Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Krasnobród – architektura drewniana

Lokację miasta datuje się na drugą połowę XVI wieku. Od początku jego centrum stanowił czworoboczny rynek, z którego wychodziły cztery ulice.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Prawa miejskie

Lokacja Krasnobrodu miała miejsce w 1576 roku najprawdopodobniej staraniem Andrzeja Firleja. Krasnobród składał się z trzech sprzężonych ze sobą jednostek osadniczych powstałych w różnych okresach: zespołu dworskiego (tak zwanego Podzamku), miasta z przedmieściem i zespołu klasztornego z dawną wsią Podklasztor.

Miasto miało być ośrodkiem handlowo-rzemieślniczym obsługującym sąsiednie wsie, jednak od końca XVIII wieku rozpoczął się jego szybszy rozwój, spowodowany cudownym objawieniem, które miało miejsce w połowie XVII wieku w pobliskiej puszczy. Pielgrzymki do miejsca cudownego objawienia, następnie osadzenie w jego sąsiedztwie dominikanów, wpłynęły na kierunek rozwoju i zabudowę Krasnobrodu.

>>> więcej o historii miasta

Architektura drewniana

Krasnobród posiadał drewnianą, podcieniową, jednak zróżnicowaną wewnętrznie zabudowę. Każda z pierzei rynku miała odmienne formy zabudowy – w większości typu szczytowego, choć zdarzały się także domy sytuowane kalenicowo, z podcieniami wspartymi na pięciu, często profilowanych, słupach. Niektóre z nich były piętrowe, z poddaszami adaptowanymi na cele mieszkalne. Domy przykrywały gontowe dachy naczółkowe z mocno wysuniętymi daszkami okapowymi. Rzadziej występowały dachy dwuspadowe, najczęściej znajdujące się nad mieszkalnymi poddaszami. Drewniana zabudowa Krasnobrodu płonęła kilkakrotnie. W jednym z pożarów zniszczeniu uległ również ratusz – drewniany, niezbyt okazały, z mieszkaniami na parterze i jatką na poddaszu.

 


Krasnobród, domy drewniane w Rynku, 1935 rok, for. Janusz Świeży
 

W czasie I wojny światowej została zniszczona niemal cała drewniana zabudowa przyrynkowa. Po odzyskaniu niepodległości podjęto próby odbudowy domów przyrynkowych, jednak nowe domy różniły się od wcześniejszych. Nadal przeważało ustawienie szczytem do rynku, ale część pierzei zapełniły parterowe, luźno usytuowane domy przykryte dwuspadowymi dachami (niektóre z naczółkami), z podcieniami wspartymi na trzech słupach. Wąskie przejścia między domami prowadziły na podwórza zabudowane szopami, składzikami itp. Więcej było już domów w układzie kalenicowym, piętrowych, z dostawianymi od strony rynku schodami, prowadzącymi na galerie w górnej kondygnacji. W dłuższej połaci dachu umieszczano facjatki z balkonami wspartymi na słupach. Dachami dwuspadowymi przykryto także piętrowe domy z wysuniętymi okapami oraz szczytami osłaniającymi galerie usytuowane na piętrze i tworzące podcień w parterze dłuższej ściany. Okna i drzwi dolnej kondygnacji, w całości bądź w części nadal przeznaczonej na cele handlowe lub usługowe, osłaniano okiennicami. Do części mieszkalnej wchodziło się od podwórza lub galerią, do której prowadziły zewnętrzne schody. Ściany były konstrukcji wieńcowej: w parterowych domach z widocznymi ostatkami w narożach – bielone wapnem (na wzór wiejskich domów), a w piętrowych – częściej szalowane deskami.

Największe zmiany w układzie przestrzennym Krasnobrodu, a szczególnie w jego centrum, zaszły w okresie międzywojennym. W jednej z pierzei rynku kupcy chrześcijańscy wybudowali wówczas, konkurencyjne dla Żydów, murowane kramy z podcieniami. W pozostałych pierzejach nadal dominowała drewniana zabudowa.

Po II wojnie światowej miejsce pożydowskiej zabudowy zajęła nowa, zacierając nie tylko ślady po dawnych mieszkańcach, ale też układ urbanistyczny centralnej części miasta. W uliczkach oddalonych od centrum zachowały się jeszcze pojedyncze drewniane domy, jednak trudno dziś doszukać się w nich jakichś specyficznych cech, odróżniających budownictwo krasnobrodzkie od tego w sąsiednich miejscowościach.

 

>>> katalog przykładów architektury drewnianej w Krasnobrodzie

Budownictwo sakralne

Ciekawym przykładem drewnianego budownictwa sakralnego jest posadowiona na palach kaplica Na Wodzie pw. Objawienia NMP datowana na XIX wiek. Kaplica na planie kwadratu posiada ganek-przedsionek kryty blaszanym dachem siodłowym.

 

Opracowanie: Maria Fornal

 

 

 

Przypisy

 

 

Literatura

Fornal M., Drewniana zabudowa mieszkalna i rzemieślnicza w miasteczkach Zamojszczyzny – stan do II wojny światowej i obecnie (na wybranych przykładach), [w:] Drewniany Skarb. Chroniąc dziedzictwo, kreujemy przyszłość. Materiały konferencyjne, Lublin 2015.

Górak J., Podcieniowa zabudowa miasteczek Lubelszczyzny, Zamość 1996.

Moszyński K., Budownictwo ludowe w okolicy Zamościa, [w:] „Teka Zamojska” 1920, z. 3.

Przesmycka E., Lubelszczyzna. Wielokulturowość osadnictwa, budownictwa i architektury, Lublin 2008.

Sadowska E.J., Budownictwo drewniane Zamojszczyzny w zbiorach Archiwum Instytutu Historii Architektury Konserwacji Zabytków Politechniki Krakowskiej, [w:] Przyczynki do etnografii Zamojszczyzny: Materiały ogólnopolskiej sesji popularno-naukowej, Zamość, 22–24 IX 1995, Zamość 1995.

Słowik K., Skrócone studium historyczno-urbanistyczne osady Krasnobród, woj. zamojskie, Lublin 1991, maszynopis w archiwum WUOZ w Zamościu.

 

 

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe