Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Krzeszów – historia miejscowości



Krzeszów położony jest w województwie podkarpackim, w powiecie niżańskim, na zachodnim skraju Płaskowyżu Tarnogrodzkiego, nad rzeką San. W XV wieku był ważnym portem rzecznym na Sanie.
 

Spis treści

[RozwińZwiń]

HISTORIA

Pierwsze wzmianki o Krzeszowie pochodzą z XIV wieku. W XV wieku Krzeszów był już ważnym portem rzecznym na Sanie. Statkami rzecznymi wywożono za granicę sukno, wełnę, broń, a przywożono m.in. przyprawy, perły, srebra i tkaniny. W Krzeszowie także budowano i naprawiano statki. Znajdował się tu zamek, który w czasie, gdy granica wschodnia położona była na osi Przyszów–Kopki–Krzeszów, stanowił ważne zabezpieczenie przed najazdami Litwinów, Jadźwingów, Tatarów i Rusinów. Dopiero wraz ze zmianą granicy, krzeszowski zamek zaczął tracić na znaczeniu. Rozebrano go z prozaicznych powodów – w mieście brakowało kamienia a budynek nie był już nikomu potrzebny. W miejsce zamku wzniesiono obszerny modrzewiowy dwór, który przez 200 lat służył jako siedziba klucza obszernych dóbr, czasowego pobytu rodziny Zamoyskich i z pewnością zarządcy portu rzecznego do spławu dóbr eksportowanych z potężnego latyfundium gospodarczego Ordynacji Zamojskiej.

W 1588 roku Krzeszów przeszedł w ręce Jana Zamoyskiego i stał się miastem oraz rezydencją Ordynacji Zamojskiej. W 1641 roku król Władysław IV nadał Krzeszowowi status miasta. W XVII wieku działała tu huta szkła. Po pierwszym rozbiorze Polski w roku 1772 Krzeszów trafił pod panowanie austriackie, a następnie po likwidacji Księstwa Warszawskiego wszedł w skład Królestwa Polskiego. W połowie XIX wieku tereny miasta nawiedziła straszna zaraza, która zdziesiątkowała ludność. W 1869 roku z powodu represji popowstaniowych Krzeszów utracił prawa miejskie.

Podczas I wojny światowej, w 1915 roku, miasto uległo zniszczeniu w 80 proc.

Krzeszów położony jest w województwie podkarpackim, w powiecie niżańskim, w gminie Krzeszów, na zachodnim skraju Płaskowyżu Tarnogrodzkiego, nad rzeką San. Wieś zajmuje powierzchnię 2 997 182 km².

Specyficzne położenie Krzeszowa sprawiło, że często zmieniał przynależność administracyjną. Do końca 1955 roku Krzeszów należał do powiatu biłgorajskiego, w latach 1956–1975 do powiatu leżajskiego, w latach 1975–1998 do województwa tarnobrzeskiego, a od 1999 roku do powiatu niżańskiego.

 
Pieczęć, herb
 

 
Dane demograficzne, dane o strukturze etnicznej
Ludność Krzeszowa była zróżnicowana pod względem narodowościowo-religijnym. Mieszkali tu Polacy wyznania rzymskokatolickiego, Rosjanie przynależni do kościoła prawosławnego. W Krzeszowie ludność prawosławna stanowiła około 30 proc. ludności. Sporą grupę stanowili Żydzi.
 
Liczba ludności Krzeszowa w latach 1822–1890

1822 rok

1856 rok

1865 rok

1869 rok

1882 rok

1887 rok

1890 rok

1160

1180

1383

1500

1496

1596

1669

 
 
Zróżnicowanie narodowo-wyznaniowe ludności Krzeszowa w 1865 i w 1904 roku
 
  1865 rok

Ogółem

1383

Chrześcijanie

504

Żydzi

879

% ludności żydowskiej

63,4

 

1904 rok

Ogółem

2206

Prawosławni

66

Katolicy

839

Żydzi

1301

% ludności żydowskiej

58,9
 

INSTYTUCJE KOŚCIELNE

Parafia
W 1596 roku poświęcono tu pierwszy kościół, który po kilkudziesięciu latach spłonął. W 1727 roku wybudowano kolejny kościół – jak poprzednio – pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Marii Panny, istniejący do dziś. Kościół ten jest pięknym zabytkiem budownictwa sakralnego; trójnawowy i orientowany. Obok miejscowego kościoła katolicy krzeszowscy wybudowali w XIX wieku dzwonnicę, plebanię, oraz założyli cmentarz w 1824 roku.


Instytucje innych wyznań
W Krzeszowie istniały cerkwie i synagogi. Przed rokiem 1914 wybudowano cerkiew, która spłonęła w czasie I wojny światowej. Synagoga spłonęła podczas wielkiego pożaru miasta w XVII wieku. Kolejną wzniesiono w XVIII wieku.

INSTYTUCJE ŚWIECKIE

Jarmarki i targi
W ramach przywileju lokacyjnego ustanowiono targ oraz dwa jarmarki. Zatwierdzono istniejące już cechy i zezwolono na powstanie nowych. W 1774 roku August III zezwolił miastu na organizowanie kolejnych jarmarków: na św. Jana Chrzciciela, na Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny i na św. Tomasza.

ETNOGRAFIA

Mniejszości narodowe
Krzeszów zamieszkiwali m.in. Żydzi, którzy od XVI wieku dzierżawili krzeszowskie młyny.

W XVII wieku w mieście wybudowano synagogę, którą zniszczył w 1688 roku wielki pożar, obejmujący całe miasto. W 1726 roku Żydzi krzeszowscy wyjednali u biskupa przemyskiego zezwolenie na budowę nowej synagogi. Żydzi posiadali również łaźnię, a miejscem pochówku zmarłych był istniejący tu od wieków kirkut, położony na rozległym zboczu sporego wzgórza.

W listopadzie 1942 roku w lesie Chojnik Niemcy rozstrzelali ponad 1,5 tys. Żydów. Pozostałych zgromadzono na stacji kolejowej w Zwierzyńcu i wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu.

W miejscu zbrodni, w lesie Chojnik, w 1986 roku Charles Scbrajber z Nowego Jorku (z pochodzenia krzeszowianin) ufundował pomnik z pamiątkową tablicą: W tym miejscu zostało zamordowanych ponad 1500 Żydów: mężczyzn, kobiet i dzieci z Krzeszowa, Lipin i okolic przez Niemców-nazistów. Listopad 1942 r.

Miejscowy kirkut z kilkoma macewami, położony na skarpie nad miastem, i nieliczne, walące się drewniane domy sprzed wojny – to jedyne pozostałości po żydowskiej społeczności w Krzeszowie.

ZABYTKI BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY

Wykaz zabytków

– barokowy kościół parafialny pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny;

– drewniana dzwonnica wybudowana w 1898 roku;

– kaplica z 1905 roku;

– kirkut;

– wzgórze Rotunda (228 m n.p.m.). Okrągłe wzgórze oddzielone fosą od przyległych wzgórz, na których znajdują się tereny dawnego folwarku i kościoła parafialnego oraz plebania.

 

 
 
Opracowała Aleksandra Duź

ŹRÓDŁA

Opracowania

Koprukowniak A., Obraz miasteczek lubelskich 1795–1915, [w:] Koprukowniak A. (red.), Miejskie społeczności lokalne w Lubelskiem 1795–1918, Lublin 2000.

 
Czasopisma
Dechnik M., Ludność dawnego Krzeszowa, „Rotunda”, nr 16, Krzeszów 2006.
Gdzie jedziemy, „Opornik”, nr 17, Lublin 2006.
Hasiak J., Krzeszów perłą Dolnego Sanu, „Rotunda”, nr 10, Krzeszów 2005.
„Rotunda. Biuletyn informacyjny mieszkańców gminy Krzeszów”, nr 4, Krzeszów 2003.
 
Źródła internetowe (stan na 2008 rok)
http://www.jarema.art.pl/Krzeszow.htm
http://www.polin.org.pl/cities/290/info/