Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Krajobraz miejski

Kształtowanie się organizmu miejskiego następowało w dość długim czasie.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Warunki powstania miasta

Wraz z rozwojem osadnictwa, kiedy ludzie zaczęli przenosić się do wzniesionych przez siebie budowli, wszystko zaczęło się radykalnie zmieniać. W miarę upływu czasu powstawała gęstsza sieć osadnicza, tworząc coraz bardziej widoczny krajobraz kulturowy, w którym wyraźnie dominowały wieś i miasto. Analizując procesy powstawania miast dawnych, stwierdzić można we wszystkich epokach działanie pewnych czynników niezmiennych, kształtujących układ kompozycji urbanistycznej. Czynnikami tymi są:
1. Warunki środowiska geograficznego, położenie i rzeźba terenu, klimat, otoczenie, układ wód itp., na które składają się zarówno warunki przyrodzone, jak i zmiany środowiska dokonane w poszczególnych okresach rozwoju społecznego. Tu tkwią również warunki warowności (obrona życia i mienia mieszkańców przed niebezpieczeństwem grożącym z zewnątrz) oraz warunki komunikacji (wewnętrzny ruch śródmiejski i połączenie z bliższą i dalszą okolicą, stan zagospodarowania itp.
2. Warunki gospodarcze i społeczne (bogactwa naturalne, urządzenia techniczne, kultury rolne, rzemiosło, przemysł i handel), które w zależności od warunków środowiska geograficznego wywoływały określone zjawiska w układzie miast.
3. Czynniki obyczajowo-prawny (życie prywatne, praca, życie publiczne, akcje społeczne, administracja, polityka, organizacje wojskowe, życie religijne, kultura i sztuka) stanowiący nadbudowę obyczajowo-prawną.

Bezpieczeństwo

„W walce o byt materialny ludność szukała warunków przyrodzonych, umożliwiających jej egzystencję. Rolnictwo, rybołówstwo, myślistwo, hodowla zwierząt zmuszały do wybierania właściwych terenów i osiedlania na nich. Czynnik warowności, ochrony życia i mienia, zmuszał do wyszukiwania lub tworzenia warunków zapewniających w pewnym stopniu spokojne życie i pracę osiadłej ludności. Przykładami działania czynnika warowności przy zakładaniu osiedli są: osady palowe na wodzie, miasta na stromych niedostępnych wzgórzach, w zakolach rzek, w otoczeniu bagien i stawów, wreszcie wznoszenie potężnych murów obronnych dookoła całego osiedla
z basztami, fosami napełnionymi wodą, mostami zwodzonymi i pilnie strzeżonymi bramami. Wszystkie te urządzenia miały zapewnić ludności bezpieczeństwo, umożliwić wytwarzanie dóbr materialnych i rozwój kultury. Pomimo wznoszenia obiektów warownych nie było takiego miasta, które by nie zostało kiedyś napadnięte, zdobyte, zrabowane i zniszczone. Tym niemniej w wielu wypadkach niejedno miasto przez dłuższy czas odpierało napady łupieżców i potrafiło się obronić. Z tych wzglądów kształtowanie struktury miasta wg warunków przyrodzonych zostało na dłuższy czas podporządkowane warunkom warowności. Obszar miasta musiała być ograniczony, osłonami naturalnymi (brzegami wód, bagien, zboczami wzgórz) lub wzniesionymi przez człowieka – murami obronnymi. Czynniki te przez dłuższy czas hamowały rozwój osiedli ludzkich, stanowiły pancerz na żywym organizmie miejskim, uniemożliwiając często rozwój miasta związany z naturalnym przyrostem ludności. Zaczyna się wtedy nadmierne zagęszczenie i zwiększenie wysokości zabudowy, co pogorszy warunki higieniczne i zdrowotne miasta.

Komunikacja

Jednym z czynników kształtujących strukturę wewnętrzną miasta jest komunikacja zewnętrzna i wewnętrzna. Drogi prowadzące od zewnątrz do bram miejskich narzucają rozwiązanie ulic i placów wewnętrznych. Stanowią one siatkę komunikacji wewnętrznej, która jest kośćcem organizmu miejskiego i regulują sposób, rodzaj i gęstość zabudowy miejskiej, nadając oblicze miastu.
Układ wewnętrzny ulic i placów miejskich również w dużym stopniu zależny jest od czynnika obyczajowo – prawnego. Nadaje on swoisty charakter formom całości miasta i jego fragmentom. Wpływ czynnika obyczajowo – prawnego szczególnie uwydatnia się w układzie ulic, budowie domów i gmachów publicznych. Kultura epoki, obyczaje i tradycje budowlane wytwarzają obowiązujące przepisy i prawa związane z życiem i rozwojem miast. Ustalają one szerokość ulic, podział bloków, wielkość parcel, wielkość domów, sposób budowy, warunki bezpieczeństwa przeciwpożarowego itp.

W średniowieczu duży wpływ na budowę miast w Polsce wywarło prawo „magdeburskie” względnie prawo „chełmińskie”, normujące szereg zagadnień w rozplanowaniu parceli i domów. Wielokrotne pożary w miastach budowanych z drewna powodują ustawowy zakaz wznoszenia domów drewnianych w miejscach największego skupienia (śródmieście, rynek). Osiedlanie się nowych przybyszów w miastach średniowiecznych związane było z dużymi trudnościami prawnymi. Pozwalano im jedynie (na skutek braku miejsca) na zakładanie nowych dzielnic poza murami właściwego miasta. Ludność żydowska masowo napływająca w okresie średniowiecza do miast europejskich dostaje specjalną dzielnicę, tzw. „getto”.

Kompozycja

Wiek XVII i XVIII cechuje wzrost władzy absolutnej. Powstają w tym okresie wielkie pałace magnackie przy placach lub w otoczeniu ogrodów, poza dawnymi murami obronnymi, które organizm miejski już dawno przekroczył i zaczął się rozrastać we wszystkich kierunkach.
Wynikiem działania czynnika obyczajowo – prawnego jest czynnik kompozycyjny. Korzystając z doświadczeń minionych wieków, w momencie tworzenia się nowych organizmów miejskich twórcza myśl ludzka podejmuje koncepcję odzwierciedlającą dążenie, tendencje, kulturę i porządek społeczny epoki. Czynnik świadomej twórczości, naginający warunki gospodarcze, komunikacyjne, warowności, obyczajowo – prawne do głównej koncepcji plastycznej, zapewniający właściwe rozwiązanie wszystkich bytowych potrzeb społeczeństwa, staje się symbolem epoki.

Kształtowanie się organizmu miejskiego następowało w dość długim czasie. Pierwsze osiedla były bardzo prymitywne i miały charakter rolniczy. Typową sytuacją osiedla jest: równina, brzegi rzeki, potoku lub stawu. Ludność, która porzuciła myślistwo lub pasterstwo dla rolnictwa skupiała się w osiedlach wzdłuż pojedynczej lub rozwidlającej się drogi. Zabudowania ustawiano w zwartym szeregu szczytami do drogi. Bezpośrednio do drogi przylegały zabudowania mieszkalne i gospodarcze, dalej zaś w głębi znajdowały się pola uprawne. Układ taki wynika z organizacji pracy na roli oraz z materiałów i konstrukcji budowlanych. Początkowo osiedle pod względem bytowym jest samowystarczalne, połączenie z innymi osiedlami odgrywa raczej rolę drugorzędną.
Dopiero gdy pojawia się rzemiosło i handel, spośród ludności rolniczej wyłaniają się rzemieślnik i kupiec. Porzucają oni ziemię, zmieniają rodzaj pracy; potrzebny staje się warsztat lub sklep. Powoduje to inny sposób budowania domu. Tak z najprostszego typu osiedla rolniczego powstaje nowy twór „miasto”, organizm gospodarczy wyższego typu. Zamieszkują je rolnik, rzemieślnik i kupiec”.

Literatura

Kokozow K., Podstawy projektowania architektonicznego, Warszawa 1966, s.93-95.