Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Kościół pw. św. Mikołaja na Czwartku

Kościół św. Mikołaja na Czwartku, położony na urwistym wzniesieniu, o murach z cegły i kamienia, składa się nawy, prezbiterium oraz zakrystii. Jest uważany za najstarszą świątynię w Lublinie.

 

 

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

LokalizacjaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

ul. ks. Michała Słowikowskiego 1

FunkcjaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

kościół parafialny

HistoriaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Kościół na Czwartku jest uważany za najstarszą świątynię w Lublinie. Istnieje nawet podanie (niepotwierdzone historycznie) utrzymujące, że kościół stał tutaj już za panowania Mieszka I w X wieku. Wykopaliska archeologiczne potwierdzają istnienie na Czwartku wczesnośredniowiecznej osady (około VII-X wieku), jednak nie potwierdzają istnienia kościoła. Natomiast istnienie osady handlowej tłumaczyłoby wezwanie kościoła, gdyż Mikołaj był także patronem kupców. Odkrycia archeologiczne, wraz z potwierdzonymi wzmiankami historycznymi, sytuują powstanie fundamentów świątyni na początek XVI wieku. Miała posiadać już wówczas pełne uposażenie i beneficja tytułem prebendarza, chociaż akta konsystorza lubelskiego już od 1429 roku wymieniają kolejnych prebendarzy, kapłanów tej świątyni. Pola i działki przy kościele wspominane są m.in. edykcie wydanym w 1519 roku przez Zygmunta Starego. Są tam wzmianki o gruntach, które Bernard Maciejowski, sędzia lubelski, darował Grzegorzowi – kapłanowi obrządku greckiego. Wiele z tych gruntów przeszło potem na własność kościoła św. Mikołaja, co wytworzyło odrębną jurydykę, której zwierzchnikiem był prebendarz, a potem pleban czwartkowski. Była to tzw. Jurydyka Czwartkowska (przedmieszczanie posiadali odrębny zarząd i sadownictwo), nadana jeszcze przez Zygmunta Starego, a zniesiona w 1791 roku. Natomiast prawo patronatu nad kościołem św. Mikołaja należało przez wieki do starych, możnych rodów lubelskich: Konińskich, Maciejowskich, czy Samborzeckich. W końcu XVI wieku prawo to nabył Jan Zebrzydowski, starosta lanckoroński, który przekazał je z kolei oo. franciszkanom. Zakon oficjalnie zrzekł się tego prawa dopiero w 1825 roku.

Ważnym etapem w historii kościoła był wiek XVII, kiedy z kościoła prebendarskiego przekształcono go w kościół parafialny. Stało się to za czasów prebendarza ks. Walentego Turobojskiego, doktora prawa i wykładowcy Akademii Zamojskiej. Ks. Turobojski postarał się u biskupa krakowskiego Andrzeja Trzebnickiego o erygowanie drugiej parafii w Lublinie – pierwsza znajdowała się przy kościele św. Michała – właśnie przy kościele św. Mikołaja, co ostatecznie stało się 3 kwietnia 1669 roku.

Za czasów tego ks. Turobojskiego, czyli w 1 połowie XVII wieku, świątynia została gruntownie odnowiona. Pierwotnie był to niewielki kościół murowany, którego fragmenty kryły jeszcze wielkie bryły miejscowego kamienia. Posiadał nawę z drewnianym pułapem oraz prezbiterium z zakrystią. Przy wejściu do prezbiterium, na belce, był umieszczony krzyż, obok zaś rzeźbione postacie Matki Boskiej i św. Jana Ewangelisty. W kościele wówczas znajdowały się trzy ołtarze, w głównym widniał obraz Zwiastowania, a w bocznych obrazy Jezusa Ukrzyżowanego i św. Anny. Ks. Turobojski przede wszystkim wykończył mury kościoła i nadał mu obecny kształt. Dodano trzecie przęsło nawy, a nawę i prezbiterium przesklepiono kolebką i ozdobiono je sztukateriami (wiele wskazuje, że autorem sklepienia był murator lubelski Piotr Traversi). Kościół uzyskał więc elementy, które zaliczyły go do tzw. renesansu lubelskiego. Ponadto wstawiono w ołtarz główny statuę św. Mikołaja, natomiast w ołtarze boczne obrazy św. Walentego i Wniebowzięcia Matki Boskiej. Świątynię zdobiło wówczas ponad dwadzieścia obrazów oraz kilka rzeźbionych kandelabrów.

Ks. Walenty Turobojski zmarł w 1673 roku i został pochowany w grobach kościoła św. Mikołaja. W prezbiterium pozostał jego piękny marmurowy pomnik z alabastrowym popiersiem, który miał sobie wystawić jeszcze za życia. Jego następcy sftarali się równie dobrze dbać o świątynię. Przykładem może być ks. Adam Brożek (od 1773), który skrupulatnie zajął się archiwum i sporządził dokładny plan pól kościelnych.

Warto wspomnieć, że przy kościele na Czwartku znajdował się niewielki szpital (XVII–XIX wiek) i szkoła (hojnie uposażona po 1590 roku przez Sebastiana Jastkowskiego, istniała do XVIII wieku). Znane było Bractwo Św. Mikołaja, które oprócz wspomagania sierot i wdów, zajmowało się także zbieraniem posagów dla ubogich panien oraz godzeniem zwaśnionych małżeństw. Natomiast Bractwo Muzykantów wspierało liczne nabożeństwa. Oczywiście, przy parafii istniały także cechy rzemieślnicze, które gromadziły się w wyznaczone dni na nabożeństwa.

W 1866 roku własność kościoła przeszła na skarb państwa, a także nastąpiło przeniesienie parafii z kościoła św. Mikołaja do większego kościoła poaugustiańskiego św. Agnieszki na Kalinowszczyźnie. Dzięki dbałości od dobry stan budynków publicznych, przez ówczesnego prezydenta Lubina Henryka Wolińskiego, a także dzięki ofiarności parafian (zwłaszcza dzięki zaangażowaniu mieszczanina Mikołaja Hajko) – w 2 połowie XIX wieku kościół został gruntownie odrestaurowany i odnowiony. W 1873 roku dobudowano przedsionek przy ścianie północnej jako przedłużenie zakrystii. Z tego też okresu pochodzi zapewne istniejąca do dziś klasycystyczna w części fasada kościoła. Została także wybudowana nowa sygnaturka na dachu nawy. Obok świątyni, od strony południowej, wymurowano dzwonnicę w kształcie bramy. Około roku 1900 dobudowano nowy przedsionek, który pełnił odtąd rolę głównego wejścia. Przedsionek przy zakrystii przerobiono na kaplicę. We wnęce na fasadzie wymalowano nowy obraz z postacią św. Mikołaja. W końcu w 1902 roku biskup Franciszek Jaczewski przywrócił kościół św. Mikołaja do godności filialno-parafialnego.

KalendariumBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1429 – pierwsze wzmianki o kościele św. Mikołaja na Czwartku,

1 połowa XVI wieku – nadanie tzw. Jurydyki Czwartkowskiej przez Zygmunta Starego,

1669 – erygowanie drugiej parafii w Lublinie przy kościele św. Mikołaja,

1 połowa XVII wieku – gruntowna przebudowa świątyni w stylu renesansu lubelskiego,

1791 – zniesienie Jurydyki Czwartkowskiej,

1866 – przeniesienie parafii z kościoła św. Mikołaja do kościoła poaugustiańskiego św. Agnieszki na Kalinowszczyźnie,

1873 – budowa przedsionka przy ścianie północnej jako przedłużenie zakrystii oraz części fasady kościoła,

1900 – budowa nowego przedsionka,

1902 – bp Franciszek Jaczewski przywraca kościół św. Mikołaja do godności filialno-parafialnego.

ArchitektBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Piotr Traversi – przebudowa kościoła w 1 połowie XVII wieku

StylBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

renesans lubelski

OpisBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Obecny kościół św. Mikołaja, orientowany, jest dosyć surowy w swej formie. Jest jednonawowy, o trzech przęsłach, z niższym, wydłużonym prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Do południowej ściany kościoła przylegają kaplica i zakrystia z przedsionkiem. Dach dwuspadowy, kryty dachówką ceramiczną (tzw. esówka). Budowany z cegły, otynkowany wewnętrznie i zewnętrznie. W fasadzie oraz elewacjach bocznych widoczny jest fryz z szeregiem prostokątnych płycin i bogato profilowany gzyms. Na dachu nawy znajduje się sygnaturka. Uboga dekoracja ścian we wnętrzu kościoła, kieruje wzrok od razu w stronę ołtarza głównego. Jedyną dekorację ścian stanowią pilastry. W prezbiterium widać sklepienie kolebkowe pokryte siecią sztukaterii o prostych prostokątnych polach. Natomiast w nawie sztukaterie występują w postaci bogato profilowanych ram, tworzących geometryczne pola, w układzie sieciowym, z dekoracją rozet oraz stylizowanych kwiatów i liści. Oprócz głównego ołtarza św. Mikołaja z misterną rzeźbą przestawiającą tego świętego, w kościele znajdują się dwa ołtarze boczne. Ciekawymi obiektami są ambona i chrzcielnica w ciemnych barwach ze złoceniami, wykonane na specjalne zamówienie w Fabryce Wag Wilhelma Hessa na początku XX wieku.

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1. Denys M., Wyszkowski M., Lublin i okolice, Idea Media, Lublin 2000.

2. Gawarecki H., O dawnym Lublinie. Szkice z przeszłości miasta, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1974.

3. Majewski K., Wzorek J., Twórcy tzw. renesansu lubelskiego w świetle nowych badań, PAN i Stowarzyszenie Historyków Sztuki, Warszawa 1969.

Powiązane artykuły

Powiązane miejsca

Powiązane wydarzenia

Zdjęcia

Audio

Słowa kluczowe