Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Kazimierz Tumidajski (1897–1947)

Kazimierz Tumidajski był pułkownikiem Armii Krajowej oraz komendantem Okręgu Lubelskiego AK. Uczestniczył w walkach Legionów Polskich oraz wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku. W czasie II wojny światowej zaangażował się w działania Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej najpierw w Krakowie, potem w Lublinie. Od stycznia 1943 roku był komendantem okręgu AK Lublin. Uczestniczył w rozmowach przedstawicieli polskiego państwa podziemnego z dowództwem radzieckim i przedstawicielami PKWN. Aresztowany, następnie był internowany w obozach w Charkowie Diagielewie. Zmarł podczas głodówki protestacyjnej. Został pochowany w Skopinie, następnie jego prochy przeniesiono na cmentarz przy ulicy Lipowej w Lublinie.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Życiorys przed II wojną światową

Kazimierz Tumidajski urodził się 28 lutego 1897 roku w Radłowie w powiecie tarnowskim. Pochodził z rodziny chłopskiej. Ojciec jego był działaczem społecznym, prezesem miejscowego ogniska „Sokoła” i Kasy Stefczyka. W 1914 roku, w wieku 17 lat, będąc uczniem siódmej klasy gimnazjum w Tarnowie, bez zgody rodziców uciekł do formujących się Legionów Polskich. Po kryzysie przysięgowym był internowany w obozie Marmares Siget na Węgrzech, skąd uciekł do korpusu gen. Hallera na Ukrainie. Brał czynny udział w walkach II Brygady Legionów w Karpatach i Besarabii. W maju 1918 roku w bitwie pod Kaniowem został wzięty do niewoli niemieckiej, z której zbiegł. Przebywając w Kijowie, wstąpił do Lotnego Oddziału Komendy Naczelnej 3 Polskiej Organizacji Wojskowej dowodzonej przez płk. Leopolda Lisa-Kulę. Jako ochotnik wstąpił do Wojska Polskiego w 1918 roku i został przydzielony do II Oddziału Dowództwa Frontu Wołyńskiego, następnie został skierowany do Łucka. Za udział w wojnie polsko-bolszewickiej otrzymał Krzyż Virtuti Militari kl. V i czterokrotnie Krzyż Walecznych.

Po zakończeniu działań wojennych jako oficer zawodowy służył w Oddziale II Sztabu Dowództwa Okręgu Korpusu nr IX w Brześciu Litewskim, w Departamencie Piechoty Ministerstwa Spraw Wojskowych oraz w 36 Pułku Piechoty Legii Akademickiej w Warszawie. W Sanoku służył w 2 Pułku Strzelców Podhalańskich jako dowódca III batalionu w Olchowcach1. Kolejno awansował na stopień kapitana w 1924 roku, na stopień majora w 1931 roku. W 1920 roku ożenił się z Janiną Oborską, sanitariuszką w czasie wojny polsko-bolszewickiej. Mieli dwoje dzieci, Leszka i Wandę2.

Lata okupacji hitlerowskiej

W czasie kampanii wrześniowej jako dowódca III batalionu 2 Pułku Strzelców Podhalańskich walczył w rejonie Bochni i Darłowa. W okolicach Darłowa w nocy z 8 na 9 września stoczył kilkugodzinną bitwę z oddziałami niemieckimi. Wydostał się z częścią żołnierzy z okrążenia i do października 1939 roku ukrywał się w lasach. Początkowo planował wyjechać do Francji, ale ostatecznie pozostał w kraju. Od razu związał się z konspiracją i był komendantem miejscowej Organizacji Orła Białego3. Organizował komórki Służby Zwycięstwu Polski – Związku Walki Zbrojnej w rejonie Tarnowa. Początkowo pełnił funkcję II zastępcy kierownika akcji czynnej Obszaru Południowego (krakowsko-śląskiego) ZWZ, później był zastępcą II oddziału sztabu w Komendzie Okręgu ZWZ w Krakowie. Opuścił teren krakowski, kiedy zaczęło się nim interesować Gestapo.

Od wiosny 1941 roku przebywał w Lublinie, gdzie początkowo pełnił funkcję szefa sztabu Komendy Okręgu. W styczniu 1943 roku objął stanowisko komendanta okręgu AK Lublin. Posługiwał się nazwiskiem Kazimierz Grabowski i pseudonimem Marcin. Miarą umiejętności organizatorskich Kazimierza Tumidajekigo był fakt, że w wyniku jego działań pod koniec wojny okręg lubelski Armii Krajowej był najsilniejszym w kraju pod względem liczebności i jakości sił zbrojnych4.
Mimo że był poszukiwany przez Gestapo i zagrożony aresztowaniem, pozostawał w Lublinie i nie został zdekonspirowany do końca wojny. W 1943 roku poniósł osobistą stratę, ponieważ jego syn został rozstrzelany w publicznej egzekucji w Warszawie, a córka była więziona najpierw na Pawiaku, następnie została przeniesiona do obozu w Ravensbrück5.

Lipiec 1944 roku i zesłanie

W lipcu 1944 roku oddziały AK okręgu Lublin wykonały z powodzeniem na terenie Lubelszczyzny akcję „Burza”. Część oddziałów AK zaraz po zakończeniu walk była rozbrajana przez oddziały radzieckie. 28 lipca 1944 roku Kazimierz Tumidajski pod naciskiem generałów radzieckich podpisał rozkaz rozbrojenia AK6. Tumidajski, komentując sytuację przedstawicieli delegatury i dowództwa AK pozbawionych dyrektyw z Londynu i Warszawy, powiedział w rozmowie z Józefem Doliną „Zychem”: „Więc jesteśmy królikami doświadczalnymi”. Potem zapytał: „Nie uważacie że pozostawieni samym sobie – staliśmy się w tych ciężkich chwilach, z województwa i okręgu niby oddzielnym państewkiem?”. Będąc pod nadzorem wojskowych radzieckich, Tumidajski od nich właśnie dowiedział się o nominacji na stopień generała7.

31 lipca, przewieziony pod konwojem do Chełma, uczestniczył w rozmowach z generałem Georgijem Żukowem i przedstawicielami PKWN-u. Konsekwentnie odmawiał podjęcia współpracy z PKWN. Na propozycję odbicia z rąk sowieckich w Chełmie przez oddziały AK nie wyraził zgody. Kazimierz Tumidajski od 31 lipca przebywał pod nadzorem radzieckim. 4 sierpnia został zatrzymany i osadzony przy ul. Chopina 18. Dwa dni później wywieziono go samolotem do Moskwy, gdzie osadzono w więzieniu Lefortowo. Z początkiem września 1944 roku trafił do obozu w Charkowie, skąd w styczniu 1946 roku przeniesiono do Diagielewa pod Riazaniem.

Okoliczności śmierci Kazimierza Tumidajskiego przedstawiła Zofia Leszczyńska: „Na przełomie czerwca i lipca 1947 internowani oficerowie przeprowadzili w proteście przeciw długoletniemu przetrzymywaniu w Rosji, bez określenia terminu powrotu do kraju, głodówkę. W czasie głodówki generał został przeniesiony do obozu w Skopinie, gdzie nadal kontynuował protest. Podczas przymusowego karmienia w dniu 4 VII 1947 r. wprowadzona rurka z jedzeniem do tchawicy spowodowała natychmiastowe uduszenie8”.
Został pochowany na cmentarzu w Skopinie. W Lublinie biskup Stefan Wyszyński, ówczesny ordynariusz lubelski, odprawił mszę żałobną za zmarłego dowódcę okręgu AK Lublin.  

14 września 1991 roku, po kilkuletnich staraniach córki, ekshumowane prochy Tumidajskiego spoczęły na cmentarzu przy ul. Lipowej w Lublinie9.
Naczelny Wódz gen. Kazimierz Sosnkowski odznaczył Kazimierza Tumidajskiego Orderem Virtuti Militari IV klasy 28 września 1944 roku. W 1994 roku od prezydenta Lecha Wałęsy, za szczególne zasługi w działalności konspiracyjnej i w walce zbrojnej z niemieckim okupantem, pośmiertnie otrzymał rangę generała brygady. Prezydent Władysław Komorowski, za wybitne zasługi dla niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej pośmiertnie odznaczył Tumidajskiego Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski w 2011 roku10.
 

Opracował Łukasz Kijek

 

 

Przypisy

1 Wspomnienie o gen. Tumidajskim ps. „Marin”, „Granowski”, [online:] http://sanockabibliotekacyfrowa.pl/dlibra/doccontent?id=787&dirids=1, [dostęp: 13.11.2013].
2 Z. Leszczyńska, Ginę za to co najgłębiej człowiek ukochać może, Lublin 2003, s. 273–274.
3 M. Sobieraj, Tumidajski Kazimierz, [w:] Słownik biograficzny miasta Lublina, t. 1, Lublin 1993, [online:] http://biblioteka.teatrnn.pl/dlibra/dlibra/docmetadata?id=8847&from=&dirids=1&ver_id=&lp=2&QI=, [dostęp: 13.11.2013].
4 Z. Leszczyńska, Ginę za to co najgłębiej człowiek ukochać może, s. 274.
5 Tamże, s. 274–275.
6 J. Dolina-Zych, Pamiętny lipiec w Lublinie, „Kultura” 1950, nr 7–8, s. 177.
7 Tamże, s. 177.
8 Z. Leszczyńska, Ginę za to co najgłębiej człowiek ukochać może, s. 275
9 Mogiła gen. Kazimierza Tumidajskiego, [online:], http://groby.radaopwim.gov.pl/grob/11923/, [dostęp: 13.11.2013].
10 Ordery i odznaczenia za zasługi dla Rzeczypospolitej, [online:], http://www.prezydent.pl/aktualnosci/ordery-i-odznaczenia/art,986,ordery-i-odznaczenia-za-zaslugi-dla-rzeczypospolitej.html, [dostęp: 13.11.2013].

 

 

Literatura

Dolina-Zych J., Pamiętny lipiec w Lublinie, „Kultura” 1950, nr 7–8.
Sobieraj M., Tumidajski Kazimierz, [w:] Słownik biograficzny miasta Lublina, t. 1, Lublin 1993, [online:] http://biblioteka.teatrnn.pl/dlibra/dlibra/docmetadata?id=8847&from=&dirids=1&ver_id=&lp=2&QI=, [dostęp: 13.11.2013].
Mogiła gen. Kazimierza Tumidajskiego, [online:] http://groby.radaopwim.gov.pl/grob/11923/, [dostęp: 13.11.2013].
Wspomnienie o gen. Tumidajskim ps. „Marin”, „Granowski”, [online:] http://sanockabibliotekacyfrowa.pl/dlibra/doccontent?id=787&dirids=1, [dostęp: 13.11.2013].
Leszczyńska Z., Ginę za to co najgłębiej człowiek ukochać może, Lublin 2003, s. 273–276.
Żenczykowski T., Polska Lubelska, Warszawa 1990.