Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Łaźnie żydowskie w Lublinie

Istnienie łaźni wiązało się nie tylko z kwestią higieny, ale także z rytuałami religijnymi. Służyły one rytualnemu oczyszczeniu ludzi a nawet przedmiotów, zaś ze względów religijnych, musiały zawierać bieżącą wodę z naturalnego źródła. Początkowo łaźnie zaliczały się do inwestycji kontrolowanych przez urzędników królewskich. Zazwyczaj były budowane w kamienicach, a wraz z nimi przechodziły pod zarząd kolejnych właścicieli.

Spis treści

[RozwińZwiń]

W lustracji z 1564 roku wymieniane są dwie łaźnie o nieznanych lokalizacjach: wójtowska pod zarządem ratusza miejskiego i zamkowa, z której dochody trafiały do skarbu królewskiego1.
Dokładniejsza informacja o lokalizacji łaźni pochodzi z księgi grodzkiej z 1593 roku. Mieściła się ona przy domie posadowionym „przed mostem łączącym gród z miastem”. Jej właścicielem stał się Żyd Jakub Mojżesz Doktorowicz, który nabył ją „od zamku”. W 1601 roku łaźnia jest wymieniana również przy moście prowadzącym do zamku2.
Król Władysław IV Waza, 12 sierpnia 1645 roku, wydał przywilej dla Żydów lubelskich, w którym aprobował zgodę starosty lubelskiego Zbigniewa Firleja na wybudowanie dwóch łaźni przy ulicy Żydowskiej (zwanej później ulicą Szeroką). Miały one powstać na gruntach należących do Żyda Bieniasza i Żydówki Lei. W tym samym dokumencie zezwolono żydowskim balwierzom na przycinanie i golenie Żydów w tych łaźniach i prywatnych domach. Rok później Zbigniew Firlej wyraził zgodę na wzniesienie dwóch dodatkowych obiektów przy ulicy Żydowskiej i utrzymanie w nich balwierzy. Łaźnie te nie były otwarte dla chrześcijan. Starosta lubelski w tym samym dokumencie zakazywał piekarzom i innym przekupniom stawiania swoich budek przed synagogą na ul. Żydowskiej, by nie zastawiali drogi publicznej. W „Informacji o czynszach do prowentów lubelskich należących i o innej intracie zamku lubelskiego" z 1697 roku, przewidziane prawem były trzy łaźnie. Pierwsza – starościńska znajdowała się na Podzamczu lubelskim, została wzniesiona przez starostę Stanisława Szczukę. Druga należała do miasta i zarządzana była przez magistrat lubelski. Wymieniane łaźnie były łaźniami chrześcijańskimi, a przypisanie ich pod zarząd magistratu i starosty, związane było z istnieniem osobnych rządów magistratu nad miastem Lublinem i starosty nad jurydyką Podzamcze. Trzecia łaźnia była żydowska i katolicy nie mogli z niej korzystać3.
Z 1673 roku pochodzą informacje o łaźni drewnianej, położonej „między domami Abrahama Szewca i Zachariasza Fejgiela, naprzeciwko synagogi”. Określenie „synagogi” w księgach grodzkich dotyczy bożnicy Maharaszala. W tym przypadku, łaźnia również była częścią składową nieruchomości z kamienicą4.
W dokumentach z 1681 roku wspomniana jest inna łaźnia wraz z kramnicą i budynkiem mieszkalnym, które zostały podarowane przez mieszczankę lubelską, Agnieszkę Rachelinę, - noszącą przed przyjęciem chrztu imię Estera - Żydówce Sarze, wdowie po Jakubie Drukarzu i jej sukcesorom5.
W 1690 roku łaźnia przy drodze do młyna „między domami Żydów Pejsaka Józwowicza i Szymona Abrahamowicza”, stanowiła kompleks wraz z browarem i przybudówkami. W tym roku należała do mieszczanki lubelskiej Barbary Zubrzyckiej, wdowie po Janie Zubrzyckim, która przekazała ją w drodze donacji sąsiadowi tej nieruchomości, Żydowi Szymonowi Abrahamowiczowi, synowi Jakuba Izaakowicza i jego małżonce Chaji6.
W 1708 roku Szymon Percowicz Szmuklerz zapisał Żydówce Cyrli Ickowiczowej, wdowie po Icku Berkowiczu Czarnym i jej spadkobiercom swoją kamienicę przy ulicy Żydowskiej, położoną między kamienicami Lewka Baryły i Lewka Żorkiewicza. Znajdującą się obok budowli łaźnię, przeznaczył dla swojego brata Tobiasza Percowicza7.
Informacje o łaźniach żydowskich znane są również z późniejszych czasów. Dokumenty dotyczące korespondencji między magistratem lubelskim a dozorem bożniczym w 1845 roku, zawierają informacje o łaźni, która miała nr policyjny 521 (w 1896 roku jako Szeroka 33/ Jateczna 10)8. W 1896 roku prócz wspomnianej łaźni żydowskiej, były wymieniane także łaźnie przy Jatecznej 14 oraz przy ulicy Krawieckiej 31. Przed II wojną światową mieściła się również przy ulicy Krawieckiej 419.
Od 1930 roku mykwa znajdowała się również w Jesziwie Chachmej, przy ulicy Lubartowskiej 57 (obecnie ulica Lubartowska 85). W czasie wojny istniała również przy Jatecznej 22. Według informacji zawartych w inspekcji budowlanej miała ona mieć już wtedy 150 lat. Mykwa funkcjonowała też przy przy ulicy Lubartowskiej 24 (obecnie Lubartowska 30) i 1 Maja 1410. Po zamknięciu w sierpniu 1941 roku łaźni w Jesziwie funkcjonowały dwie łaźnie żydowskie: przy ulicy 1 Maja 14 i Jatecznej 2211. Z tym ostatnim adresem związana jest informacja z listopada 1941 roku o ponownym uruchomieniu łaźni po wymianie kadzi i pieca12.

Literatura

APL, Rada Żydowska w Lublinie 1939-1942 (RŻL), sygn. zesp. 891.

APL, Akta Miasta Lublina, sygn. 22/0/4.6.1.5/2251, Higiena, List Dozoru Bożniczego Gminy Starozakonnej Lubelskiej do Magistratu Miasta Lublina z dnia 3/16 czerwca 1845 roku.

APL, Rząd Gubernialny Lubelski, Lublinskoje Wiedomosti, nr 41 z dn. 12.10.1896 r. odbitka załączona do akt RGL , Wydz. Bud. nr 20a/1899.

Bendowska M, Mykwa, [w:] Borzymińska Z., Żebrowski R. [oprac.], Polski słownik judaistyczny. Dzieje, kultura, religia, ludzie, t. 2, Warszawa 2003, s. 200.

Gmiterek H. [oprac.], Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Zygmunta III Wazy 1587-1632, Lublin 2014.

Gmiterek H. [oprac.], Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Władysława IV i Jana Kazimierza Wazów 1633-1669, Lublin 2006.

Gmiterek H. [oprac.], Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego 1669-1697, Lublin 2003.

Gmiterek H. [oprac.], Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Augusta II Sasa 1697-1733, Lublin 2001.

Riabinin J. [oprac.], Materiały do lubelskiego słownika aktowego, Lublin 1934.

Przypisy

  1. J. Riabinin [oprac.], Materiały do lubelskiego słownika aktowego, Lublin 1934, s. 9.
  2. H. Gmiterek [oprac.], Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Zygmunta III Wazy 1587-1632, Lublin 2014, s. 27, nr 88. .
  3. H. Gmiterek [oprac.], Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Władysława IV i Jana Kazimierza Wazów 1633-1669, Lublin 2014, s. 86, nr 470.
  4. H. Gmiterek [oprac.], Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego 1669-1697, Lublin 2003, s. 56, nr 271. .
  5. H. Gmiterek [oprac.], Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego ..., dz. cyt., s. 140, nr 808.
  6. Tamże.
  7. H. Gmiterek [oprac.], Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Augusta II Sasa 1697-1733, Lublin 2001, s. 153, nr 742.
  8. APL, Akta Miasta Lublina sygn. 22/0/4.6.1.5/2251, Higiena, List Dozoru Bożniczego Gminy Starozakonnej Lubelskiej do Magistratu Miasta Lublina z dnia 3/16 czerwca 1845 roku; APL, Rząd Gubernialny Lubelski, Lublinskoje Wiedomosti, nr 41 z dn. 12.10.1896 r. odbitka załączona do akt RGL, Wydz. Bud. nr 20a/1899. .
  9. APL, Rząd Gubernialny Lubelski, Lublinskoje Wiedomosti, nr 41 z dn. 12.10.1896 r. odbitka załączona do akt RGL, Wydz. Bud. nr 20a/1899.
  10. APL, Rada Żydowska w Lublinie 1939-1942 (RŻL), zesp. 891 sygn. 27, k. 53-54.; sygn. 6, k. 13-14; APL, Rada Żydowska w Lublinie 1939-1942 (RŻL), zesp. 891 sygn. 13, k. 260. .
  11. APL, Rada Żydowska w Lublinie 1939-1942 (RŻL), zesp. 891, sygn. 6, k. 12-13.
  12. Tamże, sygn. 13, k. 275.

Słowa kluczowe