Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Lublin

Lublin to jedno z najstarszych miast polskich. Jego lokacja rozpoczęła się w połowie XIII wieku, a jej zwieńczenie dokonało się w 1317 roku. Rozwój miasta, jeszcze w okresie przedkolacyjnym związany był z położeniem przy szlaku handlowym, łączącym kraje zachodnie ze Wschodem. U swych początków był Lublin twierdzą broniącą wschodnich krańców ówczesnego państwa Piastów przed najazdami Rusinów, Litwinów i Mongołów. Stanowił też bazę wypadową do polskiej ekspansji na ziemie polsko-ruskiego pogranicza, efektem tego było przyłączenie Rusi Czerwonej do Polski w roku 1387.


W roku 1386 dokonano w Lublinie wyboru Wielkiego Księcia litewskiego Władysława Jagiełły (1351-1434) na króla Polski, było to konsekwencją zawarcia unii personalnej pomiędzy Litwą i Polską (małżeństwo królowej Polski Jadwigi z Jagiełłą). Nastąpił wtedy wzrost znaczenia Lublina, czyniąc go centralnym ośrodkiem na pograniczu Litwy, Rusi i Polski. Na pamiątkę tego wydarzenia, na gotyckich sklepieniach kaplicy św. Trójcy znajdującej się na Zamku, powstały w 1418 roku bizantyjsko-ruskie freski. Namalowali je sprowadzeni przez Jagiełłę ze Wschodu artyści. Są one symbolicznym świadectwem przenikania się w tym miejscu dwu odmiennych kręgów kulturowych. Z jednej strony Wschód z prawosławiem, z drugiej katolicki Zachód. Dodajmy, że już w średniowieczu istniała w Lublinie kolonia ruska, a jedna z najstarszych ulic miasta nosi nazwę „Ruska” będąc pozostałością po „dzielnicy” zamieszkałej przez ludność ruską.


Przez prawosławny Wschód trafiła do Lublina w roku 1420 największa cząstka drzewa Krzyża Świętego. Został on przywieziony z Kijowa przez biskupa Andrzeja i złożony w klasztorze oo. Dominikanów. Od tego czasu Lublin stał się miastem kultu relikwii drzewa Krzyża Świętego, która wsławiła się licznymi cudami i wspierała mieszkańców miasta w wielu trudnych momentach.


W 1569 roku zawarto w Lublinie Unię Polski z Litwą. Na mocy tego aktu powstało olbrzymie dwuczłonowe federacyjne państwo – Rzeczpospolita Obojga Narodów. W roku 1575 w mieście wybuchł wielki pożar, po którym średniowieczny Lublin przestał istnieć. Pomagając miastu podnieść się po tej katastrofie decyzją króla Stefana Batorego utworzono w nim w roku 1578 Trybunał Koronny – największy sąd apelacyjny dla szlachty z terenów Małopolski. Przyczyniło się to w znacznym stopniu do odrodzenia się miasta. W ten sposób narodził się nowy już, renesansowy, Lublin.


Od połowy XVI do połowy XVII wieku miasto stało się ważnym ośrodkiem reformacji. Rozwija się tu jedna z głównych gmin braci polskich – Arian. Sprzeciwiając się wszelkiej przemocy, manifestowali to chodząc po ulicach z drewnianymi mieczami.


Od połowy XV wieku, zaczęli się osiedlać w Lublinie Żydzi. Istnieje legenda, według której uciekając z Zachodu przed pogromami spotkali rosnący obok Lublina las dębowy, w którym na gałęziach drzew wisiały karteczki z hebrajską nazwą Polski: Po – lin, „tu zostaniesz”. Lubelska gmina stała się szybko jedną z największych w Polsce. Wiek XVI to jej wspaniały okres rozwoju związany z bogaceniem się miasta. W 1547 roku zaczęła działać drukarnia hebrajska, a w 1567 roku powstała sławna w całej Europie jeszywa. W latach 1580-1764 w Lublinie zbierał się i obradował Sejm Czterech Ziem (Waad Arba Aracot), najważniejszy organ samorządu żydowskiego w Rzeczpospolitej.


Wiek XVII jest w życiu umysłowym miasta okresem dominacji kolegium jezuickiego założonym w 1594 roku i mającym przeciwdziałać rozwijającej się w Lublinie reformacji. Od roku 1627 działa tu drukarnia polska.


W połowie XVII wieku na skutek wojen toczonych przez Rzeczpospolitą kończy się „złoty okres” w historii miasta. Lublin powoli zamienia się w ruinę a razem z nim historyczny Zamek – ocalały tylko donżon i kaplica św. Trójcy.


W wyniku upadku Rzeczpospolitej i rozbiorów, Lublin wchodzi w 1815 roku do powstałego Królestwa Kongresowego, stając się drugim po Warszawie największym w nim miastem. W roku 1826, w miejscu w którym stał kiedyś Zamek zostaje wybudowane więzienie, które będzie przez ponad sto lat towarzyszyć burzliwej historii miasta. Jego częścią stały się zachowane: donżon i kaplica św. Trójcy.


W drugiej połowie XIX wieku, dzięki rozwojowi przemysłu w Lublinie oraz rosnącej jego randze, jako stolicy guberni lubelskiej (1867-1915), miasto dokonuje skoku cywilizacyjnego. W tych latach w życiu miasta widać znaczącą obecność ewangelików, wielu z nich było przemysłowcami. Byli to często potomkowie przybyłych do Lublina z Europy Zachodniej, jeszcze w okresie reformacji, kalwinów i luteran. Część z nich trafiła tu uciekając przed prześladowaniami religijnymi. Jeszcze inni osiedlali się w związku z prowadzonymi interesami.


Niezwykle ważną rolę w mieście odgrywało utworzone w roku 1837 Gimnazjum Gubernialne (od 1862 jako liceum). Jednym z jego pierwszych dyrektorów był Józef Skłodowski, dziadek Marii Curie-Skłodowskiej. W różnych okresach czasu ukończyli je m. in.: Bolesław Prus, Aleksander Świętochowski, Stanisław Brzozowski. Prus związany z miastem rodzinnie, był nawet więźniem na lubelskim Zamku – skazano go za udział w powstaniu styczniowym.


Odzyskaniu niepodległości przez Polskę w listopadzie 1918 roku towarzyszyło utworzenie na krótko w Lublinie, Ludowego Rządu Tymczasowego Republiki Polskiej.


Okres międzywojenny to nowy rozdział w życiu umysłowym miasta. W 1918 roku powstał Katolicki Uniwersytet Lubelski, a w 1930 roku wyższa uczelnia żydowska Jeszywas Chachmej Lublin, nawiązująca do istniejącej tu już w XV wieku Akademii Talmudycznej. O Lublinie zaczęto nawet mówić „żydowski Oksford”.


W latach 20-tych XX wieku działała tu grupa literacka „Reflektor” wydająca awangardowe pismo o tej samej nazwie. Związany był z nią Józef Czechowicz, jeden z najwybitniejszych polskich poetów, czołowy przedstawiciel tzw. nurtu katastroficznego w polskiej poezji. Innym znanym lubelskim poetą był Józef Łobodowski działający już w latach 30-tych XX wieku na rzecz porozumienia pomiędzy Polakami a Ukraińcami.


Druga wojna światowa przyniosła całkowitą zagładę lubelskich Żydów stanowiących w chwili jej wybuchu trzecią część mieszkańców miasta. Z okresem okupacji w Lublinie wiążą się w szczególności dwa miejsca: obóz koncentracyjny na Majdanku, będący jednocześnie obozem Zagłady dla Żydów i więzienie na Zamku. Było ono jednym z najcięższych więzień funkcjonujących w okupowanej Polsce. Przeszło przez nie ok. 40 tys. osób. 22 lipca 1944 roku na kilka godzin przed wkroczeniem wojsk sowieckich do Lublina Niemcy zamordowali w nim setki więźniów.


Zaraz potem Lublin stał się na kilka miesięcy stolicą Polski – siedzibą PKWN-u. Po utracie przez Polskę jej wschodnich terytoriów i przesunięciu granicy, Lublin po kilkuset latach stał się z miasta położonego centralnie znów miastem leżącym na wschodzie, niestety nieposiadającym tak charakterystycznego kiedyś tu klimatu wielokulturowości.

 

Tomasz Pietrasiewicz