Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Krajobraz – więź człowieka z otoczeniem

Krajobraz jest obliczem środowiska, w którym żyjemy.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Więź z miejscem zamieszkania

Krajobraz tworzą widoczne i najbardziej charakterystyczne elementy natury związane z danym miejscem. Są to: ukształtowanie terenu, obecność wody, klimat, roślinność, zwierzęta. Ma on ogromne znaczenie w tworzeniu naszych więzi z miejscem zamieszkania a „... zakodowane w krajobrazie „znaki historii” odgrywają zasadniczą rolę dla mieszkańca w powiązaniu z tą właśnie, a nie inną okolicą. Związek ten ma dwa wymiary. Jednym jest specyfika wynikająca z naturalnego regionu geograficznego, dla Kaszubów zatem- morze, dla górali- góry. Drugi, i nie mniejszy, to łączność z rodzimą tradycją- takiej, a nie innej historii ziemi rodzinnej, tradycji budownictwa i form osiedleńczych, a więc związek z tymi, a nie innymi, otaczającymi mieszkańców widokami. Kujawy, Podhale, Powiśle, tak jak szerzej ujęte Mazowsze, Wielkopolska, Śląsk mają swoje rodzime i jakże zróżnicowane krajobrazy kulturowe. Skupione od średniowiecza wśród szerokiego rozłogu pól, akcentowane wieżami zabytkowych kościołów ziemie Opolszczyzny to postać krajobrazu zupełnie odmienna od pociętych kanałami i groblami pejzaży Żuław. Niemniej każdy z nich jednoznacznie wiąże się z pojęciem rodzimości dla ich mieszkańców. Ta też właśnie swojskość zasługuje dziś na szczególną uwagę, opiekę i zachowanie jako zabytek, nie jak do niedawna ograniczany do wybranych budowli, ale jako całostka tradycyjnego krajobrazu”. [1]

Krajobraz kulturowy

Na niepowtarzalne, indywidualne oblicze miejsca, w którym żyjemy - na jego krajobraz, złożyła się zarówno natura z otaczającą nas przyrodą, klimatem i ukształtowaniem terenu, jak też zachodzące w tym obszarze różne procesy polityczne, gospodarcze, społeczne i kulturowe związane z aktywnością człowieka. Tą część krajobrazu związaną z działalnością człowieka nazywamy krajobrazem kulturowym.
Przez bardzo długi okres czasu obecność człowieka w krajobrazie pierwotnym w naturze była znikoma. Wraz z rozwojem osadnictwa, kiedy ludzie zaczęli przenosić się do wzniesionych przez siebie budowli, wszystko zaczęło się radykalnie zmieniać. W miarę upływu czasu powstawała gęstsza sieć osadnicza, tworząc coraz bardziej widoczny krajobraz kulturowy, w którym wyraźnie dominowały wieś i miasto. Pierwotne środowisko naturalne na skutek działalności człowieka zmieniło swój wygląd. Karczowano puszcze, a nieużytki zmieniano w pola i pastwiska, osuszano bagna, regulowano rzeki, powstały fabryki, kolej, drogi.
Widzimy więc, że otaczający nas krajobraz nosi na sobie wyraźne ślady aktywności człowieka (ślady historii). Ślady te stanowią zapis tego, co ludzie dali temu miejscu, a co zniszczyli.

 

Krajobraz przyrodniczy

Od samych początków człowiek uzależniony był od otaczającego go środowiska przyrodniczego. Szczególnie jest to widoczne, gdy prześledzimy dzieje budowy miast. Na krajobraz miasta i warunki życia w mieście wpływały w szczególności podstawowe elementy krajobrazu naturalnego: woda (rzeki, morza), wzgórza, las.

  • Woda

W rozwoju osadnictwa wyjątkową rolę pełniła woda. Woda dająca życie oraz chroniąca przed najeźdźcami, od wieków organizowała egzystencję człowieka. Jej obecność powodowała, że chciano osiedlić się w danym miejscu. Mogła być to dolina rzeki lub jezioro, czy staw. W późniejszym czasie rzeki stawały się również ważnym środkiem transportu. m.in. Wokół wody osnuto wiele legend i podań. Symbolika wody (odsyłacz do tekstów Bartmińskiego) jest równie ważna, co symbolika innych żywiołów. Właśnie dzięki niej możemy lepiej zrozumieć, jak olbrzymie znaczenie miała woda dla naszych przodków.

  • Las

Zwarta pokrywa puszcz i kniei trwała nienaruszona przez tysiące lat (zmieniając się jedynie pod wpływem zmieniającego się klimatu- pojawiały się nowe gatunki drzew, inne umierały). Dotąd, aż rozwinęło się osadnictwo- czyli pojawił się człowiek. Las dostarczał drewna. Drewno jest najstarszym surowcem ziemi, stosowanym do budowy domów, wyrobu sprzętów i jako opał. Las obok drzew, krzewów i roślin, to również zwierzęta. W czasach, gdy olbrzymie, dziewicze puszcze były codziennością człowieka, zrodziło się wiele legend, baśni, opowieści o drzewach i zamieszkujących lasy stworach i duchach.
Osadnictwo łączyło się zawsze z silną ingerencją w istniejącą florę. W ciągu kilku stuleci wykarczowano (w Europie Środkowo-Wschodniej) większość lasów, a uzyskano w ten sposób powierzchnie wykorzystane na wypas, a później na uprawy.

  • Wzgórze

Wzgórza były atrakcyjnym terenem do osadnictwa, zapewniały bowiem duże bezpieczeństwo. Dlatego wiele ludzkich siedzib sytuowano właśnie na trudno dostępnych wzniesieniach. W ten sposób powstawały warowne zamki, sytuowane w miejscach najtrudniej dostępnych. Obok nich w obrębie obwarowań lub poza nimi lokowano świątynie. Poniżej wzgórza zazwyczaj powstawało i rozwijało się miasto. Twierdza dawała poczucie bezpieczeństwa. Natomiast świątynia była symbolem opieki boskiej. Usytuowana na wzgórzu była widoczna już z daleka.

  • Osadnictwo

Osadnictwo jest to tworzenie na obszarze zajmowanym przez grupy ludzkie miejsc będących ich osiedlami i miejscami działalności gospodarczej. Obszar, na którym żyjemy charakteryzował się (2 500 tys. p.n.e.) archaicznym systemem gospodarki rolniczo-hodowlanej z dużym udziałem łowiectwa i zbieractwa. Ludzie mieszkali w pobliżu rzek, rzeczek, w budowlach o konstrukcji słupowej- ścianach plecionych i oblepianych gliną z wewnętrznym paleniskiem zagłębionym w ziemi. Leśno-bagienne środowisko geograficzne wpływało na rodzaj i rozmieszczenie osad.
Od samego początku wznoszone przez człowieka obiekty obok funkcjonalności miały również charakter obronny. Stanowiąc nierozerwalną całość z miejscowym krajobrazem.

Krajobraz a psychika człowieka

Tak napisał o krajobrazie tworzonym przez naturę i jego wpływie na człowieka Stanisław Vincenz:
„Krajobraz” to oczywiście nie tylko malarskie lub wzrokowe efekty, lecz także gleba, po której stąpamy, na której pracujemy, jej falistość lub równinność, jej wody – morza, rzeki lub moczary – jej powietrze, którym oddychamy i to co nadaje postać ruchom człowieka,
co formuje jego kroki, jego pracę, jego ręce i nogi, jego postawę, zapewne jego oddech nawet. Inaczej bowiem żyją ludzie tam gdzie nieustanna mgła, niż gdzie powietrze czyste, horyzont daleki, przejrzysty. Innych ruchów nabiera się grzęznąc w moczarach i piaskach, niż gdy się stąpa po skałach, innych, płynąc po wodach cichych lub grząskich, a innych, przepływając burzliwe cieśniny (…) gdzie w pewnych porach roku każda przeprawa jest niebezpieczna.

Yi-Fu w swojej książce "Przestrzeń i miejsce" mówi: Amerykanie nauczyli się akceptować otwarte równiny Zachodu jako symbol życiowych szans i wolności, natomiast dla rosyjskich chłopów bezkresna przestrzeń mówiła o marności człowieka wobec bezmiernej i obojętnej natury. Maksym Gorki pisał: „Bezkresna równina, na której stoją przyciśnięte do siebie wiejskie chaty o ścianach z bali i słomianych dachach, ma trującą właściwość pogrążania ludzkiej duszy w smutku i zabijania w człowieku wszelkiej chęci działania. Chłop pójdzie daleko, poza granicę wioski, popatrzy na pustkę wokół siebie i po chwili poczuje się tak, jakby ta pustka wkradała się do jego duszy. Nigdzie nie widać trwałych śladów znoju… Jak daleko wzrok sięga, rozciąga się bezkresna równina, a pośrodku tej równiny stoi oto nic nie znaczący nieszczęsny mały człowiek, rzucony na tę ponurą ziemię i skazany na galerniczą pracę. I ogarnia człowieka poczucie obojętności, które zabija w nim zdolność myślenia, pamięć przeszłych doświadczeń i możliwość wyciągnięcia z nich wniosków”.

Literatura

Kokozow K., Podstawy projektowania architektonicznego, Warszawa 1966, s. 93-94.
Więcej na portalu poświęconym kulturze przestrzeni: http://tnn.pl/k_81_m_3.html

Przypisy

[1] Studia i materiały. Ochrona zabytkowego krajobrazu kulturowego. Ogólnopolski Program Ministerstwa Kultury i Sztuki, „Krajobrazy”, 1998, nr 18(30), s. 11.

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Słowa kluczowe