Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny Zwycięskiej (pobrygidkowski) w Lublinie

Kościół pobrygidkowski (popularnie zwany powizytkowskim) pw. Matki Boskiej Zwycięskiej w Lublinie, wznoszony w latach 1412–1426, zbudowano w celu upamiętnienia zwycięstwa Władysława Jagiełły nad Krzyżakami w bitwie pod Grunwaldem. Pierwotna, gotycka bryła kościoła zachowała się do dzisiaj bez znaczniejszych zmian, mimo kilkukrotnych pożarów i rabunków. Od strony południowej przylegają do kościoła zabudowania klasztorne przebudowane w XVII wieku.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

Kościół jest usytuowany przy ulicy Narutowicza 8, naprzeciwko teatru im. Osterwy.
Teren zajmowany przez dawny zespół pobrygidkowski, otoczony w przeważającej części murem, jest usytuowany na południowy zachód od Starego Miasta

Funkcja

Świątynia powstała jako pomnik-wotum dziękczynne Władysława Jagiełły za zwycięstwo odniesione nad Krzyżakami w 1410 roku pod Grunwaldem.
Kościół został wybudowany dla zakonu brygidek i brygidów sprowadzonych z Gdańska w 1412 roku.

Historia

W końcu XIV wieku wdowa Wojciecha przekazała miastu swój majątek (trzy łany pola i dom z zabudowaniami) pod warunkiem wybudowania kaplicy. Tak też się stało i wkrótce za murami miasta stanęła kaplica pw. Maryi Panny, św. Zofii i św. Barbary. To niepozorne miejsce obrał sobie niebawem sam król Władysław Jagiełło. Zwyciężywszy pod Grunwaldem Krzyżaków, postanowił jako wotum ufundować kościół. Ponieważ nie mógł tego zrobić na polu, gdzie zwyciężył nieprzyjaciół, upatrzył na stosowne miejsce Lublin, w którym często bywał w drodze na Litwę. Jednak mimo to trudno powiedzieć dlaczego król zdecydował się na ufundowanie klasztoru brygidkowskiego właśnie w Lublinie. Lublin leży o setki kilometrów od macierzystego klasztoru brygidek w Vadstenie, jak i od klasztoru w Gdańsku. Wkrótce przystąpiono do budowy. Świątynię w latach 1412–1426 wznosili knechci, jeńcy krzyżaccy osadzeni na Zamku Lubelskim.
Po zbudowaniu murowanej świątyni i wystawieniu klasztoru sprowadzono tu staraniem króla zakon św. Brygidy – królewny szwedzkiej, która prorokowała zakonowi krzyżackiemu rychły upadek. Klasztor lubelski należał do najstarszych tej reguły w Polsce.
W ramach struktury kościelnej klasztor wraz z kościołem wchodził w skład archidiecezji krakowskiej, zaś od 1790 roku diecezji chełmskiej. W 1805 roku Stolica Apostolska zniosła bullą diecezję chełmską i powołała na jej miejsce diecezję lubelską.

Daty budowy, przebudowy

Kościół i klasztor w swej gotyckiej postaci nie uległ większym zmianom aż do pierwszej połowy XVI wieku. Zaczęto wtedy budowę późnogotyckiech sklepień kościoła. Sklepienia te nie zostały wtedy całkowicie skończone. Jest wysoce prawdopodobne, że około 1584 roku dokończono budowę sklepień kościoła.
Prawdopodobnie około 1604 roku rozpoczęto prace przy wznoszeniu chóru organowego.
Wieża została zbudowana w pierwszej połowie XVI wieku i podwyższona w końcu XVI lub na początku XVII wieku.
Do kościoła od południa przylegają dawne zabudowania klasztorne, w części gotyckie, przebudowane i rozszerzone w ciągu XVII wieku.
Prezbiterium kościoła nosi cechy przebudowy dokonanej w połowie XVII wieku.

Styl

Kościół był zbudowany w stylu gotyckim. Osobliwością jest podział wnętrza na dwie nawy. Budowla niesymetryczna. Gotyckie cechy ujawniają się w oszkarpowaniu ścian, pionowym rytmie dekoracji szczytu, potężnych przyporach, a także ostrołukowym portalu ukrytym za dzwonnicą. Gotyckie sklepienie krzyżowo-żebrowe. Sklepienie w prezbiterium posiada dekoracje wczesnobarokową z czasów ksieni Doroty Firlejówny (1631–1660).
Pozostałe budynki klasztoru budowano etapami od 1432 do 1660 roku, toteż noszą cechy od gotyku do późnego renesansu.

Wymiary

wysokość: około 10 m
wysokość dzwonnicy: około 14 m
szerokość : około 11 m
długość: około 13 m

Materiały i techniki

Niegdyś charakterystyczna faktura czerwonych ceglanych murów, jednak później kościół został otynkowany.

Opis

Obszar zajmowany przez dawny zespół brygidkowski z kościołem, zabudowaniami gospodarczymi i ogrodem ukształtowany jest w formie wydłużonego wieloboku rozciągającego się z płn. na płd.-zach. Od wsch. i płd.-zach. mury otaczające zespół usytuowane są na skarpie znacznie górującej ponad zabudowanymi terenami dochodzącymi do rzeki Bystrzycy.
Mimo wielu pożarów, napadów i rabunków kościół do dziś przetrwał w prawie niezmiennej gotyckiej bryle. Jedynie jego charakterystyczna smukłość została zatracona przez stale podnoszący się wokół kościoła grunt. Dlatego wchodząc do niego, obecnie napotykamy schody prowadzące do położonej niżej nawy. Początkowo świątynia nie posiadała tak wysokiej wieży. Pod tynkami zniknęły też charakterystyczne mury z czerwonej cegły. Na zewnątrz budynku dostrzec można typowo gotyckie cechy: przypory, pionowo dekorowany szczyt oraz portal za dzwonnicą.
Korpus kościoła z wieżą czworoboczną przylegającą od zachodu, na planie prostokąta, trzyprzęsłowy posiada wydłużone, zamknięte półkoliście prezbiterium. Wzdłuż nawy bocznej od południa usytuowane jest małe pomieszczenia, z których trzy są kaplicami, a jedno pełni rolę kruchty dla wejścia do nawy bocznej świątyni. Do nawy głównej przylega od północy dzwonnica i kaplica Wniebowzięcia N.M.P., która łączy się z dwuprzęsłową zakrystią usytuowaną wzdłuż prezbiterium. Z zakrystią łączy się biegnące wzdłuż północnej ściany prezbiterium, korytarzyk-obejście, dawniej pełniący rolę przejścia. Korpus nakrywa dwuspadowy dach kryty dachówką z sygnaturką. Dach nad prezbiterium jest niższy o osobnej kalenicy, dwuspadowy kryty dachówką. Dzwonnicę wieńczy obity blachą barokowy hełm.
Fasadę kościoła otynkowaną, dwuosiową, oszkarpowaną, z przylegającą od zachodu czworokątną, także oszkarpowaną dzwonnicą, wieńczy schodkowo-sterczynkowy szczyt. Tworzą go trzy rzędy arkadowych półkoliście zamkniętych płaskich blend oddzielonych ustawionymi „na kant” różnej wysokości sterczynkami wystającymi poza płaszczyznę szczytu. Rzędy blend niejednakowej wysokości oddzielone są od siebie odcinkami listew przerwanych biegiem sterczynek. Dolną część rzędu tworzy sześć blend, środkową cztery, a górną dwie. Szczyt oddziela od dolnej części fasady dachówkowy okapnik. Dwie osie gładko otynkowanej fasady stanowią, usytuowane na osiach naw, dwa duże zamknięte półkoliście okna oraz umieszczone pod nim wejście (pod oknem od północy) i płytka blenda odpowiadająca kształtem i wielkością otworowi wejściowemu.
Elewację północną stanowi wysunięta kaplica Wniebowzięcia N.M.P. i część zakrystii nakryte wspólnym blaszanym dachem oraz parterowy budynek. Elewacja jest pięcioosiowa.
Elewacja południowa korpusu jest piętrowa, czteroosiowa, utworzona przez dobudowanie pod przedłużoną połacią dachową kościoła w parterze trzech kapliczek, kruchty i nad nimi przejścia łączącego klasztor z chórem kościelnym.
Dzwonnica przylegająca od zachodu do północnej nawy kościoła posiada trzy nierównej wysokości kondygnacje.

Wnętrze

Pierwotnie kościół nakrywał belkowy strop zastąpiony później gotyckim sklepieniem krzyżowo-żebrowym, a ściany nawy głównej obiegał malowany fryz, którego fragmenty zachowały się na strychu kościelnym. Zachowana część fresków przedstawia triumfalny wjazd rycerzy pod wodzą króla Kazimierza Jagiellończyka na tle architektury oraz fragmenty o charakterze dekoracyjnym. Malowidło to powstało zapewne w latach 1460–1470. Trzyprzęsłowe prezbiterium kościoła posiada cechy przebudowy z połowy XVII wieku. Zostało nakryte sklepieniem kolebkowym z lunetami o bogatej dekoracji stiukowej w stylu renesansu lubelskiego. W owalnych ramach sztukateryjnych występują pełnofigurowe plastyczne postacie świętych i aniołów. Nawa gówna kościoła oświetlona jest dwoma półkoliście sklepionymi oknami od zachodu i jednym od północy. Prezbiterium od nawy oddziela mocno obniżony, masywny, gładki łuk tęczowy wsparty na narożnych filarach. Sklepienie kolebkowe z lunetami pokrywa siatka dekoracyjnych listew w charakterze renesansu lubelskiego, dzieląca całą przestrzeń na wieloboczne i owalne pola wypełnione bogato wykonanymi w stiuku kwiatonami, symbolami maryjnymi i figurami. Boczne części sklepienia w owalnych polach zajmują figury czterech ewangelistów, przedzielonych dwoma postaciami aniołów. Wąskie pola sklepienia za ołtarzem zdobi renesansowy ornament roślinny. Część zachodnią kościoła zamyka chór organowy wsparty na dwóch masywnych półkolistych przęsłach. Przęsła podchórowe posiadają sklepienia krzyżowe z zaznaczonymi szwami.
Wyposażenie wnętrza jest już znaczne późniejsze, neogotyckie, powstało około 1901 roku. Jedynie stalle i ławki zachowały na zapleckach i ściankach obrazy z połowy XVII wieku, malowane przez Jana Szrettera. Malowidła te przedstawiają sceny z życia św. Brygidy. Ciekawy jest też zachowany w kościele obraz św. Brygidy malowany na desce w połowie XV wieku.

 


Przygotowała: Magdalena Skóra

Literatura

Nowak B. [red.], Lublin. Przewodnik, Lublin 2000.
Wadowski J.A., Kościoły lubelskie, Kraków 1907.
Kalicki B., Maliszewski P., Kościół i klasztor pobrygidkowski, Lublin 1983.

Powiązane miejsca

Powiązane wydarzenia

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe