Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Kościół pw. Niepokalanego Poczęcia NMP w Lublinie

Kościół pw. Niepokalanego Poczęcia NMP wraz z klasztorem karmelitanek bosych został ufundowany w 1644 roku przez Zofię Daniłłowiczową.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

Dawny kościół karmelitanek bosych położony jest w zachodniej części śródmieścia Lublina, przy ulicy Staszica 16. Poprzedzony jest niewielkim placykiem, dawnym cmentarzem przykościelnym.

Funkcja

Kościół rektoralny. Budynek dawnego klasztoru jest częściowo użytkowany przez szarytki.

Historia

Drugi po klasztorze pw. św. Józefa klasztor dla karmelitanek bosych, a przy nim kościół pw. Niepokalanego Poczęcia NMP, ufundowała Zofia Daniłłowiczowa w 1644 roku. Prace budowlane rozpoczęto szybko, ale po kilku latach przerwano je. Dokończenia budowy kościoła podjęła się Elżbieta Sieniawska dopiero na początku XVIII wieku. Ostatecznie kościół został ukończony przez nadwornych architektów Sieniawskiej, Giovanniego Spazzia i Franciszka Antoniego Mayera. We wrześniu 1721 roku konsekrował go biskup Feliks Szaniawski.
Po konsekracji w dalszym ciągu kompletowano wyposażenie i wystrój kościoła. W latach 1721–1725 na zlecenie księcia Pawła Karola Sanguszki warszawski warsztat Bartłomieja Bernatowicza wykonał trzy ołtarze: główny i dwa mniejsze w ramionach transeptu.
W 1807 roku do nowego budynku przeniesiono karmelitanki bose z klasztoru przy kościele św. Józefa. Po restauracji klasztoru w 1826 roku, do zabudowań karmelitanek sprowadzono szarytki, które zaadaptowały klasztor na szpital i założyły przytułek dla sierot. Po kasacie zakonu w 1864 roku w klasztorze pozostało sześć sióstr. Szarytki pracowały w szpitalu jeszcze po II wojnie światowej. Dziś zamieszkują część dawnego klasztoru, w większości nadal mieszczącego szpital kliniczny.

Kalendarium

1644 – fundacja klasztoru przez Zofię Daniłłowiczową
1646 – rozpoczęcie budowy kościoła
7 września 1721 – konsekracja kościoła przez biskupa Feliksa Szaniawskiego
1721–1725 – wykonanie trzech ołtarzy przez warsztat Bartłomieja Bernatowicza
1807 – przeniesienie do klasztoru karmelitanek
1826 – sprowadzenie do klasztoru szarytek
1835 – remont zabudowań
1864 – kasata klasztoru
1957–1958 – remont kościoła
1981–1982 – kolejny remont kościoła

Architekci

Giovanni Battista Gisleni (?), Giovanni Spazzio, Franciszek Antoni Mayer

Styl

Kościół, budowany od 1646 roku, łączył w sobie barokowy plan i rozwiązania przestrzenne z detalem w typie tzw. renesansu lubelskiego. Po wznowieniu budowy na początku XVIII wieku, kościół kończono w formach późnobarokowych.

Opis

Kościół wraz z klasztorem został usytuowany w drugiej linii dawnych obwarowań miejskich. Ze względu na fakt, że otoczony jest obecnie nowszą zabudową z około 1900 roku, jego fasada nie jest widoczna spoza ulicy Staszica.
Kościół ma prezbiterium skierowane na zachód, zaś fasadę od strony Starego Miasta usytuowano zgodnie z zasadami nowożytnej urbanistyki. Kościół wzniesiono na planie krzyża łacińskiego. Nawa jest dwuprzęsłowa, prezbiterium i ramiona transeptu o jednakowej wysokości i szerokości, jednoprzęsłowe. Za prezbiterium, zgodnie z wymogami i przepisami zakonnymi karmelitów, znajduje się chór zakonny, przykryty wspólnym dachem z kościołem, przez co na zewnątrz wydaje się być częścią prezbiterium. Kościół ma sklepienia kolebkowe z lunetami, skrzyżowanie naw sklepione jest ślepą kopułą.
Kościół kryty jest dachami dwuspadowymi. Fasada dwukondygnacyjna z wysokim szczytem, pięciopolowa, rozczłonkowana pilastrami w małym porządku, z półkoliście zamkniętymi niszami w dolnych kondygnacjach i szczycie.
Wnętrze rozczłonkowane podwójnymi pilastrami, sklepienia podzielone gurtami na przęsła. Wystrój wnętrz jednolity, późnobarokowy, pochodzący głównie z warszawskiego warsztatu Bartłomieja Bernatowicza.

 

Opracował Hubert Mącik
Redakcja: Monika Śliwińska

Literatura

Bohdziewicz P., Korespondencja artystyczna Elżbiety Sieniawskiej z lat 1700–1729 w Zbiorach Czartoryskich w Krakowie, Warszawa 1963.
Brykowska M., Architektura Karmelitów Bosych, Warszawa 1994.
Brykowska M., Kościół Karmelitów Bosych w Lublinie na tle architektury sakralnej między Wisłą a Bugiem w I połowie XVII wieku, [w:] Dzieje Lubelszczyzny, t. VI, Między wschodem a zachodem, cz. III, Kultura artystyczna, red. T. Chrzanowski, Lublin 1992, s. 119–139.
Nowak M., Ikonografia wystroju kościoła karmelitanek bosych pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia NMP w Lublinie, „Ikonotheka”, 1991, s. 139–166.
Sito J., Betlej A., Lubelskie dzieła Bartłomieja Bernatowicza, „Studia nad sztuką renesansu i baroku”, t. V, red. J. Lileyko i I. Rolska-Boruch, Lublin 2004, s. 169–203.
Kochanowska I. [red.], Zabytki architektury i budownictwa w Polsce, t. 22, Województwo lubelskie, Lublin 1995.
Zwierzchowski R., Działalność Elżbiety Sieniawskiej na Lubelszczyźnie. Realizacje i fundacje, [w:] Studia nad sztuką renesansu i baroku, t. VI, red. J. Lileyko i I. Rolska-Boruch, Lublin 2005, s. 93–141.