Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Kościół pw. św. św. Piotra i Pawła w Lublinie

Lubelski klasztor kapucynów powstał jako czwarta placówka tego zakonu w Polsce. Został ufundowany przez księcia Pawła Karola Sanguszkę i jego małżonkę Mariannę z Lubomirskich. Kapucyni pozostawali w Lublinie do kasaty zakonu w 1864 roku, do swojego kościoła powrócili w 1919 roku.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

Krakowskie Przedmieście 42, fasada kościoła i klasztoru zwrócona w kierunku placu Litewskiego.

Funkcja

Kościół pełni funkcje sakralne, klasztor jest użytkowany przez oo. kapucynów.

Historia

Lubelski klasztor kapucynów ufundował książę Paweł Karol Sanguszko wraz ze swoją żoną, Marianną z Lubomirskich w 1721 roku. Była to czwarta placówka tego zakonu na terenie Rzeczypospolitej, po Warszawie (gdzie sprowadził kapucynów król Jan III Sobieski w 1681 roku), Krakowie i Lwowie. Paweł Karol Sanguszko był wówczas jednym z głównych dobrodziejów zakonu; oprócz klasztoru lubelskiego ufundował też klasztor w Ostrogu i współfundował klasztor w Lubartowie. Magistrat miasta był przeciwny osiedlaniu się kolejnego zakonu w mieście. Dopiero interwencja u króla Augusta II doprowadziła do przełamania niechęci władz. Kościół lubelski zlokalizowano przy Krakowskim Przedmieściu, naprzeciw należącego do Sanguszki pałacu (tzw. pałac Poradziwiłłowski, obecnie Wydział Politologii UMCS).
 
Zakonnicy przybyli do Lublina w maju 1724 roku. Zanim wybudowano klasztor, mieszkali w dworku ofiarowanym im przez kasztelanową wołyńską Jadwigę Zahorowską. Budowę kościoła i klasztoru prowadzono w latach 1726–1733 według projektu architekta warszawskiego Karola Baya. Kościół pw. śś. Piotra i Pawła konsekrował 16 sierpnia 1733 roku biskup chełmski Jan Feliks Szaniawski.

W kolejnych latach wykonano zachowane w większości do dziś wyposażenie kościoła, dostosowane do surowych kapucyńskich przepisów zakonnych (ołtarze są niemalowane i bez złoceń). Obrazy ołtarzowe malował Holender, Peter van Roy.

W 1750 roku w kościele pochowano fundatora, Pawła Karola Sanguszkę. Jego pogrzeb był wielkim funeralnym spektaklem. W 1839 roku Seweryn Zenon Sierpiński opisywał kryptę rodziny Sanguszków jako miejsce spoczynku znacznej części rodziny fundatora. Była to odrębna kaplica z własnym ołtarzem, w której początkowo codziennie po śmierci Sanguszki odprawiano msze. W 1768 roku w czasie pożaru spłonęła niemal całkowicie konstrukcja dachu oraz wyposażenie kościoła. Odbudowa trwała kilkanaście lat.

W latach 1857–1860 wystawiono po wschodniej stronie kościoła kaplicę pw. Niepokalanego Serca NMP. Fundatorkami były Jadwiga Bielska i Anna Jezierska, zaś rzeźbę Matki Boskiej, dłuta cenionego rzeźbiarza Władysława Oleszczyńskiego, ufundował ówczesny gwardian lubelskich kapucynów, ojciec Prokop Leszczyński. Według Marii Ronikierowej kaplica była wystawiona z pieniędzy otrzymanych przez Bielską po samobójczej śmierci jej narzeczonego, Włodzimierza Weyssenhoffa z Samoklęsk, fundusze spożytkowane przez ojca Prokopa na figurę Matki Boskiej miały też pochodzić z zapisu Weyssenhoffa. Kaplicę wystawiono według projektów Bolesława Podczaszyńskiego i Michała Kamińskiego, 1 maja 1860 roku konskerował ją biskup Walenty Baranowski.
W klasztorze lubelskim odbywały się siedmiokrotnie kapituły prowincjalne kapucynów, mieściło się w nim też studium filozoficzno-teologiczne zakonu.

Klasztor funkcjonował do czasów powstania styczniowego. Jeden z późniejszych zakonników, Wacław Nowakowski, był cywilnym naczelnikiem miasta, a w klasztorze znajdowało się archiwum powstańcze. W 1864 roku na mocy ukazu carskiego o kasacie klasztorów zamknięto lubelską placówkę kapucynów. Zakonników wywieziono do Łomży. W Lublinie pozostało trzech kapucynów, z których ostatni, ojciec Alfons Kulesza, przebywał w mieście do śmierci w 1901 roku. Grunty kapucyńskie po kasacie rozparcelowano i sprzedano, w ciągu kilkunastu lat zostały one zabudowane.

Kapucyni powrócili do Lublina 1 lipca 1919 roku i pozostają w klasztorze do dziś.
Kościół i jego wystrój zachował się bez znaczniejszych przekształceń.

Kalendarium

1721 – akt fundacyjny księcia Pawła Karola Sanguszki;
1724 – przybycie kapucynów do Lublina;
1726–1733 – budowa kościoła i klasztoru;
16 sierpnia 1733 – konsekracja kościoła przez biskupa chełmskiego Jana Feliksa Szaniawskiego;
1768 – pożar kościoła;
1857–1860 – budowa kaplicy Niepokalanego Serca NMP;
1 maja 1860 – konsekracja kaplicy przez biskupa Walentego Baranowskiego;
1864 – kasata klasztoru;
1 lipca 1919 – powrót kapucynów do klasztoru;
1932 – dobudowa piętra nad chórem zakonnym.

Architekci

Karol Bay, Jan Bay, Bolesław Podczaszyński, Michał Kamiński

Styl

Kościół jest utrzymany w stylu klasycyzującego baroku, zgodnie z przepisami zakonu kapucynów nawiązuje do macierzystej świątyni zakonu we Włoszech. Bezpośrednim wzorem dla architektury lubelskiego kościoła jest warszawska świątynia kapucynów. Bryła kościoła reprezentuje tzw. barok toskański.
Kaplica Niepokalanego Serca NMP jest budowlą neogotycką.

Opis

Kościół zlokalizowany jest przy Krakowskim Przedmieściu, po jego południowej stronie, fasadą wzdłuż ulicy. Czworobok zabudowań klasztornych przylega do kościoła od zachodu, północna elewacja ciągnie się wzdłuż Krakowskiego Przedmieścia.

Kościół i klasztor są murowane i otynkowane. Dachy kryte są obecnie blachą, z wyjątkiem północnego skrzydła klasztoru pokrytego dachówką.
Kościół jest budowlą jednonawową, na planie prostokąta, z rzędami kaplic przylegających z obu stron nawy. Prezbiterium jest nieco niższe i węższe od nawy, ujednolicone konsekwentnie prowadzonym systemem artykulacji wnętrza za pomocą par toskańskich pilastrów i pełnego belkowania, gierowanego ponad pilastrami. Nawa jest dwuprzęsłowa, prezbiterium jednoprzęsłowe. Kaplice są wzniesione na planie zbliżonym do kwadratu, bez okien, oświetlona jest tylko nawa i prezbiterium. W prezbiterium znajduje się chór zakonny. Sklepienia kolebkowe z lunetami, wsparte na parach gurtów kontynuujących artykulację ścian wnętrza.

Fasada kościoła jest wzorowana na warszawskim kościele kapucynów. Jest to fasada bezwieżowa; jej centralna część artykułowana jest wielkim porządkiem toskańskich pilastrów o dużym trójkątnym szczycie, boczne pola fasady obramione surowymi podziałami ramowymi i zwieńczone spływami, na zakończeniach których stoją figury śś. Piotra i Pawła. Boczne elewacje kościoła oraz elewacje klasztoru są skromne, bez artykulacji porządkowej.

Wnętrze

Neogotycka kaplica pw. Niepokalanego Serca NMP przylega do kościoła od strony wschodniej. Jest to budowla na planie prostokąta, z trójbocznym zamknięciem od wschodu. Z zewnątrz ściany wspierają skarpy z ostrołukowo zakończonymi płycinami, pomiędzy którymi znajdują się smukłe okna, zamknięte zaostrzonym łukiem. Wnętrze przekryte sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Kaplica posiada jednolite neogotyckie wyposażenie z okresu budowy.

 

Opracował Hubert Mącik
Redakcja: Monika Śliwińska

Literatura

Hermanowicz W., Monografia architektury kościoła oo. Kapucynów pw. św. Piotra i Pawła w Lublinie, „Roczniki Humanistyczne” 1970, t. 18, z. 5, s. 69–87.

Powiązane artykuły

Powiązane miejsca

Zdjęcia

Słowa kluczowe