Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Larvik – drewniana architektura miasta (rozwój od XVII wieku do 1900 roku)

Spośród wszystkich miast krajów skandynawskich Larvik w Norwegii posiada największą liczbę domów drewnianych. Wykazał to spis sporządzony w 1972 roku w związku z odbywającym się kongresem ICOMOS [Conseil International des Monuments et des Sites – Międzynarodowa Rada Ochrony Zabytków – red.]. Tylko w samych dzielnicach Langestrand oraz Torstrand zarejestrowano 1115 budynków.
 
Już od czasów prehistorycznych tereny wokół Larviku stanowiły ważny szlak komunikacyjny. Larvik powstał jako miasto handlowe w związku z przedsiębiorstwami przemysłowymi, powstającymi z inicjatywy lokalnej arystokracji (w 1539 roku udokumentowano istnienie tartaku w Farriselven). Miasto spełniało dwa z najważniejszych warunków potrzebnych do dalszego rozwoju: posiadało port oraz energię rzeki Farris. Około 1600 roku działalność rozpoczęła odlewnia (huta) żelaza, która wkrótce stała się najważniejszym obiektem tego typu w Norwegii. W 1665 roku Larvik został ogłoszony portem działającym przy mieście Tønsberg, ale prawa miejskie uzyskał w 1671 roku, kiedy z myślą o Ulriku Fredriku Gyldenløve, wicekrólu Norwegii oraz nieślubnym synu króla, ustanowiono hrabstwo Larvik. Rezydencja hrabiego została ukończona w 1674 roku, a kościół w Larviku poświęcono w 1677 roku. Ranga miasta wzrosła w 1750 roku wraz z założeniem norweskiej bazy morskiej w Fredriksvern. Do 1814 roku Norwegia znajdowała się pod panowaniem duńskim. W 1881 roku Larvik został włączony w sieć norweskiego systemu kolejowego. 
 

Spis treści

[RozwińZwiń]

XVII wiekBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Rodzima architektura norweska w okresie wczesnonowożytnym, do 1700 roku, miała stosunkowo jednolity charakter. Jako ośrodek miejski Larvik rozwinął się głównie w XVII wieku. Społeczność miasta tworzyły: klasa mieszczan, złożona między innymi z urzędników hrabiego, następnie klasa tak zwanych drobnomieszczan, w skład której wchodzili lepiej sytuowani rzemieślnicy i żeglarze, jak również niższa klasa robotnicza, oferująca wyższym klasom swoje usługi. Poszczególne dzielnice preferowane były przez różne klasy społeczne.
Rozwój różnych rejonów Larviku przed II wojną światową

Mapa pokazująca rozwój różnych rejonów Larviku przed II wojną światową, Kulturminneanalyse, 2004

 
Po wschodniej stronie miasta usytuowano rezydencję hrabiego, Herregården, podczas gdy po stronie zachodniej, w Langestrand, rozwijał się przemysł i dominowały domy robotnicze. Bogatsi kupcy osiedlali się wzdłuż portu, niższe klasy społeczne w Stenene, a później w Bøkelia, na zboczach wzgórz. Bardziej zróżnicowana była społeczność skupiająca się wokół targu nieopodal portu (Hovedbyen). Na wschód od rezydencji hrabiowskiej znajdowało się podmiejskie założenie Torstrand, które pod koniec XIX wieku przekształciło się w przemysłową dzielnicę robotniczą.
 
Nowe typy budownictwa wychodząc od podstawowych schematów, rozwijały się w kierunku bardziej skomplikowanych form. Było to spowodowane zapotrzebowaniem na większą ilość pomieszczeń w jednym budynku. Formy te od XVI wieku pojawiające się w majątkach ziemskich, zostały przez mieszczan zaadaptowane do warunków miejskich, a następnie rozwijane były w XVII wieku. Dla zwykłego mieszczańskiego mieszkania oznaczało to oddzielenie salonu od kuchni oraz sypialni od salonu, a często również wydzielenie małego gabinetu. Pierwsze piętro składało się zwykle z pomieszczeń o charakterze składów, które w razie potrzeby służyły jako sypialnia. Domy mieszczańskie mogły również posiadać oddzielny spichlerz do magazynowania różnych dóbr, z łatwym dostępem od strony portu oraz ulicy. Około 1700 roku klasa mieszczańska coraz chętniej eksponowała od strony ulicy reprezentacyjne fasady architektoniczne, opierające się na zasadach symetrii i wyposażone w imponujące wejścia. Pomysł ten został zaczerpnięty ze współczesnych dworów i ogólnoeuropejskich idei architektonicznych.
Domy na dawnej głównej ulicy miasta Larvik - Storgata (obecnie Kirkestredet)
Domy na dawnej głównej ulicy miasta, Storgata (obecnie Kirkestredet) zbudowane przez zamożnych kupców i urzędników hrabstwa w pierwszej połowie XVIII wieku, fot. ze zbiorów Larsa Jacoba Hvinden-Hauga, 2004
 
Prostsze zabudowania mieszkalne utrzymały podstawowy dwuizbowy plan aż do XX wieku.
 
W XVII wieku dachy w miastach i miasteczkach często pokryte były dachówką. Dachówka i cegła były importowane głównie z Holandii i Danii, ponieważ, począwszy od średniowiecza aż do późnego XVIII wieku, w Norwegii nie istniały piece ceglane.
Typowe domy rzemieślnicze i drobnomieszczańskie w Steinane
 
Typowe domy rzemieślnicze i drobnomieszczańskie w Steinane
Typowe domy rzemieślnicze i drobnomieszczańskie w Steinane, koniec XVIII wieku, fot. ze zbiorów Larsa Jacoba Hvinden-Hauga, 2004
 
 
Takie same sklepienia piwnic, kominy, piece ceglane oraz dachówki były dość popularne w nadmorskich miastach i miasteczkach.
Miasto Moss w Norwegii
Mieszanka dachów krytych dachówką (w przypadku większych domów) oraz drewnem, a nawet torfem (w prostszych domach) jest widoczna na serii obrazów wykonanych przez Jacoba Coninga w latach 1698–1700.
Mimo że obraz przedstawia miasto Moss, Larvik zilustrowany w tym okresie wyglądałby bardzo podobnie
 
 
Panoramy miast w XVII i XVIII wieku tworzyły rodzime elementy: niemalowane drewno, kilka oszalowanych i kilka ceglanych domów, jednakże wnętrza mieszkalne – nawet skromniejsze salony żeglarzy i rzemieślników – były traktowane zgodnie z powszechnie panującymi europejskimi standardami.
 

XVIII wiekBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Około 1700 roku poszczególne domy nadal różniły się pomiędzy sobą wielkością budynków i rozmiarami drewnianych dachów. Różnice znacząco pogłębiły się w XVIII wieku. Szczególnie od połowy stulecia pejzaże miast stały się znacznie bardziej zróżnicowane. Według protokołów ubezpieczenia przeciwpożarowego z 1768 roku, domy kupców położone na głównej ulicy Larviku, ciągnącej się wzdłuż portu, były w tamtym czasie pomalowane nie tylko na czerwono lub szaro, ale również na różowo, biało, żółto, zielono i niebiesko. W tym samym czasie coraz mniej popularne stawało się użycie szkła ołowiowego do produkcji okien. Drewniane okna nazywane „angielskimi”, z jaśniejszymi i większymi szybami, stały się powszechne nawet w zwykłych mieszkaniach. Od początku XVIII wieku odnotowano wzrost rozmiarów bogatszych domów.
 
Formy dachów wykształciły się z prostego dachu dwuspadowego. Już w XVII wieku w domach o większym znaczeniu zaczęto stosować dach czterospadowy, zwany włoskim, który najpierw, około 1650 roku, pojawił się w dworach. Dach czterospadowy bardzo często stosowany był w przypadku dużych domów, podobnie jak dach mansardowy, który rozpowszechnił się około 1750 roku i cieszył się popularnością aż do końca XVIII wieku, kiedy to wprowadzono do użytku dach naczółkowy. Ten typ dachu, zaadaptowany z Danii i Niemiec, gdzie występował jako rodzima odmiana, stał się wówczas modną formą w architekturze akademickiej.
 
Kiedy w 1700 i 1733 roku rezydencja hrabiego została pokryta niebieską (czarną) dachówką importowaną z Holandii, stało się to popularnym rozwiązaniem w większych domach.
 
Oszalowane i malowane fasady zyskały profile, gzymsy i pilastry, które zaczerpnięte z idei architektonicznych epoki i często swobodnie interpretowane, zostały przeszczepione na grunt architektury drewnianej. Techniki iluzjonistycznej używano, aby imitować kamienny detal architektoniczny, czasem również rzeźbiony w drewnie. W niejednym domu w Larviku zachowały się rzeźbione drewniane drzwi, zawsze oparte raczej na niemieckim projekcie.
 
W dwukondygnacyjnych domach rozwiązania klatek schodowych ewoluowały od często występujących galerii otwartych od strony podwórza, do klatek schodowych włączonych w hall, które to rozwiązanie stało się powszechne w pierwszej połowie XVIII wieku. Galerie często były oszalowane, wyposażone w okna i utrzymane w typie wąskiej i stromej klatki schodowej. W większości bogatszych gospodarstw parter pozostawał najbardziej reprezentacyjną częścią domu, ale po wielkim pożarze w 1792 roku zbudowano kilka eleganckich domów z reprezentacyjnym piętrem.
 

XIX wiekBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Architektura drewnianych dworów pozostawała interpretacją architektury murowanej aż do momentu, kiedy w latach 50. XIX wieku pojawiła się międzynarodowa drewniana architektura akademicka, która – choć nosiła znamiona wielu europejskich tradycji budowlanych, w tym również polskiej – na cześć swojego głównego źródła inspiracji została nazwana stylem szwajcarskim.
Dom przy ulicy Kirkestredet 8 w Larvik
Kirkestredet 8 (1859). Przykład bogatego mieszczańskiego domu we wczesnym stylu szwajcarskim, fot. ze zbiorów Larsa Jacoba Hvinden-Hauga, 2004
 
Dom przy ulicy Torget 11 w Larvik
Torget 11 (1860). Przykład bogatego mieszczańskiego domu we wczesnym stylu szwajcarskim, fot. ze zbiorów Larsa Jacoba Hvinden-Hauga, 2004
 
Styl szwajcarski wpłynął również na układ przestrzenny mniejszych domów – plan podwójny z czterema izbami wokół jednego komina stosowano wcześniej w stylu barokowym, w zamożniejszych domach. Regułą stały się rozwinięte ściany szczytowe i werandy. Odrębna norweska wersja tego stylu, stosowana w budownictwie mieszkalnym, zyskała popularność poza granicami Norwegii, ale odmiana ta w większym stopniu nawiązywała do tradycji kościołów słupowych (klepkowych), dekoracji statków wikingów oraz średniowiecznych spichlerzy i szop, niż do późniejszej miejscowej tradycji architektonicznej. Styl, ze względu na popularny motyw dekoracyjny, w języku norweskim nazywany był „stylem smoka”. Około 1900 roku rodzime formy architektoniczne zaczęły inspirować norweską architekturę akademicką. Ta późna faza rozwoju architektonicznego zaowocowała również kilkoma całkiem dobrymi przykładami w Larviku.
Dom przy ulicy Nedre Bøkeligate 16 w Larvik
Nedre Bøkeligate 16. Typowy dom rzemieślniczy i drobnomieszczański w stylu szwajcarskim, fot. ze zbiorów Larsa Jacoba Hvinden-Hauga, 2004
 
Dom przy ulicy Øvre Steinstredet 7 w Larvik
Øvre Steinstredet 7. Typowy dom rzemieślniczy i drobnomieszczański w stylu szwajcarskim, fot. ze zbiorów Larsa Jacoba Hvinden-Hauga, 2004
 
 
Jako że według norweskich standardów Larvik był miastem sporej wielkości, w XIX wieku zbudowano tutaj również kilka budynków z cegły. Podobnie jak inne budynki powstały one pod koniec XIX wieku zgodnie z regulacjami przeciwpożarowymi. Przed XIX wiekiem jedynymi murowanymi budynkami w mieście były: nowa rezydencja hrabiego z 1700 roku (rozebrana około 1760 roku), kościół z 1680 roku, szpital z 1760 roku oraz jeden prywatny dom z 1714 roku. Poza tym za miastem znajdował się zamek rodziny Lange, który został zniszczony w 1654 roku.
 
Wszystkie przykłady XIX-wiecznych budynków wzniesiono w międzynarodowym stylu neorenesansowym lub późnoklasycystycznym, pochodzącym z Niemiec. Domy te, tynkowane i zdobione gipsowymi ornamentami, były głównie dwukondygnacyjne.
Główny targ Larvik około 1900 roku
Główny targ Larviku około 1900 roku (pocztówka), Muzeum Larviku. Pod koniec XIX wieku miejski krajobraz zdominowały tynkowane fasady
 
Zanim zaczęto używać nietynkowanej cegły do budowy szkół, wykorzystywano ją głównie do wznoszenia konstrukcji budynków przemysłowych, których w Larviku było mnóstwo.

Biały kolor, na który malowane były drewniane fasady neoklasycystycznego miasta z początków XIX wieku, około 1900 roku zastąpiły imitujące drewno ugry i brązy stylu szwajcarskiego. W 1900 roku prawdopodobnie wszystkie dachy kryte były dachówką – nawet najprostsze zabudowania mieszkalne w Torstrand. Rozwój architektury drewnianej w centralnych częściach Larviku zakończył się wraz z pożarem miasta w 1902 roku. Nie wszystko spłonęło, ale zakaz wznoszenia nowych zabudowań z drewna sprawił, że od tego czasu nawet najskromniejsze budynki budowano z cegły.
 
 
Opracowanie: Lars Jacob Hvinden‑Haug, Norsk Institutt for Kulturminneforskning (NIKU)
 
 

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Dr. avhandling ved UiO 1997, Indberetninger fra Den antikvariske bygningsnevnd om gamle norske husbygninger. Vestfold fylke, Kristiania 1923.
Eldal J.Chr., Historisme i tre. Sveitserstil, byggeskikks‑romantikk og nasjonal egenart europeisk og norsk trearkitektur på 1800‑tallet, Universitetsforl, Oslo 1998.
Johnsen O.A. [ed.], Larviks historie, vol. 1, Larviks historie indtil 1814, Larvik 1923.
Langsæter U.G., Stenene og Karlsrødningen på 1800‑tallet. En undersøkelse av byggeskikk, Oslo 1978.
Nyhus P., Larvik A‑Å, Østlands ­Posten, Larvik 1999.
Nyhus P., Den gang det het Laurvig, Østlands ­Posten, Larvik 1981.
Rian Ø., Vestfolds historie. Grevskapsstiden 1671–1821, Oslo 1980.
Hagner M., Helander V., Kärki P., Lilius H. [ed.], Trästäder i Norden. En presentation av trästäder i Finland, Norge, Sverige, på Färöarna och Island, Stockholm 1973.
 

Zdjęcia

Słowa kluczowe