Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Mała Ojczyzna

Mała ojczyzna jest zarówno realną przestrzenią geograficzną i społeczno–kulturową jak i miejscem symbolicznym.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Czym jest „mała ojczyzna”?

Pojęcie „małej ojczyzny” jest złożonym terminem, bo na dający wytyczyć się w przestrzeni obszar nakłada się coś, co nazywa się „duchem miejsca” i co jest trudne do jednoznacznego zdefiniowania. Dlatego każdy z tych cytatów jest właściwą definicją tego pojęcia: Stefan Starczewski: W najbardziej ogólnym sensie „mała ojczyzna” oznacza miejsce zamieszkiwania człowieka, które go kształtuje, nad którym sprawuje pieczę. (…) Dla wielu twórców literatury ich małe ojczyzny pełnią rolę inspiratorską i mitotwórczą, zwłaszcza gdy rozpamiętywane są z oddalenia, nostalgiczne – po utracie. Taką rolę pełni Litwa w „Panu Tadeuszu”, Adama Mickiewicza, „Żmudź” w twórczości Czesława Miłosza, Huculszczyzna w prozie Stanisława Vincenza, czy też Wielopole w dziele Tadeusza Kantora.
Prof. Leszek Kołakowski: [Mała ojczyzna] to miasto, czy wieś w której się urodziliśmy, to środek świata. To przestrzeń niewielka, w której się obracamy – nasze domy, ulice, cmentarze, kościoły, to przestrzeń niewielka wielkim wysiłkiem ludzkim zabudowana, przez wojny niszczona i odbudowywana, to centrum świata. [Wypowiedź podczas uroczystości nadania mu w roku 1993 tytułu honorowego obywatela Radomia, będącego jego miastem rodzinnym].

Przestrzeń małej ojczyzny nie musi pokrywać się z administracyjnie wyznaczonym obszarem gminy, małego miasta, wsi czy dzielnicy wielkomiejskiej. Jest to przestrzeń bez wyraziście określonych granic, istotną rolę w jej konkretyzacji pełni subiektywna świadomość ludzi utożsamiających się z nią. Przestrzeń małej ojczyzny to miejsce doniosłych doświadczeń i przeżyć osobistych jej mieszkańców, formowania się ich biografii, to świat z którym zrosło się ich życie i z którym wiąże ich częstokroć silna więź emocjonalna. To dostępny zmysłowemu poznaniu, świat wyglądów, kształtów i barw domów, ulic, parków, lasów, pół, łąk – świat niepowtarzalnej konstelacji krajobrazów. Mała ojczyzna jest płaszczyzną tworzenia się więzi lokalnych, zakorzenienia ludzi we własnej tradycji i historii”. [1]

Mała ojczyzna w wymiarze urbanistycznym i mitycznym

Ktoś, kto stwarza i adaptuje przestrzeń, bardziej zwraca uwagę na materialne przejawy tożsamości miejsca. Urbanista Artur Kostarczyk: Żeby zachować pewne struktury kulturowe, średniowieczne miasta, wsie, dziedzictwo architektoniczne – trzeba cały czas w to inwestować, to cały czas musi żyć, to cały czas musi być używane. Znaczenia tego bogactwa, różnorodności kulturowej muszą być w jakiś sposób rozpoznawane. Wielki Goethe powiedział kiedyś coś takiego: „…żeby zobaczyć, trzeba najpierw zrozumieć, co się widzi…”, takim dobrym sposobem na zrozumienie tego co się widzi jest używanie – czyli doświadczanie przestrzeni każdego miejsca, miejscowości i regionu. Pewna wrażliwość i umiejętność przeżywania tej przestrzeni jest drogą do zobaczenia tego dziedzictwa kulturowego w pełni. [2]

Mała ojczyzna to niewątpliwe dom lub miasto rodzinne. To przestrzeń, w której czujemy się bezpieczni i w niezależny sposób związani. Jest to rodzaj mitycznej przestrzeni, w której się poruszamy: Można rozróżniać dwa zasadnicze rodzaje przestrzeni mitycznej. W jednym przestrzeń mityczna jest mglistym obszarem niedostatecznej wiedzy (…) jest ramą przestrzeni pragmatycznej. W drugim jest przestrzennym składnikiem światopoglądu, koncepcją lokalizacji wartości, w której obrębie ludzie prowadzą swoje zwykłe działania. (…) zarówno dla jednostek, jak i dla grup zawsze będą istniały obszary mało znanego lub nieznanego i prawdopodobnie zawsze znajdą się ludzie skłonni rozumieć miejsce człowieka w naturze. (…) Przestrzeń mityczna jest konstrukcją intelektualną (…) odpowiedzią uczuć i wyobraźni na podstawowe ludzkie potrzeby. (…) Logicznie kosmos może mieć tylko jeden środek; w myśli mitycznej dopuszcza się wiele środków, z których jeden może nad innymi dominować. Z punktu widzenia logiki, całość składa się z części, z których każda ma swoje charakterystyczne miejsce, strukturę i funkcję. (…)W myśli mitycznej część może symbolizować całość i mieć moc całości. (…) Małe jest zwierciadłem wielkiego. Małe dostępne jest wszystkim ludzkim zmysłom. (…) Przestrzeń architektoniczna – dom, świątynia czy miasto – jest mikrokosmosem obdarzonym jasnością, której brak zjawiskom naturalnym. Architektura jest kontynuacją ludzkich wysiłków w kierunku podniesienia świadomości poprzez tworzenie dotykalnego świata, wyrażającego jasno doświadczenia zarówno te, które odczuwa się głęboko, jak i te, które dają się zwerbalizować; doświadczenia indywidualne i doświadczenia zbiorowe. [3]

Krajobraz małej ojczyzny

Badania prowadzone przez Krystynę Kieretę pokazują, że spośród wielu kryteriów tożsamości na szczególną uwagę zasługuje identyfikacja z „oswojoną przestrzenią” – krajobrazem lokalnej ojczyzny, tym zapamiętanym najlepiej z lat dzieciństwa.[4] Mała ojczyzna to między innymi krajobraz. Trwałe, stałe elementy krajobrazu, które towarzyszą człowiekowi od dzieciństwa, a towarzyszyły też rodzicom i dziadom mają najwyższą wartość. (M. Lipok-Bierwiaczonek, Krajobraz małej ojczyzny). Identyfikacja człowieka z określoną przestrzenią małej ojczyzny wynika z bezpośredniego przeżycia względem tej przestrzeni (mikroświata) w najwcześniejszym okresie dzieciństwa i młodości, kiedy świat wydaje się najbardziej autentyczny i prosty, a którego piękno i wartość jakże często odkrywamy po latach. Mała ojczyzna, ta zapamiętana z lat dzieciństwa to dla nas „centrum świata, do którego wszystkie inne kawałki są odniesione”. Stanowi zawsze punkt odniesienia w życiu każdego człowieka. Doświadczenia i krajobrazy emocjonalnie przyswojone jako własne w latach dzieciństwa i powracające w życiu dorosłym to dziedzictwo na całe nasze życie, jeden z ważniejszych wyznaczników tożsamości kulturowej (Lipok- Bierwiaczonek, 1997, s. 85). „Mitologia ukochanych miejsc” jest wszechobecna w pamięci niemal każdego człowieka. Ponad 60% badanych wskazywało i opisywało utrwaloną w pamięci topografię świata dzieciństwa- ukochane miejsca i krajobrazy. Wyrażało też chęć sentymentalnej podróży do utraconego raju dzieciństwa i młodości.

Mała ojczyzna - dom rodzinny

Spośród wielu elementów stanowiących treść lokalnej przestrzeni najważniejsze miejsce zajmuje dom rodzinny i jego najbliższe otoczenie. Stanowił od wieków i stanowi nadal ostoję lokalnych regionalnych wartości. W nim przekazywana jest rodzinna historia i pamięć przodków.
Szczególną wartość dla człowieka stanowi również przestrzeń kulturowa o wymiarze religijnym. Około 70% badanych identyfikowało się z przestrzenią sakralną, oraz silnie akcentowało uczucia religijne wyniesione z rodzinnego domu. Znaki sakralne, dziś ważne elementy polskiego krajobrazu małych ojczyzn, świadczą nadal o silnie zakorzenionej tradycji religijnej wśród Polaków. Są też ważnym punktem odniesienia w identyfikacji z określoną przestrzenią. Ważną też rolę w przestrzeni pełnią: gwara i tradycje najczęściej kultywowane w wielopokoleniowych, autochtonicznych rodzinach. Gwara, jest ściśle związany z topografią „małych ojczyzn” (nazwami lokalnymi), odzwierciedla zmieniający się dynamicznie krajobraz. [5]

Literatura

Krystyna Kiereta, Lokalna przestrzeń kulturowa a tożsamość, [w:] „Krajobrazy Dziedzictwa Narodowego”, 2003, nr 3 (11)

Małe ojczyzny. Tradycja dla przyszłości, Warszawa 2000

Przypisy

[1] Starczewski S. , Małe ojczyzny - tradycja dla przyszłości, [w:] Małe ojczyzny. Tradycja dla przyszłości, Warszawa 2000, s. 23
[2] Kostarczyk A., Dziedzictwo kultury gospodarowania przestrzenią, [w:] Małe ojczyzny. Tradycja dla przyszłości, Warszawa 2000, s.32
[3] Yi – Fu Tuan, Przestrzeń i miejsce, s.114-116
[4] Kiereta K., Lokalna przestrzeń kulturowa a tożsamość, [w:] „Krajobrazy Dziedzictwa Narodowego”, 2003, nr 3 (11), s. 25-27.
[5] Tamże.

Powiązane artykuły

Inne materiały

Słowa kluczowe