Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Lubelskie Zakłady Graficzne A. Szczuki (1936-1944)

W latach 30-tych XX wieku Drukarnia Państwowa przeszła w prywatne ręce. Pod zarządem Adama Szczuki działała jednak krótko. Po wejściu Niemców do Lublina została przez nich zawłaszczona i posłużyła do produkcji publikacji o charakterze propagandowym. Po wojnie nowe władze kraju zdecydowały o upaństwowieniu drukarni.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

HISTORIA DRUKARNI

W lipcu roku 1936 Drukarnia Państwowa działająca przy Placu Litewskim 3 została wystawiona na licytację. Właścicielem drukarni został  Adam Szczuka, zmieniając jej nazwę na „Lubelskie Zakłady Graficzne A. Szczuki”.

 

Paweł Gdula: Zakład mieścił się w pierwszych miesiącach na dawnym miejscu, tj. w gmachu rządowym na Placu Litewskim 3, potem nowy właściciel nabył nieruchomości przy ulicy Zamojskiej 12 i tam przeprowadził swoją drukarnię. (...) Szczuka odświeżył i unowocześnił urządzenia, zakupując 2 nowe linotypy i 1 monotyp, nadto aparat do falcowania arkuszy i inne. Dla należytej obsługi maszyn sprowadził kilku pracowników, fachowców z Pomorza. [1]

 

Miejsce na drukarnię zostało dobrze wybrane. Zakład Adama Szczuki przy ulicy Zamojskiej 12, jak pisze Paweł Gdula: miał dobry lokal na biura od frontu i rozległe podwórze, gdzie znajdowały się różne przybudówki i oficyny przeznaczone na zecernie i maszyny. [2]

WAŻNE DRUKI

W drukarni tej wydrukowany został w roku 1938 „Pamiętnik Lubelski”, tom III, którego wydawcą było Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Lublinie. W 1939 roku wydrukowano tu „Antologię współczesnych poetów lubelskich”, której wydawcą było również Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Lublinie. Publikacja ta jest jednym ze szczytowych osiągnięć sztuki drukarskiej Lublina.

>>> o publikacji czytaj więcej w „Antologii współczesnych poetów lubelskich” (1939)

 

OKUPACJA (1939 – 1944)

Już na samym początku okupacji Niemcy przejęli drukarnię Szczuki i zrobili z niej swoją drukarnię urzędową. Drukowali w niej listy skazanych i zamordowanych, wszelkie druki potrzebne dla władz i urzędów niemieckich oraz tzw. „gadzinówkę” czyli  „Nowy Głos Lubelski”.

 

Kazimierz Rosiak: Przy końcu 1940 roku Niemcy sprowadzili z Warszawy maszynę rotacyjną, (...), której wydajność wynosiła około 4 tysięcy egzemplarzy na godzinę, (oczywiście kiedy w ogóle chciała „chodzić”) oraz stereotypię i ustawili je w jednej z hal oficyny. W latach 1941 – 1944 drukowali na niej gadzinowy „Nowy Głos Lubelski". [3]

 

DRUK „NACH IN OSTEN”

 

Kazimierz Rosiak: Pod koniec maja 1941 roku, przyjechała z Paryża niemiecka frontowa grupa propagandowa, która zainstalowała się w Lubelskich Zakładach Graficznych A. Szczuki. Mimo, że Niemcy posiadali swoją drukarnię polową, nie korzystali z niej. Razem z drukarnią przyjechał zespół fachowców – drukarzy, który składał się z I oficera – redaktora i zarazem redaktora technicznego (pełniącego jednocześnie funkcję kierownika), jednego z metrampaża, dwóch składaczy i linotypistów, maszynisty rotacyjnego i stereotypera. Po dwóch dniach pobytu rozpoczęli oni pracę przygotowawczą do wydawania gazety pt. „Nach in Osten”.  (...) W sobotę 21.VI.1941 roku przystąpili do kalandrowania i drukowania ulotki. Drukowali ulotkę do rana, następnie zabrali na samochody i wywieźli w nieznanym kierunku. W czasie wykonywania pracy oficerowie gestapo obstawili drukarnię. Nazajutrz, tj. w niedzielę 22.VI.1941 r. o godz. 4.45 rano, Niemcy przekroczyli granicę ZSRR zasypując Kraj Rad nie tylko gradem pocisków i bomb, ale i drukowanymi w Lublinie propagandowymi ulotkami w języku rosyjskim i ukraińskim, które miału służyć jako przepustki. Natychmiast zmienili oni tytuł gazety „Nach in Osten” na „Ostfront”. [4]

PO WOJNIE (1944)

W Zakładach tuż po wojnie robiony był skład wielu gazet w tym i „Rzeczpospolitej” . Wiąże się z tym zabawna  (i prorocza!) pomyłka.

 

Pisze o tym Kazimierz Rosiak: Historia ówczesnych pomyłek i nieporozumień to materiał na opowieść, którą można „cały dom rozweselić”. Jeden z przykładów. Było to w sierpniu 1944 r. Naczelny redaktor „Rzeczpospolitej” mjr Borejsza wpadł do drukarni przy ul. Zamojskiej 12 z krzykiem i złością na drukarzy: „Co wyście mi narobili – zamiast demokracja ludowa – złożyliście dekoracja ludowa!” [5]

 

Oto kilka wybranych tytułów prasy drukowanej w „Zakładach” tuż po wyzwoleniu Lublina z zaznaczonymi datami druku pierwszych egzemplarzy:

 

  • Rzeczpospolita” – organ Polskiego komitetu Wyzwolenia Narodowego , Nr 2 – dnia 4 sierpnia 1944 (Nr 1 drukowany był w Chełmie 23 lipca 1944)
  • Odrodzenie (Tygodnik), Nr 1 – dnia 3 września 1944
  • Gazeta Lubelska (Niezależny Organ Demokratyczny) Nr 2 – dnia 4 sierpnia 1944

 


Lubelskie Zakłady Graficzne A. Szczuki zostały upaństwowione 12 grudnia 1944 roku i otrzymały nazwę Pierwszej Drukarni Państwowej.

 

Opracował Tomasz Pietrasiewicz
Redakcja Alicja Magiera, Agnieszka Wiśniewska

 

Przypisy

[1] Paweł Gdula, Drukarstwo lubelskie, „Annales Universitatis Mariae Curie-Sklodowska”, vol.VIII, 1957,  s. 85.

[2] Paweł Gdula, Drukarstwo lubelskie, „Annales Universitatis Mariae Curie-Sklodowska”, vol.VIII, 1957,  s. 85.

[3] Kazimierz Rosiak,Jak drukowaliśmy pierwsze pisma polskie w 1944 roku w Lublinie, [w:] „35 lat Pierwszej Drukarni Państwowej”, Lublin 1979, strony nienumerowane.

[4] Kazimierz Rosiak,Jak drukowaliśmy pierwsze pisma polskie w 1944 roku w Lublinie, [w:] „35 lat Pierwszej Drukarni Państwowej”, Lublin 1979, strony nienumerowane.

[5] TKazimierz Rosiak,Jak drukowaliśmy pierwsze pisma polskie w 1944 roku w Lublinie, [w:] „35 lat Pierwszej Drukarni Państwowej”, Lublin 1979, strony nienumerowane.

 

 

Literatura

Gdula Paweł, Drukarstwo lubelskie, „Annales Universitatis Mariae Curie-Sklodowska”, vol.VIII, 1957.

Rosiak Kazimierz, Jak drukowaliśmy pierwsze pisma polskie w 1944 roku w Lublinie, [w:] „35 lat Pierwszej Drukarni Państwowej”, Lublin 1979.