Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Kościół pw. Świętego Krzyża w Lublinie (kościół akademicki KUL)

Kościół pw. Świętego Krzyża powstał w I połowie XV wieku przy trakcie prowadzącym z Lublina do Krakowa. Pierwotnie była to świątynia drewniana; przed rokiem 1623 została zastąpiona kościołem murowanym. W latach 1934–1935 kościół został gruntownie przebudowany przez warszawskiego architekta Mariana Lalewicza.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

Kościół położony jest przy ulicy Radziszewskiego, po jej północnej stronie. Przylega do gmachu Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.

Funkcja

Kościół akademicki Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego

Historia

Pierwsze wzmianki na temat drewnianego kościoła pw. Świętego Krzyża pochodzą z legendy zapisanej m.in. przez o. Pawła Ruszla (relacjonowanej przez J.A. Wadowskiego). W 1434 roku gdański kupiec imieniem Henryk, zostawszy sam w kościele lubelskich dominikanów, postanowił wykraść wystawione na ołtarzu relikwie Krzyża Świętego i zawieźć je do rodzinnego Gdańska. Zdołał zabrać relikwie i wyjechać z nimi z miasta, jednak po ujechaniu kilku staj [staropolska miara długości – red.] został zatrzymany – konie stanęły i nie chciały jechać dalej. Przerażony Henryk wszystko ujawnił, oddał zagrabione relikwie, a w miejscu zatrzymania się zwierząt ufundował kościół na pamiątkę cudownego wydarzenia.
Próbowano też łączyć powstanie kościoła pw. Świętego Krzyża z wznoszącą się nieopodal, co najmniej od 1408 roku, miejską szubienicą. Położenie kościoła wiązało się z potrzebą zapewnienia skazańcom ostatniej posługi i pochówku w poświęconej ziemi, a jednocześnie poza miastem. Taka interpretacja, choć częściowo słuszna, nie jest wyczerpująca. Sam fakt udzielania skazańcom posług duchowych jest w świetle źródeł pisanych niewątpliwy: akta wizytacji z 1603 roku wspominają o obowiązkach każdorazowego prebendarza kościoła, aby: [...] odprawiać co tydzień jedną mszę św. czytaną o Męce Pańskiej [...], udzielać święte sakramenta więźniom i na śmierć skazanym, tymże wiedzionym na miejsce kaźni towarzyszyć i dawać upomnienia zbawienne [cytat w tłumaczeniu ks. Wadowskiego, s. 497–498]. Z przytoczonego cytatu wynika, że obowiązek udzielania posług skazańcom nie był najważniejszy; jako pierwszy i główny został wymieniony obowiązek odprawiania mszy o Męce Pańskiej, co doskonale koresponduje z pasyjnym wezwaniem kościoła.
Charakterystyczny dla późnego średniowiecza rozkwit pobożności pasyjnej, w połączeniu z utrudnieniami w dotarciu do Jerozolimy, jakie nastały po upadku państw krzyżowców w Ziemi Świętej, doprowadził do pojawienia się szczególnej formy religijności. Na kulminacjach wzniesień, położonych na ogół niedaleko osiedli ludzkich, zaczęto wznosić rozmaite obiekty sakralne: krzyże, rzeźby, kaplice lub niewielkie kościoły o wezwaniach związanych z pasją. Udawano się do nich, by rozważać Mękę Chrystusa, a ich usytuowanie miało w symboliczny sposób nawiązywać do lokalizacji Golgoty.
Lokalizacja lubelskiego kościoła pw. Świętego Krzyża i pobliskiej Bożej Męki – na szczycie wyraźnego wzniesienia poza miastem – doskonale wpisuje się w ten nurt pobożności. Obiektem, który najbardziej, obok wezwania kościoła, poświadcza pasyjne przeznaczenie całego wzgórza jest wymieniana w źródłach pisanych tzw. Boża Męka. Samo określenie, podobnie jak określenia „upadek” oraz „stacja”, oznaczało w późnym średniowieczu i w początkach czasów nowożytnych krzyże, słupy bądź rzeźby, stanowiące etapy nabożeństw pasyjnych.
Przez dłuższy czas kościół nie posiadał uposażenia. Prebendę przy nim utworzono dopiero w 1549 roku. W 1603 roku, w aktach wizytacji biskupa Maciejowskiego, po raz ostatni budynek jest określony jako drewniany. To źródło zawiera jedyny dokładniejszy opis kościoła. W połączeniu ze współczesnym sobie sztychem Hogenberga i Brauna, pozwala na dość dokładne odtworzenie wyglądu późnogotyckiej świątyni.
Był to niewielki drewniany kościół, o jednej nawie na planie zbliżonym do kwadratu, z mniejszym i niższym od niej prezbiterium, zamkniętym prostą ścianą. Wewnątrz znajdowały się dwa murowane ołtarze – na głównym stał tryptyk z rzeźbą NMP w części środkowej, i z obrazami przedstawiającymi historię założenia kościoła na skrzydłach bocznych. Dookoła kościoła był cmentarz otoczony drewnianym płotem. Po północnej stronie cmentarza znajdowało się ossuarium.
W 1598 roku mieszczanie lubelscy nabyli od brygidek grunt, na którym stał kościół, a przed 1623 roku drewnianą świątynię zastąpiono murowaną, wzniesioną z ich funduszy. Przy nowym kościele mieszczanie chcieli utworzyć parafię – stara fara św. Michała stała się przez ponad trzy stulecia rozwoju miasta zbyt szczupła na jego potrzeby. Ostatecznie odstąpiono od zamierzeń, zwiększono jedynie stan osobowy duchowieństwa przy lubelskiej farze.

Od 1697 roku kościół znajdował się pod opieką dominikanów obserwantów, którzy wybudowali po jego północnej stronie klasztor. Dominikanie przebywali przy kościele do 1800 roku, kiedy to nastąpiła kasata konwentu i zajęcie budynków przez wojsko austriackie. W tym samym czasie zamknięto cmentarz. Wojsko – najpierw austriackie, po 1809 roku polskie, a od 1831 roku rosyjskie – zajmowało budynki klasztoru i kościoła (zamienionego na magazyn) do 1921 roku, kiedy to przekazano je w dzierżawę świeżo powstałemu Uniwersytetowi Lubelskiemu (obecnie KUL).

Po przejęciu budynków natychmiast przystąpiono do ich remontu, prowadzonego według projektów i pod bezpośrednim nadzorem architekta Mariana Lalewicza. Przebudowa Lalewicza była bardzo zaawansowana. Z dawnego kościoła pozostały tylko dolne partie murów, które zdeterminowały plan odbudowanej świątyni. Budynki przeszły na własność uniwersytetu dopiero w 1997 roku.

Kalendarium

1408 – pierwsza wzmianka o szubienicy miejskiej położonej przy trakcie krakowskim;
1434 – legendarna data fundacji kościoła Świętego Krzyża przez gdańskiego kupca;
1549 – utworzenie prebendy przy kościele;
1598 – zakup gruntu, na którym znajdował się kościół lubelskich mieszczan;
1603 – wizytacja biskupa Maciejowskiego, ostatnie wzmianki o drewnianym kościele;
1618 – wydanie w Kolonii dzieła Hogenberga i Brauna, na którym został ukazany drewniany kościół Świętego Krzyża;
przed 1623 – budowa murowanego kościoła;
1697 – objęcie kościoła przez dominikanów obserwantów, budowa klasztoru po północnej stronie kościoła;
1800 – kasata zakonu, objęcie budynków przez wojsko, rozbudowa na cele wojskowe;
1921 – przekazanie budynków w dzierżawę Uniwersytetowi Lubelskiemu;
1934-35 – gruntowna przebudowa kościoła przez Mariana Lalewicza;
wrzesień 1939–lipiec 1944 – użytkowanie budynków przez wojsko niemieckie;
sierpień 1944 – zajęcie budynków przez Rosjan;
lata 60. XX wieku – powstanie wystroju wnętrza kościoła.

Architekt

Marian Lalewicz

Styl

Architektura kościoła to połączenie elementów tzw. stylu narodowego z modernizmem

Opis

Obecny kościół jest świątynią orientowaną, dwunawową, z prezbiterium zamkniętym półkoliście, węższym i niższym od nawy głównej. Nawa główna, na planie prostokąta, jest trójprzęsłowa, z wbudowanym w zachodnie przęsło chórem muzycznym. Nawa boczna, powstała przez przebudowę dawnego południowego skrzydła klasztoru, jest znacznie węższa od nawy głównej, a nad nią znajduje się empora, otwarta na nawę główną. Prezbiterium składa się z prostokątnego przęsła od strony nawy i równej szerokością absydy. Wnętrze kościoła kryte sklepieniem kolebkowym z lunetami, wspartym na masywnych filarach przyściennych. Po północnej stronie prezbiterium znajduje się wzniesiona w czasie przebudowy kościoła zakrystia z położonym nad nią dawnym mieszkaniem kapelana. Jest to wyróżniająca się w bryle gmachu od strony wschodniej niewielka część budynku, zwieńczona szczytem w kształcie łuku odcinkowego z gierowanymi pilastrami po bokach elewacji.
Kościół kryty jest dachami dwuspadowymi, pośrodku kalenicy nawy głównej znajduje się wieżyczka na sygnaturkę, na planie ośmioboku, zwieńczona baniastym hełmem.
Fasada zachodnia kościoła jest trójosiowa, skomponowana z nasadzonych na płaszczyznę ściany, charakterystycznie zredukowanych elementów wielkiego porządku: pseudopilastrów i uproszczonego belkowania. Podział poziomy fasady na dwie kondygnacje akcentuje wąski gzyms. Osnowę kompozycyjną fasady stanowią elementy pionowe: flankujące fasadę szerokie zdwojone pilastry, z których tylne zwieńczone są gierowanymi fragmentami szczytu kościoła, zaś przednie ćwierćkolistymi fragmentami naczółków, oraz ryzalit na środku fasady, zwieńczony tympanonem w kształcie łuku odcinkowego. Na osi ryzalitu, a zarazem całej fasady, znajduje się prostokątny otwór drzwiowy, obramiony, nasadzony na płaszczyznę ryzalitu środkowego boniowanym portalem, zwieńczonym odcinkowym tympanonem, z blendą pośrodku. Po bokach portalu znajdują się wąskie okienka doświetlające przestrzeń pod chórem muzycznym wewnątrz kościoła. Ponad wejściem, na osi fasady, wsparte na wąskim gzymsie dzielącym fasadę na kondygnacje, znajduje się okno w kształcie prostokąta zwieńczonego łukiem odcinkowym. Okno ma profilowane obramienie z uszakami. Cała fasada jest zwieńczona pustym, trójkątnym szczytem.

Elewacje zewnętrzne kościoła są artykułowane smukłymi skarpami, zwieńczonymi ćwierćkolistymi daszkami. Artykulację poziomą stanowi gzyms wieńczący i wąski gzyms kordonowy, zarazem pełniący rolę podokiennika – oba gzymsy kontynuują podziały poziome fasady zachodniej. Nawa i prezbiterium oświetlone są oknami analogicznymi jak w fasadzie zachodniej.

Architektura kościoła łączy w sobie formy historyczne, tradycyjne, z modernistycznym traktowaniem detalu, w ciekawy sposób redukowanego. Chociaż bryła kościoła nawiązuje do świątyń tzw. renesansu lubelskiego (w którym to stylu wzniesiony był murowany kościół siedemnastowieczny), występują tu głównie nawiązania do architektury barokowej. Charakterystyczny dla tej architektury jest zestaw stosowanych przez Lalewicza w lubelskim kościele motywów architektonicznych, takich jak: odcinkowe, gierowane tympanony, prostokątne okna zamknięte łukiem odcinkowym, z profilowanymi obramieniami z uszakami. Inspirowana barokiem jest też zapewne redukcja elementów porządków architektonicznych i stosowanie pseudopilastrów z gierowaną partią gzymsu zastępującą kapitel. Typowy dla baroku jest również konsekwentny system artykulacji elewacji kościoła, podkreślanie elementów pionowych przez ich silne gierowanie oraz ścienno-filarowy system wnętrza nawy, z masywnymi przyściennymi filarami wspierającymi sklepienie.

Wymienione elementy barokowej architektury zostały charakterystycznie zredukowane, sprowadzone do podstawowej osnowy architektonicznej, z pominięciem znacznej części klasycznych elementów porządku (zwłaszcza profilowań gzymsów, ale również baz, kapiteli i pilastrów), z niemal zupełnym pominięciem ornamentu.

 

Opracował: Hubert Mącik
Redakcja: Monika Śliwińska

Literatura

ks. Zahajkiewicz M.T. [red:], Archidiecezja Lubelska. Historia i administracja, Lublin 2000.
Bania Z., Święte miary jerozolimskie. Grób Pański. Anastasis. Kalwaria, Warszawa 1997.
Kopeć J.J., Droga Krzyżowa. Dzieje nabożeństwa i antologia współczesnych tekstów, Poznań 1975.
Maisel W., Archeologia prawna Europy, Warszawa–Poznań 1989.
Marczewski J., Duszpasterska działalność kościoła w średniowiecznym Lublinie, Lublin 2002.
Mącik H., Czy w Lublinie istniała późnośredniowieczna kalwaria?, „Roczniki Humanistyczne”, t. LIV: 2006, z. 4, s. 315–326.
Michalska M., Architektura gmachu Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Historia i inspiracje stylistyczne, „Roczniki Humanistyczne” t. XLVIII–XLIX: 2000–2001, z. 4, s. 195–232.
Wadowski A., Kościoły lubelskie, Lublin 2004 [reprint].

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe