Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Kościół św. Wojciecha w Lublinie

Kościół św. Wojciecha wraz zespołem poklasztornym położony jest przy ulicy Podwale. Założenie o smukłej, zwartej i dosyć surowej konstrukcji, umiejscowione w rozległej nizinie między wzgórzami, tworzy statyczną i okazałą budowlę.

Kościół pw. św. Wojciecha w Lublinie.
Kościół pw. św. Wojciecha w Lublinie. (Autor: Zętar, Joanna)

Spis treści

[RozwińZwiń]

LokalizacjaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Podwale 15

FunkcjaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Dawniej zespół kościelny i szpitalny św. Łazarza, obecnie kościół rektoralny. W budynkach poklasztornych mieści się dzisiaj Dom na Podwalu.

HistoriaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Powstanie kościoła św. Wojciecha wiąże się z założeniem bractw dobroczynnych w Lublinie z końcem XVI wieku. Były to Bractwo Miłosierdzia, które założył w Krakowie w 1589 roku Piotr Skarga (przyczynił się także do jego powstania w Lublinie), a także Bractwo św. Łazarza. Natomiast właściwym fundatorem Bractwa Miłosierdzia w Lublinie był Mikołaj Zebrzydowski, który zapisał bractwu majątek Pliszczyn w 1597 roku. Bractwo Łazarzowe w Lublinie założył Stanisław Garwaski, starosta gostyński.

Bractwo Miłosierdzia początkowo mieściło się przy kościele jezuitów, zaś Łazarzowe przy kościele św. Wojciecha, przy którym wówczas znajdował się szpital św. Łazarza. Tuż przez rokiem 1608 oba połączyły się i zaczęły funkcjonować jako Bractwo Miłosierdzia.

Prawdopodobnie już około 1603 roku istniał drewniany kościół św. Wojciecha wraz ze szpitalem. Fundatorem tego drewnianego założenia był wspomniany Stanisław Garwaski. Kościół usytuowano za murem miejskim w pobliżu bramy zamkowej. Budynki być może spłonęły podczas rokoszu Zebrzydowskiego, gdyż szybko rozpoczęto budowę założenia murowanego (po 1608 roku, czyli po połączeniu się obu bractw). Kościół i szpital ostatecznie stanęły około 1650 roku. Na budowę wykorzystano fundusze bractw, a także składki wiernych. Twórcą i opiekunem szpitala miał być wojewoda krakowski, wspomniany już Mikołaj Zebrzydowski.

Jak wyglądał ówczesny kościół widać na obrazie Pożar Lublina w 1719 r. (obecnie u dominikanów), gdzie kościół św. Wojciecha jest jednonawowy, ma półkoliście zamknięte prezbiterium, dach dwuspadowy oraz nieistniejącą dziś wieżyczkę z sygnaturką. Wtedy też kościół otrzymał elementy renesansu lubelskiego, m.in. sieć sztukaterii. Przy budowie działał zapewne murator lubelski, nie jest jednak potwierdzone, czy był to na pewno Piotr Traversi.

W 1721 roku na mocy nowego dekretu reformacyjnego Bractwo Miłosierdzia zostało poddane w zależność kolegiaty św. Michała. Natomiast w 1736 roku, kościół ze szpitalem został oddany siostrom miłosierdzia, zwanym szarytkami. Szarytki do Lublina sprowadziła Jadwiga Niemyska, podsękowa lubelska. Siostry objęły bardzo zniszczone i zaniedbane budynki kościoła św. Wojciecha i szpitala św. Łazarza. Dlatego już w 1756 roku szarytki zorganizowały gruntowny remont budynków, przystosowujący je także do założenia klasztornego. Oprócz naprawienia murów zajęły się wyposażeniem wnętrza. Wstawiono trzy ołtarze murowane i gipsowe. Ołtarze, główny św. Wojciecha i dwa boczne: św. Wincentego á Paulo oraz Jezusa Miłosiernego, zostały na nowo erygowane. Wmurowano nowy chór, odnowiono sklepienia oraz wymieniono dachówkę. Odrestaurowano także szpital-klasztor. Był on murowany na planie kwadratu, dwukondygnacyjny, posiadał nowy refektarz, izbę gościnną, szkołę dla sierot, chór, kaplicę dla chorych, aptekę itd.

W 1781 roku siostry szarytki otrzymały zupełną samodzielność na mocy nowej ordynacji wydanej przez biskupa Kajetana Sołtyka. Odtąd fundusze Bractwa Miłosierdzia zostały oddzielone od finansów kościoła św. Wojciecha i szpitala. Mimo to zabudowania kościelne i szpitalne niszczały, a przyczyniał się do tego błotnisty, położony dosyć nisko teren, na którym były wzniesione. Dodatkowo położenie koło cmentarza narażało ubogich na nowe choroby.

W 1815 roku szpital wraz z innymi lubelskimi szpitalami został przejęty pod nadzór Rady Głównej Opiekuńczej Instytutów Dobroczynnych.

W pierwszej połowie XIX wieku kościół wciąż znajdował się w trudnej sytuacji. Nie ratowała go ani darowizna wsi Świdnik z 1825 roku, ani projekt odwrócenia rynsztoka od kościoła wykonany przez Jakuba Hempla. Dlatego też szarytki przeniosły się w 1835 roku do dawnego kościoła karmelitanek bosych. Kościół św. Wojciecha oraz szpital oddano w ręce prywatne (otrzymał go Stanisława Lingrenau za wyremontowanie wspomnianych budynków dla szarytek), zamieniono go na magazyn i kamienicę. Wtedy dobudowano trzecią kondygnację do zabudowań szpitalno-klasztornych.

Zabudowania znalazły nowych właścicieli dopiero w 1923 roku. Był to zakon misjonarzy kresowych, którzy wyremontowali cały zespół i założyli w budynkach klasztornych szkołę rzemieślniczą. Ponadto społeczny komitet odbudowy na czele z biskupem Marianem Fulmanem przyczynił się do zachowania zabytku. Choć prace remontowe trwały do 1930 roku, to już w 1926 roku poświęcono kościół. Usunięto wówczas strop dzielący kościół na kondygnacje, zamurowano wejście wybite w absydzie przywrócono pierwotny stromy kształt dachu oraz otynkowano wszystkie budowle. Stanęła też studnia odwadniająca. Natomiast wnętrze urządzili bracia misjonarze. Z kościoła pobrygidkowskiego przeniesiono do kościoła św. Wojciecha ołtarz z obrazem Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Powyżej tego obrazu umieszczono drugi z przedstawieniem św. Wojciecha, który jako jedyny ocalał z dawnego wyposażenia. We wnękach ołtarza umieszczono figury Matki Boskiej i Chrystusa. W 1930 roku misjonarze otworzyli w murach klasztoru szkołę muzyczno-organistowską im. Fryderyka Chopina. W tym czasie kościół otrzymał nowe organy firmy Biernackiego.

Po II wojnie kościół służył siostrom kanoniczkom, a potem przeszedł pod zwierzchnictwo księży diecezjalnych. W 1954 roku z kaplicy zamkowej Trójcy Świętej przeniesiono do kościoła św. Wojciecha trzy ołtarze, z których ołtarz Trójcy Świętej (z obrazem pędzla Stanisława Janowieckiego) znajduje się tu do dziś. W 1962 roku kościół zmieniono na rektoralny. W latach osiemdziesiątych dokonano generalnego remontu, wtedy też odkryto rozetę z monogramem IHS, a także zmieniono posadzkę na marmurową.

KalendariumBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1603 – istnienie drewnianego kościoła św. Wojciecha wraz ze szpitalem św. Łazarza, działalność Bractwa św. Łazarza;
1608–1650 – budowa murowanego kościoła ze szpitalem, działalność Bractwa Miłosierdzia;
1736 – oddanie kościoła i szpitala siostrom miłosierdzia (szarytkom);
1756 – odbudowa kościoła, przekształcenie części szpitala na klasztor;
1835 – siostry szarytki opuszczają kościół, zostaje on zamknięty i przechodzi w ręce prywatne;
1923 – zabudowania kościoła i klasztoru przejmuje zakon misjonarzy kresowych, którzy remontują budynki;
1926 – świątynia zostaje na nowo konsekrowana;
1954 – przeniesienie ołtarzy z kaplicy zamkowej do kościoła św. Wojciecha;
1962 – świątynia staje się kościołem rektoralnym.

Opis budynkuBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Kościół św. Wojciecha zbudowany z cegły i kamienia. Jest nieco wyższy od budynków klasztornych, wtopiony w jedno z ich skrzydeł. Świątynia posiada zatem dwie elewacje: boczną i tylną. Jest budowlą jednonawową, z półkolistą absydą, obwiedzioną gzymsem konsolowym. Na bocznej elewacji widać nieco szaty renesansowej w postaci płasko modelowanych głowic pilastrów. Zalicza się więc do kościołów typu renesansu lubelskiego. Sklepiony kolebką, zachował sieć sztukaterii nawiązujących do sklepień kasetonowych. Na ścianie wejściowej umieszczony jest chór muzyczny w formie nadwieszonego balkonu, do którego wejście prowadzi z drugiej kondygnacji klasztoru. Wraz z kompleksem klasztornym świątynia tworzy zamknięty czworobok z wewnętrznym klasztornym wirydarzem. Klasztor posiada trzy kondygnacje dekorowane fryzem, do boku jednego ze skrzydeł przylegają dwa alkierze. W całym założeniu łączą się pierwiastki tradycyjne (m.in. czworobok zabudowań, stromy, dwuspadowy dach) oraz nowatorskie w stylu renesansu lubelskiego. Widać tu także przewagę konstrukcji nad dekoracją. Jednoprzestrzenność bryły kościoła wyraża się brakiem podziału na nawę i prezbiterium. Kościół św. Wojciecha wraz klasztorem wydaje się być dosyć ciekawym założeniem, formą przejściową od gotyku do renesansu.

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  • Majewski K., Jakuba Hempla plan zespołu klasztornego na Podwalu w Lublinie z 1826 r. (referat wygłoszony 17 marca 1973 roku w Stowarzyszeniu Historyków Sztuki).
  • Ołtarz z kościoła Św. Trójcy na Zamku obecnie w kościele św. Wojciecha w Lublinie, „Roczniki Humanistyczne” 1957, z. 4.
  • Riabinin J., Murarze, malarze i rzeźbiarze lubelscy w XVII w., „Biuletyn Naukowy Zakładu Politechniki Warszawskiej” 1932, nr 2.
  • Tatarkiewicz W., O pewnej grupie kościołów polskich z początku XVII w., Kraków 1926.
  • Wolska-Rój A., Kościół i klasztor św. Wojciecha w Lublinie, „Roczniki Humanistyczne” t. 30, 1982, z. 4.
     

Powiązane artykuły

Powiązane miejsca

Zdjęcia

Wideo

Słowa kluczowe