wydarzenia cyklicznie wpisane w życie miasteczek, takie jak targi, jarmarki, odpusty.
Specyficzny charakter krajobrazu miasteczek definiuje znajdująca się w nich architektura. Stanowią ją nie tylko obiekty zabytkowe ale także budownictwo współczesne. Większość miasteczek zachowała stare ośrodki o specyficznej, złożonej strukturze, w której pojawiają się elementy dominujące. Często istniejąca architektura jest jedynym dowodem na istnienie w danym miasteczku wielokulturowości.

Historia, kultura, zagadnienia związane z funkcjonowaniem społeczności, struktura wyznaniowa znajdują swoje odzwierciedlenie w krajobrazie miasteczek. Krajobraz miasteczek to synteza elementów przyrodniczych i działalności ludzkiej z różnych epok historycznych pozostających we wzajemnym oddziaływaniu. Krajobraz obszarów miasteczek nie jest strukturalnie jednolity ale jest uformowaną w ciągu dziejów scenerią dla życia i działalności zmieniających się pokoleń. Dlatego ważne jest aby proces zmian odbywał się stopniowo w ciągu pokoleń, aby nie uległa zniszczeniu tożsamość miejsca, tradycji i kultury. Miasta, nawet te najmniejsze, postrzegane są obecnie jako szeroko rozumiane instrumenty edukacji społecznej. Miasta nie należy traktować jako sumy zachowanych obiektów, ale współcześnie kreowane zjawisko, które każde pokolenie tworzy od nowa, zgodnie z postawami społecznymi w stosunku do swej przeszłości i ze sposobem jej użytkowania.
 
 
 
 
Miasta jako obiekt dziedzictwa mają wyjątkowe znaczenie z dwóch powodów: po pierwsze, ich zabudowa jest widoczna, nadaje się do interpretowania bez pośrednictwa języka i jest dostępna dla wszystkich, stanowi codzienne otoczenie całej społeczności. Po drugie, miasta stanowią dziedzictwo publiczne w znacznie większym stopniu niż wiele innych aspektów dziedzictwa, być może w konsekwencji tego, iż władze przejęły w znacznej mierze odpowiedzialność za ochronę, utrzymanie i prezentacje dziedzictwa architektonicznego.
 
 

 

Opracowanie: Joanna Zętar

Literatura

Koprukowniak A. [red.], Miejskie społeczności lokalne w Lubelskiem 1795–1918, Lublin 2000.
Przesmycka E., Przeobrażenia zabudowy i krajobrazu miasteczek Lubelszczyzny, Lublin 2001.

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe