Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Kino żydowskie w Lublinie

W latach 1916–1939 w Lublinie zagrano ogółem około 30 niemych i dźwiękowych filmów żydowskich wyprodukowanych w Polsce i za granicą. Najwięcej produkcji żydowskich wyświetlały w Lublinie kina „Corso” i „Rialto”. Oprócz filmów w jidysz w lubelskiej prasie żydowskiej stale reklamowano filmy polskie i zagraniczne, stąd można przypuszczać, że Żydzi stanowili spory odsetek publiczności lubelskich kin.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Próba definicji filmu żydowskiego

 

Próbując zdefiniować, czym był film żydowski i na czym polegała jego specyfika, Natan Gross, autor dzieła Film żydowski w Polsce, pisze:

„W epoce kina dźwiękowego były to przede wszystkim filmy mówione w jidysz, ale nie widzę powodu, by nie włączyć do tej kategorii również tych wyprodukowanych w języku hebrajskim. Sprawa jest bardziej skomplikowana, gdy chodzi o epokę kina niemego. Czy omawiać tutaj także filmy o treści niewątpliwie żydowskiej, np.: Meir Ezofowicz według powieści Elizy Orzeszkowej [...], które przecież nie były specjalnie przeznaczone dla żydowskiego widza? Z uwagi na temat, a zapewne i duże zainteresowanie tego rodzaju produkcjami także żydowskiej publiczności, postanowiłem je włączyć do Filmu żydowskiego w Polsce. Uwzględniam ponadto filmy o Erec Israel (Palestynie) zrealizowane przez żydowskich producentów znad Wisły, odnotowane w historii filmu polskiego”1.

Zdaniem Grossa, o ile w przedwojennej polskiej kinematografii można wyróżnić – stosując kryterium tematyczne – osobną gałąź filmów żydowskich, o tyle „pod względem produkcyjnym nie ma możliwości oddzielenia filmów żydowskich w Polsce od filmów polskich. Baza produkcyjna była bowiem ta sama”2.

Żydowska kinematografia w Polsce

 

Pierwsze próby filmowe żydowscy twórcy podejmowali na ziemiach polskich jeszcze przed I wojną światową. Tworzyli zarówno filmy polskie (jeden z pierwszych zachowanych filmów polskich, patriotyczna i antyniemiecka Pruska kultura z 1908 roku, był dziełem warszawskiego filmowca Mojżesza Towbina), jak i tzw. produkcje żydowskie, to znaczy nieme filmy z napisami w języku jidysz przeznaczone przede wszystkim dla publiczności żydowskiej.

 

Już w 1911 roku powstał Okrutny ojciec (jid. Der wilder foter) w reżyserii Marka Arnsztejna (ps. Andrzej Marek), zrealizowany na podstawie sztuki Zalmana Libina. W latach 1911–1914 około ⅓ wszystkich polskich filmów stanowiły ekranizacje żydowskich dzieł literackich. Po początkowej zapaści po I wojnie światowej, kino jidysz rozkwitło na dobre w latach 30., kiedy zaczęto kręcić także żydowskie filmy dźwiękowe. Z końca lat 30., złotej ery filmów jidysz, pochodzą najsłynniejsze dzieła dźwiękowe żydowskiej kinematografii – Dybuk, Judeł gra na skrzypcach i inne. Ze środowisk żydowskich wywodziła się wówczas także znaczna grupa utalentowanych twórców filmowych, którzy brali czynny udział w powstawaniu produkcji polskojęzycznych. Tłumaczy to fakt, że w całym okresie międzywojennym nie powstał w Polsce ani jeden film jawnie antysemicki3.

 

Produkowane w Polsce filmy w jidysz na bieżąco eksportowano do Ameryki, gdzie oglądała je masowo tamtejsza społeczność żydowska. Twórcom żydowskim udało się zrealizować kilka produkcji cechujących się bardzo wysokim poziomem artystycznym. Były one swoistym manifestem dumy z własnej kultury i próbą nobilitacji jidysz, któremu odmawiano statusu osobnego języka.

Filmy żydowskie w lubelskich kinach

 

W latach 1916–1939 w Lublinie zagrano ogółem około 30 niemych i dźwiękowych filmów żydowskich produkowanych w Polsce i za granicą. Większość lubelskich kin wyświetlała takie filmy sporadycznie, głównie w okolicy święta Pesach. Najwięcej produkcji żydowskich wyświetlały w Lublinie kina „Corso” i „Rialto”. Największe żydowskie przeboje filmowe, pochodzące z tzw. złotej ery kina jidysz, grały pod koniec lat 30. kina „Bałtyk” i „Rialto”. 

 

Najsłynniejszy przedwojenny film żydowski – Dybuk (jid. Der dibuk) – miał prawdopodobnie swoją światową prapremierę w lubelskim kinie „Bałtyk” 20 września 1937 roku. Oprócz filmów w jidysz w lubelskiej prasie żydowskiej stale reklamowano filmy polskie i zagraniczne, stąd można przypuszczać, że Żydzi stanowili spory odsetek publiczności lubelskich kin w ogóle.

Żydowskie filmy fabularne

 

Najprawdopodobniej pierwszym żydowskim filmem, który wyświetlono w Lublinie był niemy obraz Ubój (jid. Di szchite). Film ten, w reżyserii Abrahama Izaaka Kamińskiego, powstał w 1914 roku na podstawie sztuki Jakuba Gordina (tytuł sztuki, w przeciwieństwie do tytułu filmu, tłumaczy się na język polski zazwyczaj jako Rzeź), w Lublinie zagrano go w maju 1916 roku w iluzjonie „Lourve” przy Krakowskim Przedmieściu 484.

 

W marcu 1927 roku w kinie „Venus” przy ul. Foksal (1 Maja) 21 grano pierwszą, niemą wersję filmu Ślubowanie (jid. Tkijes kaf) w reżyserii Zygmunta Turkowa5. Był to pierwszy film żydowski nakręcony w Polsce po ośmioletniej przerwie związanej z I wojną światową. Ślubowanie cieszyło się bardzo dużym powodzeniem i do dzisiaj uchodzi za jeden z lepszych filmów żydowskich wyprodukowanych w Polsce. W 1932 roku amerykański reżyser George Roland przemontował obraz i dokręcił kilka dodatkowych scen, natomiast w 1937 roku w Polsce nakręcono dźwiękowy remake filmu, tym razem w reżyserii Henryka Szaro (wersja ta jednak nie cieszyła się dużym powodzeniem)6. Pierwotną wersję Ślubowania można było zobaczyć w Lublinie także w kwietniu 1929 roku, tym razem na ekranie kina „Wir”7, natomiast dźwiękowy remake filmu puszczano w listopadzie 1937 roku w kinie „Bałtyk”8. W marcu 1927 roku w teatrze „Panteon” emitowano „obraz filmowy” Wschód i zachód (niem. Ost und West) produkcji austriackiej w reżyserii Sidneya M. Goldina i Ivana Abramsona, w którym zagrała późniejsza gwiazda filmów żydowskich Molly Picon (wł. Małka Opiekun)9. W latach 1929–1930 w lubelskich kinach można było zobaczyć polsko-żydowski film W lasach polskich (jid. In di pojlisze welder) w reżyserii Jonasa Turkowa, oparty na prozie Josefa Opatoszu. Od 7 lutego 1929 roku wyświetlało go kino „Corso”10, natomiast od 2 marca 1930 roku kino „Wiedza” (z seansów tych zachował się oryginalny afisz filmowy przechowywany w Archiwum Państwowym w Lublinie)11.

 

W lutym 1932 roku na ekranie kina „Corso” wyświetlano film dźwiękowy tytułowany w lubelskiej prasie (zarówno polskiej, jak i żydowskiej) jako Odwieczna pieśń (jid. Dos ejbige lid)12. Niemy film pod tym tytułem na podstawie sztuki Marka Arnsztejna (oraz być może w jego reżyserii) został wyprodukowany na początku drugiego dziesięciolecia XX wieku przez wytwórnię Mintus z Rygi13, jednak to nie tę produkcję grało w 1932 roku kino „Corso”. Reżyserem filmu, który wyświetlano wówczas w Lublinie był Ewald André Dupont, wystąpili w nim między innymi: Marie Glory, Max Maxudian, Henri Garat i Miriam Eliasz. W rzeczywistości był to film z 1930 roku, który powstał w trzech wersjach językowych (angielskiej, francuskiej i niemieckiej) i znany jest pod trzema tytułami – Two Worlds, Les deux mondes, Zwei Welten (ang., fr., niem. Dwa światy); opowiada on o trudnych relacjach światów żydowskiego i chrześcijańskiego14.

 

W lutym 1934 roku w kinie „Corso” wyświetlano amerykański film mówiony w języku jidysz Józef w Egipcie (jid. Josef in micraim) w reżyserii George’a Rolanda15. Film ten powstał 1932 roku na podstawie przemontowanego i udźwiękowionego filmu niemego z początku drugiej dekady XX wieku (według różnych źródeł może chodzić o film produkcji włoskiej z 1914 lub amerykańskiej z tego samego roku)16. W kwietniu 1934 roku z kolei „Corso” grało inny amerykański film w jidysz – Wuj Mozes (jid. Onkel Mozes) w reżyserii Sidneya M. Goldina ze znanym aktorem Morrisem Schwartzem w roli głównej17. Oprócz tego w 1934 roku można było zobaczyć film fabularno-dokumentalny Sabra (kwiecień, kino „Apollo”; listopad, kino „Polonia”) oraz powstałe przy jego produkcji reportaże Kronika Palestyńska i Makabiada (oba w kwietniu w kinie „Apollo”).

 

Na początku lutego 1936 roku na ekrany kina „Corso” wszedł amerykański film w jidysz Bar micwa z 1935 roku w reżyserii Henry’ego Lynna18. W kwietniu tego roku na ekranie kina „Rialto” wyświetlano grany w Lublinie przed dwu laty film Józef w Egipcie, który reklamowano jako stuprocentowy żydowski film mówiony19.

 

Najwięcej żydowskich filmów fabularnych grano w Lublinie w 1937 roku. Sezon filmowy w marcu tego roku otworzyła na ekranie „Rialto” znana komedia muzyczna Judeł gra na skrzypcach (jid. Jidl mitn fidl) z 1936 roku w reżyserii Józefa Greena (wł. Grinberg) i Jana Nowiny-Przybylskiego z amerykańską gwiazdą Molly Picon w podwójnej głównej roli Itki i Judła20. W kwietniu 1937 roku, także w kinie „Rialto”, grano zeszłoroczny melodramat Za grzechy (jid. Al chet) w reżyserii Aleksandra Martena21. Film ten został stworzony przez niemieckich artystów żydowskich szukających w Polsce schronienia przed reżimem hitlerowskim; ówczesna krytyka przyjęła go dość chłodno, natomiast wśród masowej publiczności osiągnął wielki sukces22. Sezon na kino nie zakończył się wiosną 1937 roku, także jesień tego roku stała pod znakiem żydowskiej kinematografii, co więcej – grano wówczas duże premierowe filmy w jidysz. Dwudziestego września 1937 roku w nowym lubelskim kinie „Bałtyk” przy ul. Peowiaków 11 miał miejsce pierwszy w historii udokumentowany pokaz najsłynniejszego filmu w jidysz – Dybuk w reżyserii Michała Waszyńskiego (wł. Mosze Waks)23. Seanse Dybuka trwały w „Bałtyku” do 10 października24, natomiast wkrótce potem – 16 października – na ekrany tego kina wszedł Błazen purymowy (jid. Purimszpiler) w reżyserii Józefa Greena i Jana Nowiny-Przybylskiego, którego warszawska premiera odbyła się zaledwie miesiąc wcześniej w kinie „Fama”25. Ostatnim filmem żydowskim granym w Lublinie w 1937 roku był tegoroczny remake filmu Ślubowanie, który można było oglądać w kinie „Bałtyk” od 12 listopada26.

 

W kwietniu 1938 roku w „Bałtyku” grano komedię muzyczną w jidysz Weseli biedacy (jid. Frejliche kabconim), której ze względu na bardzo krótki metraż (62 minuty) towarzyszył nadprogram w postaci rewii i kabaretu27. Równolegle z Wesołymi biedakami w „Rialto” wyświetlano amerykański film w języku jidysz – Zielone pola (jid. Grine felder)28.

 

Filmy w jidysz grano w Lublinie także w 1939 roku, można je było wówczas jednak oglądać tylko na ekranach „Rialto” (kino „Bałtyk” zostało zlikwidowane w związku z rozbiórką budynku, w którym się mieściło, natomiast inne kina nie grały filmów w jidysz). Pod koniec marca wyświetlano nowy dramat Bezdomni (jid. On a hejm) w reżyserii Aleksandra Martena z udziałem słynnej artystki Idy Kamińskiej29. W maju lublinianie mogli ponownie zobaczyć Dybuka, jednak seanse w „Rialto” trwały zaledwie dwa dni (28 i 29 maja)30. Od 24 do 31 lipca grano zeszłoroczny film muzyczny Mateczka (jid. Mamełe) z Molly Picon31. W połowie sierpnia na ekrany „Rialto” powrócił Judeł gra na skrzypcach32, natomiast pod koniec miesiąca grano List do matki (jid. A briwele der mamen) w reżyserii Leona Trystana i Józefa Greena33. Ten wzruszający film opowiada o rozłące i ponownym spotkaniu matki i syna, który po wyjeździe do USA i utracie kontaktu z rodziną zostaje sławnym śpiewakiem. List do matki uchodzi za jeden z najlepszych filmów żydowskich wyprodukowanych w Polsce34. Zapowiedź filmu ukazała się na łamach dziennika „Lubliner Tugblat” jeszcze 1 września 1939 roku, nie wiadomo jednak, czy projekcja w tym dniu się odbyła35.

Żydowskie filmy dokumentalne

 

Oprócz filmów fabularnych, w lubelskich kinach wyświetlano także żydowskie produkcje dokumentalne. Na początku czerwca 1925 roku w kinie „Corso” grano niemy reportaż Nowa Palestyna oraz Otwarcie Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie36. Reportaż ten został zrealizowany przez warszawską wytwórnię Leo Forberta, a swoją premierę miał niespełna dwa miesiące wcześniej – 18 kwietnia 1925 roku w Warszawie.

 

W maju i na początku czerwca 1928 roku w kinie „Corso” można było zobaczyć produkcję tytułowaną w prasie lubelskiej jako Dos najeste Erec-Israel. Chodzi najprawdopodobniej o niemiecko-palestyński film dokumentalny Wiosna w Palestynie (hebr. Awiw BeErec Israel), jego autorem był pionier filmu żydowskiego w Palestynie Yaakov Ben-Dov. Projekcjom tego niemego filmu w kinie „Corso” towarzyszyła oprawa muzyczna w wykonaniu orkiestry „pod kierunkiem znanego muzyka Kalmanowicza, która wykonywała szereg żydowskich i orientalnych kompozycji muzycznych”37.

 

W listopadzie 1929 roku na ekranie kina „Wir” wyświetlano inny niemy film dokumentalny Yaakova Ben-Dova – Ostatnie krwawe walki w Palestynie38. Na film ten składa się seria ujęć pokazujących zniszczenia i ofiary wywołane pogromem w Hebronie i zamieszkami w Palestynie z sierpnia 1929 roku. Reportaż ten w 1930 roku grano także w kinach „Italia” (luty; z projekcji tych zachował się afisz przechowywany w Archiwum Państwowym w Lublinie) oraz „Venus” (grudzień)39. W kwietniu 1929 roku projekcji fabularnego filmu Ślubowanie w kinie „Wir” towarzyszył nadprogram pt. Miss Judea, na który składały się prawdopodobnie ujęcia filmowe z konkursu piękności organizowanego przez ogólnopolski dziennik „Nasz Przegląd”40.

 

Najwięcej żydowskich filmów dokumentalnych grano w Lublinie w roku 1934. Czwartego kwietnia tego roku w kinie „Apollo” rozpoczęto seanse nakręconego w Mandacie Palestyny fabularyzowanego dokumentu Sabra (słowo „sabra” oznaczało w gwarze Żydów palestyńskich osoby urodzone na ziemi palestyńskiej, nazwa pochodzi od owocu jednego z gatunków kaktusów) w reżyserii Aleksandra Forda, późniejszego reżysera słynnych Krzyżaków z 1960 roku. Film ten był jednym z pierwszych żydowskich filmów dźwiękowych, opowiada historię emigrantów, wyjeżdżających z Polski do Palestyny oraz zawiera fabularyzowany wątek romansu Żyda i Arabki. Na anonsujących go zapowiedziach prasowych zaznaczano, że prócz języka jidysz można w nim usłyszeć polski, hebrajski oraz aramejski41. W kwietniu 1934 roku Sabrze w „Apollo” towarzyszył nadprogram w postaci dwóch dokumentów. Grano wówczas Kronikę Palestyńską i Makabiadę (oba filmy w reżyserii Forda powstały przy okazji kręcenia Sabry; według niektórych źródeł są one tym samym filmem, jednak w dokumentacji archiwalnej figurują jako dwie odrębne produkcje)42. Co ciekawe, czasopismo „Wiadomości Literackie” oceniło Kronikę Palestyńską jako znacznie lepszą od Sabry, którą osłabiał bardzo nieudany montaż43. Sabrę w 1934 roku wyświetlało także kino „Polonia”, seanse odbywały się między 26 listopada a 2 grudnia tego roku44.

Ujęcia filmowe kręcone w Lublinie

 

W Lublinie najprawdopodobniej powstawały amatorskie filmy kręcone przez żydowskich mieszkańców miasta. Świadczą o tym dopiski pojawiające się sporadycznie na ogłoszeniach prasowych, reklamujących niektóre uroczystości. Informacje takie można odnaleźć na przykład na anonsach dansingów organizowanych w 1932 roku przez kluby sportowe Sztern oraz Morgensztern, które wśród atrakcji wymieniają „film-ojfnamen” (jid. ujęcia filmowe)45. Filmy te jednak najprawdopodobniej nie zachowały się do czasów współczesnych.

 

Postać ortodoksyjnego Żyda stojącego pod Bramą Krakowską można zobaczyć na kilku klatkach nakręconego pod koniec lat 30. amatorskiego filmu Stanisława Magierskiego.



Piotr Nazaruk
 

 

Przypisy

1 Natan Gross, Film żydowski w Polsce, Kraków, 2002, s. 11.
2 Tamże, s. 12.
3 Tamże.
4 „Myśl Żydowska”, R. 1, 1916, nr 10, s. 7, por. Natan Gross, Film żydowski w Polsce, Kraków 2002, s. 148.
5 APL, sygn. 403/2/1412, s. 155.
6 Natan Gross, Film żydowski w Polsce, Kraków, 2002, s. 35–39; 153.
7 „Lubliner Tugblat”, R. 12, nr 98 (24 kwietnia 1929), s. 6.
8 „Lubliner Sztyme”, R. 10, nr 46 (12 listopada 1937), s. 1.
9 „Lubliner Tugblat”, R. 10, nr 70 (23 marca 1927), s. 4; por. Natan Gross, Film żydowski w Polsce, Kraków, 2002, s. 37; 77.
10 „Lubliner Tugblat”, R. 12, nr 33 (7 lutego 1929), s. 1.
11 „Lubliner Tugblat”, R. 13, nr 52 (2 marca 1930), s. 1; por. APL, sygn. 22/7.4.5/4149/25.
12 „Lubliner Unzer Express”, R. 2, nr 41 (17 lutego 1932), s. 1; por. „Lubliner Tugblat”, R. 15, nr 40 (16 lutego 1932), s. 1; por. „Kurjer Lubelski”, R. 10, nr 52 (21 lutego 1932), s. 5.
13 Por. Zalmen Zylbercwajg, Leksikon fun jidiszn teater, b. II, Warsze 1934, s. 1461.
14 Siegbert Salomon Prawer, Between Two Worlds: The Jewish Presence in German and Austrian Film. 1910–1933, New York–Oxford, 2005, s. 141–145; por. Paul Matthew St. Pierre, E.A. Dupont and His Contribution to British Film, Cranbury 2010, s. 205.
15 „Lubliner Tugblat”, R. 17, nr 38 (13 lutego 1934), s. 1.
16 Alan Gevinson, Within Our Gates: Ethnicity in American Feature Films. 1911–1960, Berkeley–Los Angeles–London 1997, s. 536.
17 „Lubliner Tugblat”, R. 17, nr 78 (2 kwietnia 1934), s. 1; por. „Lubliner Tugblat”, R. 17, nr 80 (4 kwietnia 1934), s. 1.
18 „Lubliner Tugblat”, R. 19, nr 27 (31 stycznia 1936), s. 1.
19 „Lubliner Sztyme”, R.  9, nr 15 (10 kwietnia 1936), s. 4.
20 „Lubliner Tugblat”, R. 20, nr 75 (30 marca 1937), s. 4.
21 „Lubliner Tugblat”, R. 20, nr 100 (29 kwietnia 1937), s. 4.
22 Natan Gross, Film żydowski w Polsce, Kraków, 2002, s. 63–69.
23 „Lubliner Tugblat”, R. 20, nr 217 (19 września 1937), s. 6.
24 „Lubliner Tugblat”, R. 20, nr 231 (10 października 1937), s. 4.
25 „Lubliner Sztyme”, R. 10, nr 42 (15 października 1937), s. 4; por. Natan Gross, Film żydowski w Polsce, Kraków 2002, s. 153.
26 „Lubliner Sztyme”, R. 10, nr 46 (12 listopada 1937), s. 1.
27 „Lubliner Tugblat”, R. 21, nr 94 (21 kwietnia 1938), s. 8.
28 „Lubliner Tugblat”, R. 21, nr 94 (21 kwietnia 1938), s. 8.
29 „Lubliner Tugblat”, R. 22, nr 78 (31 marca 1939), s. 4.
30 „Lubliner Tugblat”, R. 22, nr 121 (28 maja 1939), s. 1.
31 Por. „Lubliner Tugblat”, R. 22, nr 170 (24 lipca 1939), s. 4; R. 22, nr 176 (31 lipca 1939), s. 4.
32 „Lubliner Tugblat”, R. 22, nr 194 (17 sierpnia 1939), s. 4.
33 „Lubliner Tugblat”, R. 22, nr 203 (28 sierpnia 1939), s. 4.
34 H. Wiśniewski, Recenzje filmów godnych uwagi, „Film” 1939, nr 11, s. 4; za: Natan Gross, Film żydowski w Polsce, Kraków 2002, s. 88.
35 „Lubliner Tugblat”, R. 22, nr 207 (1 września 1939), s. 4.
36 „Ziemia Lubelska”, R. 21 [i.e.20], nr 141 (5 czerwca 1925), s. 1.
37 „Lubliner Tugblat”, R. 11, nr 128 (3 czerwca 1928), s. 1; por. katalog The Hebrew University Spielberg Film Archives, sygn. 000262882.
38 APL, sygn. 403/2/1413, s. 196; por. katalog The Hebrew University Spielberg Film Archives, sygn. 000220840.
39 APL, sygn. 403/2/1413, s. 232, 256; por. APL 22/7.4.5/4149/14; por. „Lubliner Tugblat”, R. 13, nr 37 (12 lutego 1930).
40 „Lubliner Tugblat”, R. 12, nr 98 (24 kwietnia 1929), s. 6; por. „Chwila”, R. 11, nr 3624 (26 kwietnia 1929), s. 4; por. „Kurjer Wileński”, R. 6, nr 95 (25 kwietnia 1929), s. 4.
41 „Lubliner Tugblat”, R. 17, nr 79 (3 kwietnia 1934), s. 1; por. Natan Gross, Film żydowski w Polsce, Kraków 2002, s. 150.
42 APL, sygn. 403/2/1416, s. 161; por. Natan Gross, Film żydowski w Polsce, Kraków 2002, s. 58, 59; por. „Lubliner Tugblat”, R. 17, nr 79 (3 kwietnia 1934).
43 Zastępca, Kronika filmowa, „Wiadomości Literackie” 1933, nr 52, s. 9; za: Natan Gross, Film żydowski w Polsce, Kraków 2002, s. 59.
44 APL, sygn. 403/2/1416, s. 203.
45 por. „Lubliner Tugblat”, R. 15, nr 61 (11 marca 1932), s. 2; „Lubliner Sztyme”, R. 5, nr 12 (18 marca 1932), s. 1.
 

 

Literatura

APL, sygn. 403/2/1412; 403/2/1413; 403/2/1416; 22/7.4.5/4149/14; 22/7.4.5/4149/25.
„Chwila”, R. 11, nr 3624, 1929.
Gevinson A., Within Our Gates: Ethnicity in American Feature Films. 1911–1960, Berkeley–Los Angeles–London 1997.
Gross N., Film żydowski w Polsce, Kraków 2002.
„Kurjer Lubelski”, R. 10, 1932, nr 52.
„Kurjer Wileński”, R. 6, 1929, nr 95.
„Lubliner Tugblat”, R. 10, 1927, nr 70; R. 11, 1928, nr 128; R. 12, 1929, nr 33; R. 12, 1929, nr 98; R. 13, 1930, nr 37; R. 13, 1930, nr 52; R. 15, 1932, nr 40; R. 15, 1932, nr 61; R. 17, 1934, nr 38; R. 17, 1934, nr 78; R. 17, 1934, nr 79; R. 17, 1934, nr 80; R. 19, 1936, nr 27; R. 20, 1937, nr 75; R. 20, 1937, nr 100; R. 20, 1937, nr 217; R. 20, 1937, nr 231; R. 21, 1938, nr 94; R. 21, 1938, nr 94; R. 22, 1939, nr 78; R. 22, 1939, nr 121; R. 22, 1939, nr 170; R. 22, 1939, nr 176; R. 22, 1939, nr 194; R. 22, 1939, nr 207; R. 22, 1939, nr 203.
„Lubliner Sztyme”, R. 5, 1932, nr 12; R. 9, 1936, nr 15; R. 10, 1937, nr 42; R. 10, 1937, nr 46.
„Lubliner Unzer Express”, R. 2, 1932, nr 41.
„Myśl Żydowska”, R. 1, 1916, nr 10.
Prawer S.S., Between Two Worlds: The Jewish Presence in German and Austrian Film. 1910–1933, New York–Oxford 2005.
St. Pierre P.M., E.A. Dupont and His Contribution to British Film, Cranbury 2010.
The Hebrew University Spielberg Film Archives, sygn. 000220840; 000262882.
Wiśniewski H., Recenzje filmów godnych uwagi, „Film” 1939, nr 11; za: Natan Gross, Film żydowski w Polsce, Kraków 2002.
Zalmen Zylbercwajg, Leksikon fun jidiszn teater, b. II, Warsze 1934.
Zastępca, Kronika filmowa, „Wiadomości Literackie” 1933, nr 52, s. 9; za: Natan Gross, Film żydowski w Polsce, Kraków 2002.
„Ziemia Lubelska”, R. 21 [i.e.20], 1925, nr 141.

Zdjęcia

Słowa kluczowe