Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Kolekcja szklanych negatywów z kamienicy Rynek 4

Wydawać by się mogło, że przy skali zniszczenia jakie w czasie wojny dotknęło lubelskie miasto żydowskie, ale też i cały Lublin nie można już odnaleźć nic co byłoby jakimś znaczącym materialnym śladem życia, przedwojennego polsko-żydowskiego miasta. I oto po latach, z ciemnej kryjówki zrobionej na strychu jednego z lubelskich domów przychodzą do nas jak duchy twarze mieszkańców utrwalone na szklanych negatywach. Siłą tych zdjęć, zrobionych jeszcze zanim wybuchła wojna, są właśnie te twarze, sfotografowane z niezwykłą wręcz ostrością. Cała ta kolekcja trafiła do Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” dokładnie w czasie gdy prowadzonych jest szereg działań upamiętniających 70-tą rocznicę zagłady lubelskich Żydów.

Tomasz Pietrasiewicz

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Zawartość kolekcji

Kolekcja szklanych negatywów odnaleziona w 2010 roku w kamienicy przy Rynku 4 składa się z ponad 2700 negatywów w różnych formatach - od 6x9cm do 13x18cm. Fotografie zostały wykonane pomiędzy 1914 a 1939 rokiem. Kolekcja została odnaleziona w trakcie porządkowania i wykonywania badań architektonicznych, poprzedzających prace remontowo-adaptacyjne w kamienicy. Zabezpieczenie, a następnie odczyszczenie, posegregowanie i zeskanowanie negatywów zostało przeprowadzone przez Krzysztofa Janusa prowadzącego nadzór budowlany w obiekcie. W 2012 roku właściciele obiektu, gdzie zostały odnalezione negatywy przekazali kolekcję Ośrodkowi “Brama Grodzka - Teatr NN” w dziesięcioletni depozyt. Obecnie pod adresem Rynek 4 znajduje się restauracja Trybunalska City Pub.

 

 

SKANY WSZYTSKICH NEGATYWÓW Z KOLEKCJI są dostępne pod adresem: www.negatywy.teatrnn.pl

 

Charakterystyka kolekcji

Na zdjęciach zostały utrwalone portrety ludzi - pojedynczych osób i grup, fotografowanych najczęściej w pomieszczeniach bądź w pejzażu trudnym do identyfikacji. Identyfikowanymi miejscami, w których pracował fotograf było wnętrze kamienicy przy ulicy Rynek 4 (siedemdziesiąt pięć zdjęć z kolekcji), a także Ogród Saski.

Na zdjęciach pojawiają się zróżnicowane postaci: dzieci i dorośli, kobiety i mężczyźni, stoją lub siedzą, mają przy sobie charakterystyczne przedmioty np. gazetę, znaczek wpięty w klapę. Inny rodzaj zdjęć z kolekcji to zdjęcia pokazujące pojedyncze osoby lub grupy zawodowe w ich miejscu pracy, są to najczęściej krawcy, ale także urzędnicy przy biurkach. Pośród zdjęć portretowych liczną grupę stanowią zdjęcia żołnierzy, część zdjęć jest wykonana w szpitalu.

Inny rodzaj zdjęć znajdujących się w kolekcji to zdjęcia rodzinne lub dokumentujące wydarzenia towarzyskie i ważne wydarzenia z historii rodziny. Są to zarówno zdjęcia wykonywane wewnątrz mieszkań jak również zdjęcia wykonywane na zewnątrz przed zabudowaniami, m.in. wiejskimi chałupami. Zidentyfikowane zdjęcia grupowe przedstawiają: sekcję piłki nożnej klubu Morgensztern, nauczycieli i uczniów żydowskiej szkoły Towarzystwa Koach w Lublinie, strażaków z Trzcińca i Woli Sernickiej.

Przewodnim tematem zdjęć z kolekcji są portrety ludzi jednak fotograf uwiecznił na nich także ważne wydarzenie z historii Lublina - otwarcie Jesziwy. Dokumentacja ta liczy 30 zdjęć. Fakt ten pozwala sądzić, że fotograf który wykonał zdjęcia był pochodzenia żydowskiego.

Ciekawymi pod względem dokumentalnym są zdjęcia wykonane na cmentarzu żydowskim, prawdopodobnie na Nowym Kirkucie w Lublinie, jedno zdjęcie zostało wykonane na kirkucie na Wieniawie. Są to zdjęcia przedstawiające nagrobki, niekiedy w otoczeniu ludzi. Udało się odczytać nazwiska ze wszystkich nagrobków, są to m.in.: Maria z Peretzów Arnsztajnowa (teściowa Franciszki Arnsztajnowej), Bronisława z Logwińskich Gerensztajnowa, Sara Fryda Horn, Chaim Israel Fridman, Cadyk Magid Admor Jaakow Ari, Rachela Blum, Batszewa, córka Aszera Zeliga Horowitza, brata cadyka Admora Widzącego z Lublina, Riwka Mitzenmacher, Mosze Breber, Dow Bromels, Rachela Lea Herszenwald, Jehoszua Falik, Chaim Szlomo Tzwi, Risza Rozenbojm. Zdjęć z nagrobkami jest 36. Pośród zdjęć jest także dokumentacja konduktu pogrzebowego Elkana Goldberga.

Nieliczne opisy na zdjęciach pozwalają stwierdzić, że zdjęcia były wykonywane nie tylko w Lublinie. Na kilku z nich jest napis: Nowodwór, Nałęczów. Adnotacje o miejscu wykonania zdjęcia pojawiają się na pamiątkowych zdjęciach przedstawiających grupy osób: Wola Sernicka, Trzciniec. Na kilkunastu zdjęciach przedstawiających żołnierzy w szpitalu na kitlach widoczna jest pieczęć szpitala okręgowego nr 2 w Chełmie. Na jednym ze zdjęć dokumentujących prace polowe w tle widoczny jest kościół w Niemcach.

Na kilkunastu fotografiach pojawia się inicjał imienia i nazwisko osoby (prawdopodobnie są to nazwiska osób uwiecznionych na zdjęciach): S. Elsenstark, Anna Koniger, I. Soberbaum, S. Zyserman, A. Lederfarb, R. Szajtman, J. Feldman, R. Hepsztejn, R. Wajsman, Jan Borowski, Otwinowska, Melzak, Bilot (ew. Bilet), Maciej Szirociński, Ch. Frajldlich, Z. Urman, Akerman. Dwa razy pojawia się to samo nazwisko – Mincman.

Na zdjęciach uwidocznione są także prace polowe (wykopki), cegielnia, prace przy budowie drogi i mostu, zawody na rzecze, uroczystość religijna przy kościele. W niektórych przypadkach pojawiają się pojazdy: wóz strażacki, wóz drabiniasty, bryczka, równiarka, silnik parowy.

Bezpośrednio po przekazaniu kolekcji w depozyt i upublicznieniu jej na stronie internetowej skontaktowały się z Ośrodkiem osoby, które rozpoznały swoich krewnych i znajomych na zdjęciach. Zidentyfikowane zdjęcia zostały wykonane w okresie pomiędzy 1934 a 1939 rokiem w okolicach Lubartowa. 

Autor zdjęć

W sierpniu 2015 roku podczas kwerendy przeprowadzonej przez Jakuba Chmielewskiego na potrzeby projektu "Lublin. 43 tysiące" udało się ustalić z dużym prawdopodobieństwem, że autorem zdjęć jest Abram Zylberberg. Jego nazwisko jest wymienione na liście mieszkańców kamienicy z 1940 roku. 

 

Technika

Odnalezione negatywy to szklane żelatynowe negatywy (tzw. sucha płyta Maddoxa wynaleziona w 1871 roku) w większości w formatach 9x12, 10x15 i 13x18 cm, w większości wyprodukowane przez firmy Agfa i Alfa (z Bydgoszczy). Na negatywach widoczne są ślady retuszu wykonanego od strony emulsji ołówkiem oraz barwienia miejscowego neokokcyną (silnie barwiącą, czerwoną transparentną farbką do podnoszenia kontrastu lub rozjaśniania na negatywie). Negatywy, na których pracował autor kolekcji, umieszcza się w kasecie fotograficznej w ciemni, po czym można je transportować i naświetlać, bez konieczności używania plenerowego laboratorium.

 

Pośród przekazanych negatywów były również płyty zniszczone, połamane, z uszkodzoną emulsją. Udało się je odczyścić i złożyć w całość. W wyniku tych działań odzyskano około 160 negatywów. 

Działania prowadzone wokół kolekcji

W dniu 12 czerwca 2012 roku odbyła się w Ośrodku "Brama Grodzka - Teatr NN" pierwsza publiczna prezentacja kolekcji. Podczas prezentacji zostały pokazane i omówione skany wybranych negatywów. Prezentacji towarzyszyła wystawa „Twarze nieistniejącego miasta” prezentująca odbitki wykonane z kilkunastu negatywów. Wystawa odbyła się w Galerii NN działającej przy Ośrodku.

>>> czytaj więcej o wydarzeniu w Kalendarium Ośrodku "Brama Grodzka - Teatr NN"

 

W dniu 4 listopada 2013 roku w Ośrodku „Brama Grodzka – Teatr NN” odbyła się premiera filmu Nataszy Ziółkowskiej - Kurczuk "Twarze nieistniejącego miasta". W filmie wykorzystano odbitki wykonane z ponad 60 wybranych negatywów oraz ponad 800 płyt szklanych. Bohaterami opowieści są utrwaleni na fotografiach dawni mieszkańcy miasta. Reżyserem filmu jest Natasza Ziółkowska-Kurczuk.

>>> czytaj więcej o premierze filmu

>>> czytaj więcej o filmie

 

Joanna Zętar, Marcin Sudziński, Karolina Kryczka-Kowalska
 

 

Specjalne podziękowania dla:
Mariusz Machlacz, WIP sp.z o.o.,
Karol Becker, Jakub Chmielewski, Krzysztof Janus, Krzysztof Jurecki, Anna Kończanin, Stanisław Pęzioł, Andrzej Trzciński, Magdalena Zabłocka