Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Kościół pw. św. Mikołaja na Czwartku

Kościół św. Mikołaja na Czwartku, położony na urwistym wzniesieniu, o murach z cegły i kamienia, składa się nawy, prezbiterium oraz zakrystii. Jest uważany za najstarszą świątynię w Lublinie.

 

 

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

ul. ks. Michała Słowikowskiego 1

Funkcja

kościół parafialny

Historia

Kościół na Czwartku jest uważany za najstarszą świątynię w Lublinie. Istnieje nawet podanie (niepotwierdzone historycznie) utrzymujące, że kościół stał tutaj już za panowania Mieszka I w X wieku. Wykopaliska archeologiczne potwierdzają istnienie na Czwartku wczesnośredniowiecznej osady (około VII-X wieku), jednak nie potwierdzają istnienia kościoła. Natomiast istnienie osady handlowej tłumaczyłoby wezwanie kościoła, gdyż Mikołaj był także patronem kupców. Odkrycia archeologiczne, wraz z potwierdzonymi wzmiankami historycznymi, sytuują powstanie fundamentów świątyni na początek XVI wieku. Miała posiadać już wówczas pełne uposażenie i beneficja tytułem prebendarza, chociaż akta konsystorza lubelskiego już od 1429 roku wymieniają kolejnych prebendarzy, kapłanów tej świątyni. Pola i działki przy kościele wspominane są m.in. edykcie wydanym w 1519 roku przez Zygmunta Starego. Są tam wzmianki o gruntach, które Bernard Maciejowski, sędzia lubelski, darował Grzegorzowi – kapłanowi obrządku greckiego. Wiele z tych gruntów przeszło potem na własność kościoła św. Mikołaja, co wytworzyło odrębną jurydykę, której zwierzchnikiem był prebendarz, a potem pleban czwartkowski. Była to tzw. Jurydyka Czwartkowska (przedmieszczanie posiadali odrębny zarząd i sadownictwo), nadana jeszcze przez Zygmunta Starego, a zniesiona w 1791 roku. Natomiast prawo patronatu nad kościołem św. Mikołaja należało przez wieki do starych, możnych rodów lubelskich: Konińskich, Maciejowskich, czy Samborzeckich. W końcu XVI wieku prawo to nabył Jan Zebrzydowski, starosta lanckoroński, który przekazał je z kolei oo. franciszkanom. Zakon oficjalnie zrzekł się tego prawa dopiero w 1825 roku.

Ważnym etapem w historii kościoła był wiek XVII, kiedy z kościoła prebendarskiego przekształcono go w kościół parafialny. Stało się to za czasów prebendarza ks. Walentego Turobojskiego, doktora prawa i wykładowcy Akademii Zamojskiej. Ks. Turobojski postarał się u biskupa krakowskiego Andrzeja Trzebnickiego o erygowanie drugiej parafii w Lublinie – pierwsza znajdowała się przy kościele św. Michała – właśnie przy kościele św. Mikołaja, co ostatecznie stało się 3 kwietnia 1669 roku.

Za czasów tego ks. Turobojskiego, czyli w 1 połowie XVII wieku, świątynia została gruntownie odnowiona. Pierwotnie był to niewielki kościół murowany, którego fragmenty kryły jeszcze wielkie bryły miejscowego kamienia. Posiadał nawę z drewnianym pułapem oraz prezbiterium z zakrystią. Przy wejściu do prezbiterium, na belce, był umieszczony krzyż, obok zaś rzeźbione postacie Matki Boskiej i św. Jana Ewangelisty. W kościele wówczas znajdowały się trzy ołtarze, w głównym widniał obraz Zwiastowania, a w bocznych obrazy Jezusa Ukrzyżowanego i św. Anny. Ks. Turobojski przede wszystkim wykończył mury kościoła i nadał mu obecny kształt. Dodano trzecie przęsło nawy, a nawę i prezbiterium przesklepiono kolebką i ozdobiono je sztukateriami (wiele wskazuje, że autorem sklepienia był murator lubelski Piotr Traversi). Kościół uzyskał więc elementy, które zaliczyły go do tzw. renesansu lubelskiego. Ponadto wstawiono w ołtarz główny statuę św. Mikołaja, natomiast w ołtarze boczne obrazy św. Walentego i Wniebowzięcia Matki Boskiej. Świątynię zdobiło wówczas ponad dwadzieścia obrazów oraz kilka rzeźbionych kandelabrów.

Ks. Walenty Turobojski zmarł w 1673 roku i został pochowany w grobach kościoła św. Mikołaja. W prezbiterium pozostał jego piękny marmurowy pomnik z alabastrowym popiersiem, który miał sobie wystawić jeszcze za życia. Jego następcy sftarali się równie dobrze dbać o świątynię. Przykładem może być ks. Adam Brożek (od 1773), który skrupulatnie zajął się archiwum i sporządził dokładny plan pól kościelnych.

Warto wspomnieć, że przy kościele na Czwartku znajdował się niewielki szpital (XVII–XIX wiek) i szkoła (hojnie uposażona po 1590 roku przez Sebastiana Jastkowskiego, istniała do XVIII wieku). Znane było Bractwo Św. Mikołaja, które oprócz wspomagania sierot i wdów, zajmowało się także zbieraniem posagów dla ubogich panien oraz godzeniem zwaśnionych małżeństw. Natomiast Bractwo Muzykantów wspierało liczne nabożeństwa. Oczywiście, przy parafii istniały także cechy rzemieślnicze, które gromadziły się w wyznaczone dni na nabożeństwa.

W 1866 roku własność kościoła przeszła na skarb państwa, a także nastąpiło przeniesienie parafii z kościoła św. Mikołaja do większego kościoła poaugustiańskiego św. Agnieszki na Kalinowszczyźnie. Dzięki dbałości od dobry stan budynków publicznych, przez ówczesnego prezydenta Lubina Henryka Wolińskiego, a także dzięki ofiarności parafian (zwłaszcza dzięki zaangażowaniu mieszczanina Mikołaja Hajko) – w 2 połowie XIX wieku kościół został gruntownie odrestaurowany i odnowiony. W 1873 roku dobudowano przedsionek przy ścianie północnej jako przedłużenie zakrystii. Z tego też okresu pochodzi zapewne istniejąca do dziś klasycystyczna w części fasada kościoła. Została także wybudowana nowa sygnaturka na dachu nawy. Obok świątyni, od strony południowej, wymurowano dzwonnicę w kształcie bramy. Około roku 1900 dobudowano nowy przedsionek, który pełnił odtąd rolę głównego wejścia. Przedsionek przy zakrystii przerobiono na kaplicę. We wnęce na fasadzie wymalowano nowy obraz z postacią św. Mikołaja. W końcu w 1902 roku biskup Franciszek Jaczewski przywrócił kościół św. Mikołaja do godności filialno-parafialnego.

Kalendarium

1429 – pierwsze wzmianki o kościele św. Mikołaja na Czwartku,

1 połowa XVI wieku – nadanie tzw. Jurydyki Czwartkowskiej przez Zygmunta Starego,

1669 – erygowanie drugiej parafii w Lublinie przy kościele św. Mikołaja,

1 połowa XVII wieku – gruntowna przebudowa świątyni w stylu renesansu lubelskiego,

1791 – zniesienie Jurydyki Czwartkowskiej,

1866 – przeniesienie parafii z kościoła św. Mikołaja do kościoła poaugustiańskiego św. Agnieszki na Kalinowszczyźnie,

1873 – budowa przedsionka przy ścianie północnej jako przedłużenie zakrystii oraz części fasady kościoła,

1900 – budowa nowego przedsionka,

1902 – bp Franciszek Jaczewski przywraca kościół św. Mikołaja do godności filialno-parafialnego.

Architekt

Piotr Traversi – przebudowa kościoła w 1 połowie XVII wieku

Styl

renesans lubelski

Opis

Obecny kościół św. Mikołaja, orientowany, jest dosyć surowy w swej formie. Jest jednonawowy, o trzech przęsłach, z niższym, wydłużonym prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Do południowej ściany kościoła przylegają kaplica i zakrystia z przedsionkiem. Dach dwuspadowy, kryty dachówką ceramiczną (tzw. esówka). Budowany z cegły, otynkowany wewnętrznie i zewnętrznie. W fasadzie oraz elewacjach bocznych widoczny jest fryz z szeregiem prostokątnych płycin i bogato profilowany gzyms. Na dachu nawy znajduje się sygnaturka. Uboga dekoracja ścian we wnętrzu kościoła, kieruje wzrok od razu w stronę ołtarza głównego. Jedyną dekorację ścian stanowią pilastry. W prezbiterium widać sklepienie kolebkowe pokryte siecią sztukaterii o prostych prostokątnych polach. Natomiast w nawie sztukaterie występują w postaci bogato profilowanych ram, tworzących geometryczne pola, w układzie sieciowym, z dekoracją rozet oraz stylizowanych kwiatów i liści. Oprócz głównego ołtarza św. Mikołaja z misterną rzeźbą przestawiającą tego świętego, w kościele znajdują się dwa ołtarze boczne. Ciekawymi obiektami są ambona i chrzcielnica w ciemnych barwach ze złoceniami, wykonane na specjalne zamówienie w Fabryce Wag Wilhelma Hessa na początku XX wieku.

Literatura

1. Denys M., Wyszkowski M., Lublin i okolice, Idea Media, Lublin 2000.

2. Gawarecki H., O dawnym Lublinie. Szkice z przeszłości miasta, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1974.

3. Majewski K., Wzorek J., Twórcy tzw. renesansu lubelskiego w świetle nowych badań, PAN i Stowarzyszenie Historyków Sztuki, Warszawa 1969.

Powiązane artykuły

Powiązane wydarzenia

Zdjęcia

Audio

Słowa kluczowe