Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Kościół pw. św. Agnieszki i klasztor augustianów w Lublinie

Kościół pw. św. Agnieszki został wzniesiony dla augustianów, sprowadzonych do Lublina z Krasnegostawu. Obiekty zespołu klasztornego zlokalizowano na Kalinowszczyźnie. Kościół był wznoszony w dwóch etapach: od 1646 roku budowano prezbiterium, zaś w latach 1685–1698 barokowy korpus nawowy.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

Dawny zespół klasztorny augustianów położony jest na terenie dawnego przedmieścia Kalinowszczyzna, przy ulicy Kalinowszczyzna 54.

Funkcja

Kościół pełni funkcje sakralne jako świątynia parafialna. Klasztor jest obecnie plebanią.

Historia

Kalinowszczyzna przez długi czas była oddzielną jurydyką w Lublinie. W XVII wieku mieszczanie owej jurydyki poczynili zapisy na rzecz zakonu augustianów. Darowizny te zostały potwierdzone przez króla Władysława IV. W końcu, za zgodą biskupa krakowskiego, sprowadzono zakonników z Krasnegostawu. Początkowo zamieszkiwali oni w domu ofiarowanym przez mieszczan, następnie wybudowali klasztor i kościół, częściowo drewniany.
Budowę prezbiterium kościoła rozpoczęto przed 1646 rokiem. Po zniszczeniach wojennych w połowie XVII wieku klasztor i kościół odbudowano całkowicie z cegły w latach 1685–1698. Wznoszono go etapami. W roku 1692 powstały mury nawy, rok później fasada frontowa, następnie w 1698 roku sklepienie nawy oraz ołtarz główny. Jednak już na początku XVIII wieku kościół został spalony. Po ponownej odbudowie został konsekrowany przez biskupa Sołtyka w 1760 roku.
W dobie powstań narodowych zabudowania znów nawiedził pożar. W 1831 roku szczególnie ucierpiały dach i dzwonnica. Straty wkrótce zostały naprawione, ale dzwonnicę, która stała wcześniej naprzeciw wejścia kościoła, wystawiono później (w 1874 roku) w nowym miejscu, na prawo od wejścia, wzorując się na architekturze poprzedniej dzwonnicy.
Podczas kasaty klasztorów w 1864 roku, w kościele św. Agnieszki pozostawiono jednego ojca do obsługi świątyni, ale ten, po przejściu do duchowieństwa diecezjalnego w 1866 roku, został skierowany do innego kościoła. W budynkach poklasztornych stacjonowało wojsko carskie. Władze diecezjalne za zgodą zaborców przeniosły w 1866 roku całość duszpasterstwa z kościoła św. Mikołaja, który został kościołem filialnym. Przystąpiono także do odrestaurowania zabudowań. W 1899 roku wykonano polichromię w świątyni. Uposażenie kościoła stanowiły wówczas m.in. działka ziemi na Kalinowszczyźnie, sad i od 1928 roku, po parcelacji majątku Biskupice, jeszcze jedna działka. Od 1884 roku w budynku położonym niedaleko klasztoru prowadzono ochronkę dla sierot i dzieci z biednych rodzin.

Kalendarium

I połowa XVII wieku – sprowadzenie zakonu augustianów do Lublina;
około 1646 – budowa murowanego prezbiterium kościoła i drewnianego klasztoru;
1685–1698 – budowa murowanego kościoła oraz klasztoru po zniszczeniach wojennych;
początek XVIII wieku – pożar kościoła;
1760 – konsekracja odbudowanej świątyni;
1831 – spalenie części kościoła oraz dzwonnicy podczas powstania listopadowego;
1864 – kasata klasztoru;
1866 – przeniesienie duszpasterstwa z kościoła św. Mikołaja do kościoła św. Agnieszki;
1874 – wystawienie nowej dzwonnicy;
1899 – wykonanie polichromii.

Architekt

Nieznany

Styl

Prezbiterium wzniesione w stylu tzw. renesansu lubelskiego, korpus nawowy barokowy, fasada kościoła ukształtowana w sposób tradycyjny dla lubelskiego środowiska muratorów cechowych XVII wieku. Zabudowania klasztorne barokowe.

Opis

Kościół jest obiektem trójnawowym, z węższym i niższym, trójprzęsłowym prezbiterium zamkniętym półkolistą absydą. Od północy do prezbiterium przylega zakrystia. Korpus nawowy jest czteroprzęsłowy, w zachodnim, dwukondygnacyjnym przęśle mieści się na dole obszerny przedsionek, zaś na górze chór muzyczny otwarty do wnętrza nawy.
Prezbiterium kryte sklepieniem kolebkowym, wspartym na przyściennych kapitelach, zawieszonych na wysokości połowy smukłych, wąskich okien zakończonych półkoliście. Brak artykulacji porządkowej. Sklepienie tej części kościoła pokryte jest dekoracją listwową w tzw. typie lubelskim. Podobna dekoracja sklepienia występuje w zakrystii kościoła oraz w pomieszczeniu dawnego klasztornego refektarza.
Nawy kryte są sklepieniami kolebkowymi z lunetami, bez gurtów sklepiennych. Wnętrze nawy głównej jest artykułowane szerokimi zdwojonymi pseudopilastrami, pomiędzy którymi ponad arkadami międzynawowymi i zarazem poniżej okien nawy głównej znajdują się po dwie kwadratowe płyciny w każdym przęśle.
Belkowanie w nawie jest szerokie i zarazem dość płaskie. Artykulacja porządkowa nawy, wobec braku gurtów sklepiennych, nie jest przeniesiona na sklepienie. Nawy boczne posiadają prostą artykulację przeprowadzoną za pomocą zdwojonych półpilastrów umieszczonych w narożu każdego przęsła. Charakterystyczne są ściany dzielące nawy boczne na przęsła, z przeźroczami powyżej gzymsu, łączącymi przęsła optycznie. Przęsła naw bocznych w kościele św. Agnieszki są jednocześnie oddzielone od siebie niczym kaplice, a zarazem ujednolicone optyczne za pomocą przeźroczy.
Zarówno formy architektoniczne wnętrza korpusu nawowego (szerokie, niezbyt wydatne gzymsy, płyciny w ścianach nad arkadami międzynawowymi), jak i specyficznie kształtowana przestrzeń, zwłaszcza w nawach bocznych, świadczą o indywidualnym podejściu projektanta do form stylowych architektury baroku. Architekt silnie tkwił w architekturze preferowanej przez lubelskich muratorów cechowych I połowy XVII wieku.
Monumentalna fasada kościoła, podobnie jak wnętrze, łączy w sobie elementy barokowe z wcześniejszymi. Dolna kondygnacja artykułowana jest podiami ramowymi, zaś górna, z wyraźnie oddzielonym szczytem, ma pilastry korynckie, pomiędzy którymi znajdują się płytkie arkady. Szczyt jest ożywiony dwiema kondygnacjami pilastrów oraz półkolistymi niszami zwieńczonymi muszlami.
Zabudowania klasztorne charakteryzują się prostą architekturą zewnętrzną i nieskomplikowanym planem. Elewacje dwukondygnacyjnego klasztoru są bezporządkowe, przedzielone horyzontalnie prostym gzymsem kordonowym. Budynek ma plan prostokąta z małym dodatkowym skrzydłem od północy, mieszczącym dawny refektarz. Wnętrze obu kondygnacji klasztoru jest półtoratraktowe, składa się z korytarza od północy i przylegających do niego pomieszczeń od południa. Klasztor przylega krótszym bokiem do kościoła, i jest lekko wysunięty przed fasadę, dzięki czemu ściana boczna klasztoru wraz z położoną naprzeciwko dzwonnicą, stanowią kulisę dla cofniętej fasady świątyni.


 

Opracowanie: Anna Szlązak, Hubert Mącik

Literatura

Gawarecki H., Gawdzik C., Lublin. Krajobraz i architektura, Warszawa 1964.
Kochanowska I. [red:], Zabytki architektury i budownictwa w Polsce, Województwo lubelskie,
t. 22, 1995.

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Wideo

Słowa kluczowe