Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Lublin w okresie rozwoju kapitalizmu

Na przełomie wieków XIX i XX powstały na Krakowskim Przedmieściu efektowne siedziby banków. W roku 1901 zorganizowano w Lublinie wielką wystawę rolniczo-przemysłową, na której zaprezentowano dotychczasowy dorobek Lubelszczyzny. Wystawa wytyczyła kierunki rozwoju gospodarczego na przyszłe lata. Lublin stał się centrum szybko rozwijającego się regionu i odbiorcą produktów rolnych.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Kalendarium

1864 – reforma uwłaszczeniowa na terenie Królestwa Polskiego
1865 – urodziła się Franciszka Meyersohn-Arnsztajnowa
1866 – pierwsze wydanie „Kuriera Lubelskiego”
1874 – rozpoczęcie budowy zboru prawosławnego na placu Litewskim
– powstanie zawodowej straży pożarnej
– założenie Lubelskiego Towarzystwa Lekarskiego
1875 – odebranie grekokatolikom cerkwi na ulicy Ruskiej i przekształcenie jej w prawosławną
– budowa hotelu „Victoria”
– rozpoczęcie budowy kolei żelaznej
1881 – uruchomienie oświetlenia gazowego
1886 – wypędzenie przez władze carskie ostatnich zakonników dominikańskich
– otwarcie Teatru Miejskiego przy ulicy Namiestnikowskiej (obecnie ulica Narutowicza)
1893 – założenie Lubelskiego Towarzystwa Cyklistów-Amatorów
1895 – uruchomienie cukrowni
1896 – uruchomienie telefonów w Lublinie
1897 – powstanie fabryki wag Wilhelma Hessa
1901 – wystawa rolniczo-przemysłowa w Lublinie
1903 – urodził się Józef Czechowicz

Zobacz>>> spacer 3D po Lublinie Czechowicza

1904
– budowa cerkwi prawosławnej (od 1928 roku kościół garnizonowy)
1905 – strajk szkolny
1906 – śmierć Hieronima Łopacińskiego
1908 – otwarcie Biblioteki Publicznej im. Hieronima Łopacińskiego
– otwarcie pierwszego kina w Lublinie
1909 – budowa pierwszego żeliwnego mostu na Bystrzycy
1911 – wzniesienie gmachu Lubelskiego Skating Ringu przy ulicy Radziwiłłowskiej
1912 – uruchomienie międzymiastowej komunikacji autobusowej

Represje popowstaniowe

W czasie powstania styczniowego miasto dotknęły represje carskie. Mieszkańcy Lublina, którzy poprzednio solidarnie płacili składki, daniny i pożyczki na rzecz konspiracyjnego rządu musieli dodatkowo zapłacić narzucone przez władze wojskowe kontrybucje. Zrujnowało to gospodarkę miasta. Ogromne straty poniosła młodzież. W powstaniu wzięło udział wielu młodych ludzi, znaczna część z ich zginęła lub została zesłana na Sybir. Carskie represje dotknęły nawet najwyższych urzędników. Dwóch kolejnych prezydentów miasta zostało usuniętych przez władze rosyjskie za udział ich rodzin w powstaniu. W końcu najwyższe stanowisko w mieście objął Jacek Jackowski – były inspektor policji, który charakteryzował się służalczą postawą wobec caratu. Dokładał on starań by stłumić powstanie, składał wiernopoddańcze hołdy, wprowadził rządy policji i wojska. Szczególne represje dotknęły Kościół katolicki – zamknięto pięć klasztorów męskich i dwa żeńskie, skasowano emerytury księży i majątek Seminarium Diecezjalnego. Nasilono procesy rusyfikacyjne – w szkołach i urzędach wprowadzono język rosyjski.

Gospodarka

Początkowo gospodarka Lublina ugięła się pod represjami carskimi. Kontrybucje okazały się być wielkim ciężarem dla przedsiębiorstw. Sytuację uratowała reforma uwłaszczeniowa, która poprawiła sytuację wsi. Rolnicy, gospodarujący na własnej ziemi, okazali się być znacznie lepszymi wytwórcami i cenniejszymi klientami niż chłopi pańszczyźniani. Lublin stał się centrum szybko rozwijającego się regionu i odbiorcą produktów rolnych. Powstawały browary, garbarnie, młyny i drożdżownia. Fabryki maszyn rolniczych znalazły liczne rzesze odbiorców, dzięki którym stał się możliwy ich dynamiczny rozwój. Uboższa szlachta, która nie była w stanie przestawić się na nowoczesną gospodarkę folwarczną przenosiła się do miasta, inwestowała w przemysł i bankowość. Kolejnym kamieniem milowym dla miasta stało się otwarcie w roku 1877 kolei nadwiślańskiej, łączącej Lublin z Kowlem i Warszawą. Powstanie kolei gwałtownie przyspieszyło rozwój gospodarczy. W mieście zaczęły powstawać kolejne fabryki, w tym przemysł ciężki. Spektakularny sukces odniosła założona przez czeskiego emigranta Wilhelma Hessa fabryka wag. W ciągu trzydziestu lat, z małego, zatrudniającego dziesięciu robotników zakładu, rozrosła się do największego w Rosji przedsiębiorstwa tego typu. W roku 1895 otworzono nowoczesną wówczas cukrownię, w której zatrudnienie znalazły pokolenia Lublinian. Istniejące już przedsiębiorstwa, jak browary Vetterów, garbarnia Domańskich czy młyn Krauzego rozwijały się, zdobywając renomę na obszarze całego zaboru rosyjskiego. Na przełomie wieków XIX i XX powstały na Krakowskim Przedmieściu efektowne siedziby banków – Kasy Przemysłowców Lubelskich i Banku Państwa. W roku 1901 zorganizowano w Lublinie wielką wystawę rolniczo-przemysłową, na której zaprezentowano dotychczasowy dorobek całego regionu. Na zorganizowanych z wielkim rozmachem pokazach oceniano płody rolne, wyroby przemysłowe i rzemieślnicze. Ogromna większość firm lubelskich uczestniczyła w pokazach, za jakość wyrobów najlepsze z nich – jak garbarnia braci Domańskich oraz fabryka nawozów sztucznych – zostały odznaczone medalami. Wystawa wytyczyła kierunki rozwoju gospodarczego na przyszłe lata – Lublin został związany z rolniczymi terenami guberni jako centrum przetwórstwa. Powstałe w 1905 roku Lubelskie Towarzystwo Rolnicze, dzięki działalności propagującej nowoczesny handel, przyspieszyło rozwój regionu.

Zobacz więcej>>> przewodnik po Lublinie – przemysł

Architektura

Pod koniec XIX wieku wygląd miasta ulegał wielkim przeobrażeniom. Zakłady przemysłowe – jak cukrownia, krochmalnia czy drożdżownia – budowane były na przedmieściach, co umożliwiło rozbudowę śródmieścia. Po powstaniu stacji stacji kolejowej w jej rejon przeniesiono wiele istniejących zakładów, jak fabrykę maszyn rolniczych czy zakłady kotlarskie. Okolice Krakowskiego Przedmieścia stały się reprezentacyjnym centrum Lublina. Obok dawnych dworów magnackich i szlacheckich powstawały nowe budynki banków, urzędów i instytucji. Prestiż miasta podnosiły zwłaszcza eleganckie hotele: „Europejski”, wybudowany obok pałacu Czartoryskich, „Janina”, znajdujący się w sąsiedztwie pałacu Lubomirskich i „Victoria” powstały na Krakowskim Przedmieściu, obok kościoła oo. kapucynów. W roku 1873 władze carskie rozpoczęły budowę nowej cerkwi w najbardziej eksponowanym miejscu miasta – na placu Litewskim. Ogromna budowla, z pseudobiznatyjską dzwonnicą, zdominowała sylwetkę śródmieścia, stając się symbolem carskiej okupacji. Ze względu na wzrost zaludnienia miasta (z około 20 tysięcy w roku 1870 do przeszło 50 tysięcy na przełomie wieków) budowano nowe, robotnicze dzielnice mieszkaniowe, często ubogie i zaniedbane (ulice Foksal i Bychawska). W roku 1881 wprowadzono w Lublinie oświetlenie gazowe (w miejsce naftowego), początkowo w centrum miasta, potem także na ulicach peryferyjnych. Początkowo słabe światło latarni budziło zastrzeżenia mieszkańców, jednak wprowadzenie w roku 1898 nowych palników Auera zadowoliło wszystkich sceptyków.

Modernizacja Lublina

Poza oświetleniem gazowym, na przełomie wieków XIX i XX pojawiło się wiele innych nowinek technicznych. W roku 1896 powstała pierwsza sieć telefoniczna w Lublinie. Początkowo liczyła ona zaledwie 35 abonentów (w tym 12 carskich instytucji), wkrótce jednak zaczęła się rozwijać. Pod koniec XIX wieku zmodernizowano też lubelską sieć kolejową, dzięki czemu prędkość pociągów wzrosła z 30 do 45 km/h. W roku 1899 zaprezentowano po raz pierwszy w mieście kinematograf, którego „żywe fotografie” „budziły zachwyt wśród widzów”. Innymi wynalazkami, jakie w tym czasie pojawiły się w Lublinie były automobile o napędzie benzynowym. Po raz pierwszy Lublinianie mieli okazję zobaczyć samochody na wielkiej wystawie rolniczo-przemysłowej w 1901 roku. Początkowo uznano, że choć nowe środki transportu są szybkie, „sprawiają huk zanadto silny”, jednak wkrótce znalazły miejsce w życiu miasta. W roku 1912 w Lublinie wprowadzono pierwszą komunikację autobusową – trzy pojazdy Lubelskiej Spółki Samochodowej zabierały po 30 osób i rozwijały prędkość nawet do 25 km/h! Miasto miało także zewnętrzne połączenia autobusowe – z przystanku pod Hotelem Europejskim można było dojechać do Zamościa lub znajdującego się przy granicy zaboru austriackiego Bełżca. Przed wybuchem I wojny światowej Lublin posiadał więc już kino, sieć telefoniczną, komunikację autobusową, a nawet skatering, czyli wrotkarnię.

Życie kulturalne

Upadek powstania styczniowego i zaostrzenie cenzury początkowo zahamowały rozwój kultury na terenie zaboru rosyjskiego. Likwidacja autonomii Królestwa Polskiego i wprowadzenie języka rosyjskiego jako urzędowego wywołały szok wśród mieszkańców Lublina. Carskim urzędnikom nie udało się jednak całkowicie usunąć języka polskiego z życia miasta. Już w roku 1866 zaczął ukazywać się na nowo codzienny „Kurier Lubelski”, w dziesięć lat później dołączyła do niego „Gazeta Lubelska”. Teatr lubelski również szybko podniósł się z upadku. Od 1866 roku zespół Pawła Ratajewicza dawał liczne przedstawienia z repertuaru rodzimego, zwłaszcza komedie Fredry, w których występował słynny Anastazy Trapszo. W roku 1886 otwarto nowy gmach Teatru Miejskiego przy ulicy Namiestnikowskiej, z nowoczesną sceną i eleganckim wystrojem. Pod koniec XIX wieku na gościnne występy do Lublina przyjeżdżali m.in. Gabriela Zapolska Wincenty Rapacki, Bolesław Leszczyński, Karol Adwentowicz, Józef Kotarbiński i Aleksander Zelwerowicz. W roku 1867 miasto uzyskało salę koncertową, którą otwarto w jednym z gmachów pojezuickich. W programie koncertów znalazły się utwory Mendelssohna i Szopena. Wśród wykonawców występujących w Lublinie był Ignacy Paderewski. Na koniec XIX wieku datuje się też działalność Hieronima Łopacińskiego, regionalisty, archeologa, językoznawcy i historyka sztuki. Po śmierci uczonego w 1906 roku z jego ogromnego, liczącego 11 700 tomów księgozbioru utworzono bibliotekę publiczną.

Ludność żydowska

Po koniec XIX wieku ponad połowa mieszkańców Lublina była narodowości żydowskiej. Ponieważ zniesione zostało prawo zakazujące im osiedlania się w „mieście chrześcijańskim”, coraz większa ilość Żydów (poczynając od najbogatszych – bankierów, prawników i lekarzy) osiedlała się w centrum. Większość ludności wyznania mojżeszowego nadal mieszkała na Podzamczu. Mimo większego kontaktu z ludnością chrześcijańską, Żydzi rzadko asymilowali się, pozostając wiernymi chasydzkiej tradycji. Najbardziej reprezentacyjną ulicą dzielnicy hebrajskiej była ulica Szeroka, gdzie znajdowały się domy kupców i rabinów, ale centrum religijnym pozostawała ulica Jateczna ze znajdującej się na niej synagogą Maharszala i gminnym domem nauki, zwanym bethamidrasz de Kahal. Ludność żydowska w Lublinie trudniła się tradycyjnymi zawodami – przeważali kupcy i kramarze, wielu było także krawców. Kuśnierze i czapnicy żydowscy byli monopolistami w swoich zawodach – w dzielnicy chrześcijańskiej nie było przedstawicieli tych rzemiosł. Ogółem, w roku 1880 około 83 proc. handlarzy lubelskich było wyznania mojżeszowego. Na przełomie stuleci wśród lepiej wykształconych przedstawicieli społeczności żydowskiej pojawił się prąd asymilacji. Przedstawicielem tego ruchu była rodzina Arnsztajnów, zaangażowana w działalność patriotyczną i konspiracyjną.

Zobacz>>> wirtualną makietę 3D dzielnicy żydowskiej

Życie polityczne

Po powstaniu styczniowym życie polityczne Lublina zostało zepchnięte do podziemia. Represje popowstaniowe stłumiły na wiele lat działalność niepodległościową. Pierwsze wystąpienia Polaków przeciw władzy miały miejsce dopiero w 1886, gdy aresztowano trzech dominikanów, pomagających duchownym zlikwidowanego przez carat obrządku grekokatolickiego. Doszło wówczas do demonstracji ulicznych oraz starć z policją i wojskiem. Dziesiątki osób aresztowano, 25 postawiono przed sądem. Dominikanów nie udało się uratować; zostali skazani na zesłanie w głąb Rosji. Partie polityczne w Lublinie zaczęły działalność dopiero na przełomie XIX i XX wieku. Dwie główne siły konspiracyjne, jakie wyodrębniły się wówczas na ziemiach zaboru rosyjskiego to Narodowa Demokracja i Polska Partia Socjalistyczna. Komórka ND była kierowana przez Komitet Gubernialny do którego należeli m.in. dr Józef Guzowski, Hipolit Łaparewicz, dr Adam Majewski. Cele tej partii były raczej umiarkowane: autonomia dla Królestwa Polskiego, przywrócenie urzędowego języka polskiego i zniesienie cenzury. PPS z kolei była partią stawiającą na otwartą konfrontację z caratem. W programie socjalistów, poza rewolucją i uspołecznieniem środków produkcji, była także (a może przede wszystkim) zbrojna walka o niepodległość Polski. O ile Narodowa Demokracja miała oparcie wśród zamożniejszych mieszkańców miasta, PPS rekrutował swoich członków wśród robotników. Obie partie różniły się także podejściem do rewolucji, która wybuchła w 1905 roku.

Przed I wojną światową

Mimo ciężkich represji, rewolucja rozluźniła nieco sytuację w guberni lubelskiej. W gimnazjum im. Staszica i Szkole Lubelskiej wykładano po polsku, posłowie Narodowej Demokracji zasiadali w Dumie, złagodzono cenzurę, kwitło życie kulturalne. Dopiero rządy stołypinowskie zmroziły życie polityczne i społeczne Lublina. Upadały kolejne szkoły, tak polskie prywatne gimnazja, jak i żydowskie chedery. Mieszkańcy miasta starali się ratować kulturę, podtrzymując istnienie towarzystw: Dobroczynności, Lekarskiego, Muzycznego. Biblioteka im. Hieronima Łopacińskiego dzięki licznym darom nie tylko przetrwała, ale znacznie rozbudowała swój księgozbiór. W roku 1908 powstało Towarzystwo Przyjaciół Teatru Polskiego, które opiekowało się Teatrem Wielkim. Towarzystwo dbało o program sceniczny, starając się o wystawianie dzieł patriotycznych, ukazywało teatr jako jeden z „ołtarzy sztuki narodowej”. W roku 1909 wystawiono Wesele Wyspiańskiego, która to sztuka zgromadziła tłumy Lublinian. Aktywna była również społeczność malarzy, którzy w 1911 roku zorganizowali w Lublinie pierwszą regionalną wystawę plastyczną. W roku 1914, dzięki staraniom bankiera Szymona Tadeusza Piotrowskiego, zostało otwarte Muzeum Lubelskie. Przejęło ono zbiory Towarzystw: Rolniczego, Krajoznawczego i Higienicznego. Dopiero wybuch I wojny światowej odsunął sprawy kultury na boczny tor. Ich miejsce zajęły sprawy polityki.

Wybuch wojny

Gdy wybuchła I wojna światowa dwie główne partie polityczne szybko zajęły stanowiska polityczne. Narodowa Demokracja popierała Rosję, widząc główne zagrożenie w germanizacji narodu polskiego. PPS z kolei opowiedziała się za państwami centralnymi, stawiając parlamentaryzm austriacki wyżej niż carskie samodzierżawie. W roku 1914 w Lublinie przygotowywano się do działań wojennych – miasto znajdowało się niedaleko granicy, w pasie działań bojowych. Narodowa Demokracja powołała działający za zgodą władz rosyjskich Lubelski Miejski Komitet Obywatelski. Organizował on pomoc dla uchodźców i najbiedniejszych, pośredniczył w zdobywaniu pracy, prowadził tanie jadłodajnie dla ludności. Od połowy września 1915 roku działała także żydowska sekcja LMKO, niosąca pomoc ludności dzielnic żydowskich. Mimo dobrych wyników działalności tych instytucji, obóz prorosyjski nie odnosił sukcesów w pozyskiwaniu Polaków dla wysiłku wojennego. Miała na to wpływ pogarda, z jaką Rosyjscy urzędnicy traktowali ludność polską, stale doszukując się spisków i buntów. Z kolei PPS i założona przez Piłsudskiego Polska Organizacja Wojskowa zyskiwały wielu zwolenników. Bojowcy przeprowadzali ataki terrorystyczne i akcje partyzanckie przeciw powszechnie znienawidzonej administracji carskiej, co dodatkowo przysparzało im popularności. W ostatnich dniach lipca 1915 roku linia frontu zbliżyła się do miasta. Pokonani przez państwa centralne Rosjanie wycofując się, niszczyli fabryki, mosty, urządzenia kolejowe. Do końca działała carska policja – na dwa dni przed ucieczką Rosjan z Lublina aresztowano Wincentego Gisgesa, komendanta miejskiego POW. Trzydziestego lipca 1915 roku miasto opuścili ostatni żołnierze rosyjscy. Kilka godzin później do miasta wkroczyli polscy ułani. Był to 5. szwadron 1 Pułku Ułanów Legionów Polskich Piłsudskiego, który na własną rękę podjął decyzję, by do Lublina jako pierwsi wkroczyli Polacy. Do akcji zostały wyznaczone trzy szwadrony ułanów, pod komendą rotmistrza Beliny-Prażmowskiego. Ścigając się ze sobą i likwidując resztki wojsk rosyjskich, oddziały te zbliżały się do Lublina. Dowódca 5. szwadronu, por. Ostoja-Zagórski po stoczeniu potyczki z kozakami pod Węglinem, pierwszy dotarł do miasta. Ułani przegalopowali Krakowskim Przedmieściem i wpadli do pałacu gubernatora na placu Litewskim. Porucznik Ostoja-Zagórski zarekwirował klucze woźnemu i wysłał je do sztabu Komendy Legionów. Dopiero teraz, witane owacyjnie przez lublinian, wkroczyły do miasta dwa pozostałe szwadrony rtm. Beliny-Prażmowskiego. Ulice ogarnęła powszechna radość, że po ponad stu latach niewoli to właśnie polscy ułani przynieśli im wyzwolenie od carskich rządów.
Wolność ta okazała się jednak złudzeniem. Pod wieczór tego samego dnia, 30 lipca, do Lublina wkroczyli jego prawdziwi zdobywcy – Austriacy i Niemcy. Miasto trafiło pod nową okupację.
Pierwszego października 1915 roku Austriacy utworzyli z Lublina stolicę nowo powstałego generałgubernatorstwa. Siedzibą władz stał się pałac przy placu Litewskim, ten sam który wcześniej służył carskim urzędnikom. Choć pod władzą Austriaków panowała nieco większa swoboda myśli, wciąż to nie Polacy podejmowali decyzje polityczne i gospodarcze. Miasto, dotknięte rabunkową gospodarką wojenną, w czasie nowej okupacji bardzo podupadło.
 
Opracował Ziemowit Karłowicz

 

Literatura

Kierek A., Rozwój Lublina w latach 1864–1914, [w:] Dobrzański J., Mazurkiewicz J. [red.], Dzieje Lublina. Próba syntezy, t. 1, Lublin 1965.
Michałowski S., Lublin ośrodkiem dążeń niepodległościowych Polaków w ostatnich latach zaborów [w:] Radzik T., Witusik A.A. [red.], Lublin w dziejach i kulturze Polski, Lublin 2000.
Śladkowski W., Lublin powstańczy [w:] Radzik T., Witusik A.A. [red.], Lublin w dziejach i kulturze Polski, Lublin 2000.

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe