Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Krakowskie Przedmieście 21 w Lublinie

Kamienica przy ulicy Krakowskie Przedmieście 21 powstała z połączenia w latach 1844–1854 dwóch budynków na parcelach wschodniej i zachodniej. Obie parcele połączyli Karol i Ewa Rotkielowie, którzy nabyli je na publicznej licytacji. W połowie XIX wieku w budynku mieścił się dom zajezdny zwany Hotelem Angielskim. 

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

Kamienica położona jest w śródmieściu Lublina, w kwartale zabudowy ograniczonym ulicami: Krakowskie Przedmieście, Staszica, Zieloną i Świętoduską. Usytuowana jest w zwartej zabudowie, frontem skierowana na północ.

Funkcje

Pierwotnie nieruchomość miała przeznaczenie mieszkalne, handlowe i usługowe. Obecnie użytkowany jest tylko parter kamienicy i znajdują się tu lokale gastronomiczne i handlowe.

Kalendarium

1844 – połączenie przez Karola i Ewę Rotkielów dwóch należących do nich kamienic;

1850–1854 – przebudowa kamienic na dwupiętrowy hotel;

1867 – własność Karola Rotkiela;

1867–1882 – własność dzieci Karola Rotkiela;

1882 – własność Jana Michelisa;

1899–1901 – własność Konstantego i Zofii Lewińskich;

1901–1903 – własność Wojciecha Pieniążka;

1903 – własność Jerzego i Czesława Odrowąż-Pieniążków;

1927 – zmiana pokrycia dachowego;

1933 – odnowa elewacji kamienicy;

1936 – przebudowa kawiarni;

1937–1939 – budowa witryn sklepowych;

1954 – odnowa kamienicy;

1972 – wpis do rejestru zabytków;

1973 – remont elewacji frontowej;

1974, 1984, 1991–1992 – remont pomieszczeń na parterze.

Historia budynku

Działka znajdująca się przy ulicy Krakowskie Przedmieście 21 powstała z połączenia w latach 1844–1854 dwóch parcel – wschodniej i zachodniej. Do tego momentu ich historia toczyła się dwutorowo. W 1689 roku na parceli wschodniej istniała kamienica Madejowiczowa. W 1721 roku właścicielem posesji został Jan Krasowicz. W tym czasie dom był w części murowany, a w części drewniany, zwany wcześniej kamienicą Zubrzycką, a później Krassowiczowską. Kolejnymi właścicielami byli: Ewa Lewandowska, Jan Gryziński, Dobrzańscy, Marcin Broszkiewicz i Anna z Gryzińskich. W latach 1762–1807 właścicielem nieruchomości był Jakub Rzewuski, który zakupił ją od Anny i Jana Sławińskich. W latach 1807–1823 kamienica należała do Benedykta Rzewuskiego, syna Jakuba, a w latach 1823–1839 do Brygidy z Rzewuskich, od których kupili kamienicę Karol i Ewa Rotkiel.

Pierwsza wzmianka archiwalna o parceli zachodniej pojawiła się przed 1727 rokiem, stojący na niej dom nazywano Kazimierskim. W tym samym roku właścicielem był Jakub Bogdanowicz, a w 1766 roku niejaki Ernst. W latach 1766–1806 nieruchomość należała do Jakuba Meyznera, który zakupił ją od Wojciecha i Barbary Ernstów. Od 1806 do 1814 roku kamienica pozostawała w rękach sukcesorów Jakuba Meyznera, czyli jego trojga dzieci. W 1844 roku kupili ją na publicznej licytacji Karol i Ewa Rotkielowie i wtedy nastąpiło połączenie obu sąsiadujących ze sobą parceli. W latach 1850–1854 przebudowali oni dwie jednopiętrowe kamieniczki na dwupiętrowy hotel. W wyniku przeprowadzonych prac budynek uzyskał obecne gabaryty, elewacje, rozplanowanie, układ przestrzenny i komunikacyjny. Pełnił wówczas funkcję domu zajezdnego zwanego Hotelem Angielskim. Ponadto w parceli znajdowały się budynki murowane kryte dachówką holenderską, tj. oficyna usytuowana wzdłuż ulicy Zielonej, oficyna lewa mieszcząca kloakę i skład siana, oraz oficyna prawa z przystawką. W 1867 roku nieruchomość odziedziczył syn Rotkielów, Karol, zaś w latach 1867–1882 właścicielami zostali spadkobiercy Karola Rotkiela, tj. jego dzieci – Ewa, Karol, Ignacy i Matylda. W 1882 roku na publicznej licytacji kupił nieruchomość Jan Michelis. W latach 1899–1901 właścicielami byli Konstanty i Zofia Lewińscy, zaś w latach 1901–1903 – Wojciech Pieniążek. W 1903 roku kamienicę przejęli synowie Wojciecha: Jerzy i Czesław Odrowąż-Pieniążkowie. Około 1927 roku miała miejsce zmiana pokrycia dachowego – na oficynie zachodniej położono blachę, a na pozostałych budynkach położono papę. W 1933 roku odnowiono elewację kamienicy. W 1936 roku została przebudowana kawiarnia, a w latach 1937 i 1939 część okien na parterze przerobiono na witryny sklepowe. W czasie II wojny światowej obiekt nie uległ zniszczeniu. W 1954 roku odnowiono kamienicę. W 1972 roku kamienica została wpisana do rejestru zabytków. W 1973 roku przeprowadzono remont elewacji frontowej. W latach 1974 i 1984 przeprowadzono modernizację pomieszczeń znajdujących się na parterze, adaptując je na sklep ARGED i zakład fotograficzny ZORZA. W latach 1991–1992 pomieszczenia zaadaptowano na cele gastronomiczne i handlowe.

Opis budynku

Na działce, oprócz kamienicy frontowej, znajduje się też kamienica tylna i dwie oficyny boczne usytuowane wzdłuż granic parceli.

Kamienica frontowa została zbudowana na planie litery L. Jest budynkiem o trzech kondygnacjach, częściowo podpiwniczonym jedną kondygnacją piwnic o różnych poziomach. Posiada także ryzalit boczny od strony podwórza.

Elewacja frontowa jest trójkondygnacyjna, symetryczna, regularna i siedmioosiowa o przewadze form horyzontalnych. Podziały horyzontalne tworzą gzymsy: kordonowy i koronujący na drewnianych dekoracyjnych kroksztynach oraz ciągłe płaskie podokienniki na pierwszym i drugim piętrze. Parter budynku jest boniowany w formie poziomych pasów, nad otworami w formie klińców. Na osi parteru znajduje się brama przejazdowa, zamknięta łukiem odcinkowym, o ażurowych metalowych wrotach, z dekoracją w formie stylizowanego maswerku. Obramienia okien na pierwszym piętrze są w formie płaskich opasek z zaznaczonym kluczem. Na drugim piętrze okna nie posiadają obramień. W połaci dachu znajdują się prostokątne lukarny nakryte dwuspadowymi daszkami.

Elewacja tylna kamienicy i ryzalitu jest trójkondygnacyjna, gładka, bez żadnych detali architektonicznych. Na osi parteru znajduje się brama przejazdowa, zamknięta łukiem odcinkowym. Wyższe kondygnacje rozczłonkowują prostokątne okna o zróżnicowanych wymiarach. Elewację wieńczy profilowany gzyms koronujący. W połaci dachu znajdują się duże lukarny, identyczne jak od strony frontu. Elewacja ryzalitu od strony północnej posiada przęsło znacznie szersze od pozostałych i rozczłonkowane otworami okiennymi. Między parterem a pierwszym piętrem na całej długości widoczny jest wyraźny uskok muru, wynikający z różnicy grubości murów na parterze i piętrach. Okna od strony północnej posiadają wykroje prostokątne, a pozostałe są zamknięte pełnymi łukami. Elewację wieńczy gzyms przeciągnięty z elewacji tylnej kamienicy i trapezoidalny szczyt rozczłonkowany dwoma oknami. Schody do piwnic biegną równolegle do elewacji pierwszego i drugiego piętra.

Oficyna wschodnia została zbudowana na planie prostokąta. Jest budynkiem dwukondygnacyjnym, niepodpiwniczonym. Elewacja jest gładko otynkowana, nieposiadająca żadnego detalu architektonicznego. Elewacja od strony zachodniej jest niesymetryczna i nieregularna. Wszystkie otwory posiadają prostokątne wykroje. Elewacja szczytowa jest ślepa.

Oficyna zachodnia została zbudowana na planie wydłużonego prostokąta. Jest budynkiem dwukondygnacyjnym, częściowo podpiwniczonym jedną kondygnacją piwnic. Elewacja oficyny jest dziesięcioosiowa, gładko otynkowana i bez detali architektonicznych. Otwory okienne i drzwiowe są prostokątne, mają zróżnicowane wielkości i kształty.

Wnętrze

Układ wnętrza w kamienicy frontowej jest nieregularny, wtórnie przekształcony, jedno-, dwu- i czterotraktowy. Posiada zróżnicowaną głębokość traktów i szerokość działów. Sień przejazdowa na podwórze znajduje się w trakcie środkowym. Klatka schodowa ze schodami prowadzącymi na pierwsze piętro i do piwnic jest usytuowana w trakcie trzecim.

Układ wnętrza w oficynie wschodniej jest trójdzielny i jednotraktowy.

Oficyna zachodnia ma układ wnętrz jednotraktowy i pięciodzielny z klatką schodową w dziale skrajnym, położonym na północy.

Literatura

Bortkiewicz E., Michalska G., Kamienica przy ul. Krakowskie Przedmieście 21 / Zielona 8 w Lublinie. Rozpoznanie historyczne i wytyczne konserwatorskie, maszynopis w posiadaniu WUOZ Lublin, sygn. 2022, Lublin 1992.

Karta ewidencyjna zabytków, maszynopis w archiwum WUOZ w Lublinie.